Wstęp

Poniższe opracowaniejest przeznaczone dla bibliotek, które sporządzają rekordy bibliograficzne dla dokumentów elektronicznych w formacie MARC 21 w systemie HORIZON.

Podręcznik dotyczy dokumentów elektronicznych, tzn. dokumentów istniejących w postaci elektronicznej, do których dostęp możliwy jest przy pomocy techniki komputerowej.

Podręcznik został dostosowany do najnowszej wersji formatu:

· MARC 21 : format for bibliographic data : including guidelines for content

designation. Washington 1999

· MARC 21 concise format for bibliographic data:

http://lcweb.loc.gov/marc/bibliographic/ uwzględniający Update No. 1

(October 2000)

W podręczniku uwzględniono też:

· postanowienia Polskiej Normy PN-N-01152-13:2000 Opis bibliograficzny - Dokumenty elektroniczne

· postanowienia Polskiej Normy PN-N-01229:1998 Hasło opisu bibliograficznego - Hasło osobowe

· projekt PrPN-N-01229 Hasło opisu bibliograficznego - Hasło osobowe Wyd. 2

· postanowienia Polskiej Normy PN-N-01230:2001 Hasło opisu bibliograficznego - Hasło korporatywne

· unieważnienie Polskiej Normy PN-N-09012:1997 dotyczącej kodów języków
i zastąpienie jej wykazem MARC 21 Code List for Languages, dostępnym pod adresem: http://lcweb.loc.gov/marc/languages/oraz postanowieniami w tym zakresie Polskiej Normy PN-N-01158:1985

Ze względu na budowęopisu bibliograficznego (a więc i rekordu), norma PN-N-01152-13:2000 rozróżnia dwa rodzaje dokumentów elektronicznych:

· dostępne lokalnie przy użyciu nośnika fizycznego (dysk, dysk optyczny, dyskietka, kaseta), który użytkownik musi włożyć do komputera lub do urządzenia podłączonego do niego,

· dostępne zdalnie, tzn. dostępne bez posługiwania się nośnikiem fizycznym.

Norma PN-N-01152-13:2000 podaje zasady opisu bibliograficznego wspólne dla wszystkich dokumentów na nośniku elektronicznym. W przypadku opisywania dokumentów elektronicznych stanowiących jednocześnie książkę, czasopismo, dokument kartograficzny, stary druk itp. należy równocześnie uwzględniać w opisie bibliograficznym tych dokumentów odpowiednio:

· postanowienia Polskiej Normy PN-N-01152-1:1982 Opis bibliograficzny - Książki

· postanowienia Polskiej Normy PN-N-01152-6:1983 Opis bibliograficzny - Druki muzyczne

· postanowienia Polskiej Normy PN-N-01152-7:1985 Opis bibliograficzny - Dokumenty dźwiękowe

· postanowienia Polskiej Normy PN-N-01152-3:1987 Opis bibliograficzny - Dokumenty normalizacyjne

· postanowienia Polskiej Normy PN-N-01152-10:1991 Opis bibliograficzny - Dokumenty techniczno-handlowe

· postanowienia Polskiej Normy PN-N-01152-8:1994 Opis bibliograficzny - Stare druki

· postanowienia Polskiej Normy PN-N-01152-12:1994 Opis bibliograficzny - Filmy

· postanowienia Polskiej Normy PN-N-01152-2:1997 Opis bibliograficzny - Wydawnictwa ciągłe

· postanowienia Polskiej Normy PN-N-01152-1/A1:1997 Opis bibliograficzny - Książki (Zmiana A1)

· postanowienia Polskiej Normy PN-N-01152-5:2001 Opis bibliograficzny - Dokumenty kartograficzne

Jednostką opisu może być:

· dokument elektroniczny jednoczęściowy,

· jedna część dokumentu elektronicznego wieloczęściowego,

· dokument elektroniczny wieloczęściowy jako całość lub kilka części razem.

Z pełnego formatu USMRC w niniejszym opracowaniu uwzględniono jedynie te pola, podpola i wskaźniki, które dotyczą dokumentów elektronicznych i są zgodne z przyjętymi zasadami katalogowania.

Przyjęto za obowiązujący drugi stopień szczegółowości opisów, obejmujący elementy obowiązkowe i zalecane.

Podstawą opisu bibliograficznego powinien być odtworzony dokument elektroniczny. W przypadku dokumentów dostępnych zdalnie podstawę opisu stanowi ten dokument uzyskany określonym trybem dostępu. Brakujące dane można pozyskiwać ze źródeł spoza dokumentu, np. dokumentacji towarzyszącej dokumentowi elektronicznemu, z pojemnika, z baz danych, czy wydawnictw informacyjnych.

W przypadku dokumentów elektronicznych jednoczęściowych dane do opisu należy czerpać z następujących źródeł w podanej kolejności:

· źródła wewnętrzne: ekran tytułowy, główne menu, przedstawienie programu, informacja wyświetlona jako pierwsza, tekst pojawiający się u góry wielostronicowego dokumentu, strona domowa i inne wyświetlane informacje,

· etykiety z nośnika fizycznego lub naklejone na nim,

· dokumentacja,

· pojemnik,

· dokument towarzyszący, np. instrukcja,

· opisy dokumentu z bibliografii i innych baz danych,

· inne źródła.

Jeżeli informacja w źródłach wewnętrznych ma różny stopień kompletności, to należy wybierać źródło zawierające najbardziej kompletną informację. Dotyczy to też innych źrodeł.

Jeżeli dokument elektroniczny został poddany kompresji lub inaczej przetworzony — dane do opisu należy czerpać z tego dokumentu po jego odtworzeniu.

W przypadku dokumentów elektronicznych wieloczęściowych podstawą opisu powinien być ten dokument skompletowany w całości lub jego część najwcześniej wydana.

Opisy sporządza się w alfabecie łacińskim. Alfabety niełacińskie transliteruje się zgodnie z Polskimi Normami: PN-ISO 9:2000 (cyrylickie), PN-ISO 843:1999 (grecki), PN-N-01211:1974 (hebrajski) i PN-N-01212:1974 (jidysz). Przy konwersji innych pism niełacińskich należy oprzeć się na normach i zaleceniach międzynarodowych.

Skróty umowne w opisie bibliograficznym podaje się w języku łacińskim.

Wyrazy typowe skraca się zgodnie z Polską Normą PN-N-01158:1985.

Struktura rekordu MARC 21 w systemie HORIZON składa się z etykiety rekordu
i pól danych.

Etykieta rekordu jest polem stałej długości złożonym z 24 znaków (00-23). Pierwszych pięć pozycji zawiera długość rekordu (znaki numeryczne). Pozycje 12-16 zawierają bazowy adres danych. Jest to generowany przez system pięcioznakowy łańcuch numeryczny wskazujący pozycję pierwszego znaku pierwszego zmiennego pola kontrolnego w rekordzie. Pozycje 20-23 to tzw. mapa adresowa.

Pola danych identyfikowane są za pomocą trzyznakowych etykiet pól. Pola dzielą się na pola stałej i zmiennej długości.

Pola stałej długości podzielone są na pozycje, które zawierają w skróconej formie informację o rekordzie. Informacja ta musi mieścić się w predefiniowanej długości pola. Na niektórych pozycjach ograniczenia dotyczą nie tylko długości, ale również zawartości, która musi być zgodna z formatem MARC 21. Wypełnia się je w trybie „edycja pól stałej długości”, czyli w postaci widocznych na ekranie formularzy.

Pola zmiennej długości zawierają dwa jednoznakowe wskaźniki, którymi mogą być cyfra lub odstęp. Pola te składają się z podpól. Każde podpole oznaczone jest kodem podpola w postaci małej litery lub cyfry, który poprzedzony jest separatorem wyrażonym w niniejszej instrukcji w postaci znaku $. W przykładach podanych w instrukcji po kodzie podpola - dla jasności zapisu - wstawiony jest odstęp. Przy wprowadzaniu danych ten odstęp jest niepotrzebny. Pola zmiennej długości mogą być kontrolowane lub nie przez hasła wzorcowe.

Zarówno pola jak i podpola mogą być powtarzalne lub nie. W przypadku pól informacja o ich powtarzalności znajdzie się w niniejszym opracowaniu obok etykiety pola i jego nazwy słownej, w przypadku podpól — obok kodu podpola i jego nazwy.

Znaki umowne poprzedzające podpola, obwiedzione są w przykładach odstępami (z wyjątkiem przecinka i kropki), ale system Horizon odstęp po znaku umownym, poprzedzającym bezpośrednio kod następnego podpola wstawia automatycznie, co zostało uwzględnione w omówieniach tych znaków. Ze względu na wymagania CKHW co do znaków umownych w hasłach, w podręczniku nie uwzględniono wymaganych przez format MARC 21 znaków „;” przed podpolem $v w polach haseł dla serii: 440 i 8XX i „,” przed podpolem $i w polu 440.

Podpole $i w polu 440 zastępuje, zgodne z formatem MARC 21 podpole $x (ISSN). Zmiany tej dokonano, ponieważ Horizon nieprawidłowo obsługuje podpole $x w polu 440, traktując je jak określnik rzeczowy.

Podpole $j w polu 630 zastępuje, zgodne z formatem MARC 21 podpole $v (określnik formy). Pozostawienie określnika formy w podpolu $v, które musi być kontrolowane rekordem hasła wzorcowego z polem 130, spowodowałoby kontrolowanie i indeksowanie podpola $v (numeracja) w polach 440 i 830.

Akronimy, skróty i symbole używane w opracowaniu:

ISBD - International Standard Bibliographic Description czyli Międzynarodowy Znormalizowany Opis Bibliograficzny

CKHW - Centralna Kartoteka Haseł Wzorcowych

NP - Niepowtarzalny

P - Powtarzalny

# - odstęp

| - wypełniacz

$ - separator podpola

PPK - Polskie Przepisy Katalogowania