/p0001.djvu

			UNIWERSYTET MEDYCZNY 
im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu 


lek. med. GRAŻYNA PACHCIAREK 


SKUTECZNOŚĆ DZIAŁAŃ PROFILAKTYCZNYCH 
W STOSUNKU DO WYBRANYCH CZYNNIKÓW 
RYZYKA CHORÓB UKŁADU SERCOWO- 
-NACZYNIOWEGO PODEJMOWANYCH 
W PRAKTYCE LEKARZA RODZINNEGO 
U CHORYCH NA NADCIŚNIENIE TĘTNICZE. 


Rozprawa na stopień doktora nauk medycznych 


PROMOTOR 


PROF. UM DR HAB. MED. WANDA HORST - SIKORSKA 


Poznań, 2008
		

/p0002.djvu

			Spis treści 


I. W STĘP .................................................................................................................... 5 
II. CEL PRACy........................................................................................................ 29 
III. MATERIAL I METODy.................................................................................. 30 
IV. WyNIKI.............................................................................................................. 33 


IV.l. WYNIKI W GRUPIE PACJENTÓW Z NT PIERWOTNyM........................................ 34 
IVl.l. Ogólna charakterystyka grupy ...............................................................34 
IVl.2. Wyniki badań ankietowych .....................................................................34 
IV 1. 3. Wyniki badań przedmiotowych............................................................... 46 
IV.2. WYNIKI W GRUPIE KONTROLNEJ ..................................................................... 65 
IV 2.1. Ogólna charakterystyka grupy............................................................... 65 
IV 2. 2. Wyniki badań ankietowych..................................................................... 65 
IV 2. 3. Wyniki badań przedmiotowych............................................................... 76 


V . DYSKU SJ A .......................................................................................................... 88 
VI. WNI OS KI ......................................................................................................... 105 
VII. STRES ZC ZENIE ...........................................................................................1 06 
VIII. ABS TRA CT ................................................................................................... 108 
IX. WYKAZ WYKRESÓ W ..................................................................................110 
X. WYKAZ TABEL ...............................................................................................113 
XI. PIŚMIENNICTW O .........................................................................................115 
XII. ANEKS ............................................................................................................ 124 


XI1.1. ANKIETA I............... ......... ................ ........... ................ ........... .............. ....... 124 
XI1.2. ANKIETA I1.................................................................................................. 127 


XIII. PODZIĘKO W ANIA..................................................................................... 131 


2
		

/p0003.djvu

			Wykaz skrótów i oznaczeń stosowanych w pracy 


- inhibitory konwertazy angiotensyny (angiotensin - converting 
enzyme) 
- kwas acetylosalicylowy (acetylsalicylic acid) 
- wskaźnik masy ciała (body mass index) 
- ciśnienie tętnicze (blood pressure) 
- cyklooksgenaza (cyklooxygena) 
- choroby sercowo-naczyniowe 
- białko C-reaktywne (C-reactive protein) 
- rozkurczowe ciśnienie tętnicze (diastolic blood pressure) 
- Europejskie Towarzystwo Nadciśnienia Tętniczego / Europejskie 
Towarzystwo Kardiologiczne (European Society ofHypertension / 
European Society of Cardiology) 
- lipoproteiny o dużej gęstości (high density lipoprotein) 
- 3-hydroksy-3metyloglutarylo-CoA 
- Międzynarodowe Towarzystwo Diabetologiczne (International 
Dabetes Federation) 
- nieprawidłowa glikemia na czczo (impaired fasting glucose) 
- nieprawidłowa tolerancja glukozy (impaired glucose tolerance) 
- interleukina 6 
- VII Raport Połączonego Narodowego Komitetu (VII Report Joint 
National Committee) 
- lipoproteiny o małej gęstości (low den sit y lipoprotein) 
- liczba przypadków 
- frakcja lipidów wyliczana ze wzoru: non-HDL = cholesterol 
całkowity- cholesterol HDL 
NO - tlenek azotu (nitric oxide) 
NCEP-ATPIII - III Panel Narodowego Programu Edukacji Cholesterolowej Stanów 
Zjednoczonych (National Cholesterol Education Programme - Adult 
Treatment Panel III) 
- nadciśnienie tętnicze (hypertension) 


ACEI 


ASA 
BMI 
BP 
COX 
CNS 
CRP 
DBP 
ESH/ESC 


HDL-C 
HMG-CoA 
IDF 


IFG 
IGT 
Il-6 
JNC-7 


LDL-C 
(n) 
n-HDL 


NT 


3
		

/p0004.djvu

			PAI-l 


PTNT 
RAA 
SBP 
TG 
t-PA 
TNF-a 
WHO 
WHR 


- inhibitor aktywatora plazminogenu (plasminogen activator 
inhibitor 1) 
- Polskie Towarzystwo Nadciśnienia Tętniczego 
- układ Renina - Angiotensyna - Aldosteron 
- skurczowe ciśnienie tętnicze (systolic blood pressure) 
- triglicerydy (triglycerides) 
- tkankowy aktywator plazminogenu 
- tumor necrosis factor a 
- Światowa Organizacja Zdrowia (World Health Organization) 
- wskaźnik talia-biodro (weist to hip ratio) 


4
		

/p0005.djvu

			I. Wstęp 


Choroby układu sercowo-naczymowego są naj częstszą przyczyną śmierci 
w krajach uprzemysłowionych w tym w Polsce, gdzie stanowią 47% przyczyn 
wszystkich zgonów. 109 Nadciśnienie tętnicze (NT) jest najpowaŻlllejSzym 
czynnikiem ryzyka chorób układu krążenia. Wraz ze wzrostem ciśnienia tętniczego 
rośnie ilość powikłań zarówno kardiologicznych, neurologicznych jak 
i nefrologicznych. Szacuje się, że w 2000 r. NT występowało u 1 mld ludzi, 
co stanowi ponad 25% dorosłej populacji na świecie. Prognozy są jeszcze bardziej 
niepokojące, ponieważ przewiduję się, że w 2025 r. 29% (1,6 mld) ludzi może 
chorować na NT. 111 Liczba pacjentów może zwiększać się w tempie większym niż 
liczba ludzi na świecie. Przykładem są Stany Zjednoczone Ameryki Północnej gdzie 
w latach 1990-2000 liczba mieszkańców zwiększyła się o 13,2%, a liczba osób 
chorujących na NT wzrosła o 30%.21 Można obawiać się, że na skutek występowania 
nadciśnienia i innych chorób cywilizacyjnych oczekiwana długość życia zamiast 
wydłużać się, może zacząć się skracać. Wiadomo, że ludność krajów rozwiniętych 
starzeje się oraz, że wzrasta w nich liczba zachorowań na choroby cywilizacyjne. 
Jeśli tendencji tej nie uda się powstrzymać, to częstość występowania NT, chorób 
serca, cukrzycy, otyłości, nikotynizmu, zaburzeń lipidowych, powikłań 
neurologicznych i nefrologicznych będzie wzrastała. Stanowi to ogromne wyzwanie 
orgamzacyjne dla systemu opieki zdrowotnej. Pierwszą kwestią jest zapobieganie 
i rozpoznanie choroby a drugą jej skuteczne leczenie. W badaniu NHANES 
przeprowadzonym w latach 1999-2000 stwierdzono, że NT, na które choruje 65 mln 
mieszkańców USA nie było odpowiednio kontrolowane u 69%, a u ponad 40% 
tj. 25 mln nie było wcale leczone. 21 
W latach 90 w Polsce umieralność z powodu chorób sercowo-naczyniowych 
stnowiła 52% wszystkich zgonów. W ciągu kilkunastu lat uzyskano redukcję 
umieralności i obecnie wynosi ona 47%. Umieralność z powodu chorób układu 
laążenia w krajach Unii Europejskiej jest ponad dwukrotnie mniejsza. B W 2004 r. 
opublikowano wyniki programu NA TPOL PLUS, który był pIerwszym 
ogólnopolskim badaniem szacującym rozpowszechnienie NT. Wykazano w nim, 
że 29% (8,4 mln) Polaków ma nadciśnienie tętnicze z tendencją do wzrostu dla osób 
60-65 letnich. Istotnie wyższe ciśnienie tętnicze zaobserwowano u mężczyzn 


5
		

/p0006.djvu

			w porównaniu z kobietami jedynie w najmłodszej grupIe badanych pomiędzy 
18-39 r.ż. Około 60 r. ż. zrównuje się częstość występowania NT z tendencją 
do przewagi wśród kobiet. Największą dynamikę wzrostu zachorowań zauważa się 
w czwartej i piątej dekadzie życia. Wykrywalność określanąjako odsetek osób z NT, 
które wiedzą, że chorują na tę chorobę, oceniano na 67%.68 
W kolejnym badaniu epidemiologicznym WOBASZ przeprowadzonym 
w latach 2003-2005 wykazano, że częstość NT u kobiet wynosi 33% 
i 42% u mężczyzn. 68 
W latach 2000-2005 przeprowadzono w Polsce Ogólnopolski Program 
Prewencji Choroby Wieńcowej POLSCREEN. Potwierdzono w nim zasadę dodatniej 
korelacji wysokości ciśnienia tętniczego z wiekiem. Biorąc pod uwagę izolowane NT 
skurczowe, zauważa się podobny przyrost częstości występowania z wiekiem 
zarówno wśród kobiet jak i mężczyzn. W wieku 70 lat co trzecia osoba miała 
izolowane skurczowe NT. Skuteczność leczenia hipotensyjnego jest największa 
w wieku 55-64 lat. Wykazano dodatni, liniowy związek skuteczności leczenia 
z poziomem wykształcenia chorych, przy czym skuteczność ta jest większa wśród 
kobiet. 68 
Według danych z Framingham Heart Study nawet te osoby, które w wieku 
55 lat mają prawidłowe ciśnienie tętnicze, obciążone są w dalszym życiu aż 90% 
ryzykiem wystąpienia choroby.74 
W wielu badaniach potwierdzono zależność stopnia ryzyka sercowo- 
naczyniowego od nadciśnienia. Warto podkreślić, że większość zachorowań na NT 
i związanych z nim zgonów dotyczy pacjentów z jego łagodną postacią. 83 
Nadciśnienie jest najważniejszą przyczyną choroby niedokrwiennej serca, 
niewydolności serca, udaru mózgu oraz niewydolności nerek. 
Chorobę wieńcową w krajach wysoko rozwiniętych rozpoznaje SIę 
u 30-40 tysięcy osób na 1 mln populacji. Jest ona przyczyną 6,3 mln zgonów 
na świecie w ciągu roku. W Polsce rozpoznaje się tę jednostkę chorobową 
u 1-1,5 mln ludzi rocznie, a u około 50 tysięcy chorych jest ona przyczyną zgonów. 
Zawał serca rocznie stwierdza się u 60-80 tys. ludzi. 91 
Nadciśnienie tętnicze stanowi główny czynnik ryzyka niewydolności serca. 
W badaniu Framingham Heart Study oraz w badaniach Framingham Offspring Study 
nadciśnienie wyprzedzało rozwój niewydolności serca u 91 % badanych. W analizach 
wieloczynnikowych, po dokonaniu poprawek uwzględniających inne zmienne (wiek 


6
		

/p0007.djvu

			i inne czynniki ryzyka) NT było przyczyną 39% przypadków niewydolności serca 
u mężczyzn i 59% u kobiet. 15 
U chorych z nadciśnieniem tętniczym ryzyko udaru mózgu wzrasta trzy- 
czterokrotnie. 83 Według metaanalizy Collinsa i współpracowników obniżenie 
ciśnienia skurczowego o 10-12 mmHg i rozkurczowego o 5-6 mmHg przez okres 
kilku lat przyczyniło się do zmniej szenia częstości występowania udaru mózgu 
o 38% i choroby niedokrwiennej serca o 16%.45 
Ryzyko wystąpienia NT jest bardzo wysokie u osób z zespołem 
metabolicznym. Według kryteriów NCEP-ATP III zespół metaboliczny występuje 
u około 20,3% dorosłych Polaków (znamiennie częściej u kobiet 22,6% 
i vs. mężczyzni 18%) wyraźnie wzrasta z wiekiem od 4,4% w grupie 18-30 latków 
do prawie 40% u osób po 65 r. ż. W krajach uprzemysłowionych kryteria 
NCEP-ATP III spełnia 15-30% dorosłej populacji. Liczbę tę zdecydowanie zwiększa 
zarówno w Polsce jak i na świecie przyjęcie kryteriów według IDF. 108 
Wielkim problemem zdrowotnym jest wzrastająca liczba chorych 
na cukrzycę. Zapada na nią prawie 200 mln ludzi na świecie, co stanowi 
5% populacji osób dorosłych. Według przewidywań Międzynarodowej Federacji 
Cukrzycowej w 2025 roku będzie to około 333 mln osób. Nieprawidłową tolerancję 
glukozy w 2003 roku wykazano u 314 mln osób, w 2025 roku liczba chorych może 
sięgać 472 mln. 11 o 
Występowanie cukrzycy typu II w Polsce wynosi obecnie 4-7% dla populacji 
wielkomiejskiej oraz 2-4% dla pozostałej ludności. Biorąc pod uwagę często brak 
wiedzy o chorobie i początkowy brak objawów można przypuszczać, że rzeczywista 
liczba chorych jest zdecydowanie większa. 4o W momencie rozpoznania cukrzycy 
u 50% chorych występują już powikłania, co świadczy o trwającej już od kilku lat 
chorobie. 
Występowanie chorób sercowo-naczyniowych jest w znacznym stopniu 
związane ze stylem życia, z czynnikami, które można modyfikować. Należą tu: 
NT, palenie tytoniu, mała aktywność fizyczna, niewłaściwa dieta, nadużywanie 
alkoholu, zaburzenia gospodarki węglowodanowej i lipidowej. Wystąpienie jawnego 
zdarzenia sercowo-naczyniowego powinniśmy traktować jako porażkę sprawowanej 
opieki medycznej, a nie jak obecnie, niestety często ma to miejsce, pierwsze 
wskazanie do leczenia. lOS 


7
		

/p0008.djvu

			Stosując zasady prewenCJI pierwotnej i wtórnej, znaczme możemy 
ograniczyć liczbę powikłań. Istotne jest nie tylko wydłużenie życia, ale poprawa 
jego jakości (poprzez zmniejszenie inwalidztwa związanego z epizodami np. udarów 
mózgu). Zasadniczym celem profilaktyki pierwotnej jest identyfikacja pacjentów 
zagrożonych rozwojem chorób sercowo-naczyniowych oraz w przypadku ich 
wystąpienia zahamowanie w miarę możliwości postępu choroby. Nawet w sytuacji 
dużego zaawansowania choroby zawsze korzystne jest wdrażanie zasad profilaktyki 
wtórnej. 
Zdrowy styl życia jest wartością dla wszystkich, zdrowych i chorych. 
Pojawia się pytanie: czy społeczeństwo zna te zasady i czy je stosuje? Zasadnicze 
znaczeme ma tu edukacja zdrowotna, którą należy prowadzić na różnych 
płaszczyznach: w mediach, szkołach, organizacjach pozarządowych, 
a naj intensywniej w gabinetach lekarzy rodzinnych. 
Dla pacjenta ważna jest dostępność do systemu opieki zdrowotnej. Lekarz 
rodzinny stanowi główne ogniwo do otrzymania świadczeń zdrowotnych, 
zabezpieczając 80% potrzeb pacjenta. W razie konieczności wspomaga i koordynuje 
dalszą opiekę specjalistyczną. Wmio, by przy każdej wizycie pacjenta rozwiązywać 
nie tylko problemy bieżące, ale zwrócić uwagę na choroby przewlekłe, zagadnienia 
profilaktyki i promocji zdrowia oraz wyjaśnienie zasad korzystania z systemu opieki 
zdrowotnej. Lekarz rodzinny pracuje w znanym środowisku, zapewnia swoim 
pacjentom opiekę ciągłą, począwszy od urodzenia poprzez okres rozwoju 
do zakończenia relacji lekarz-pacjent. Intymność i poufność, która towarzyszyć 
powinna tym kontaktom skutkuje większą satysfakcją pacjenta z opieki medycznej. 
Lekarz rodzinny powinien zajmować się pacjentem wszechstronnie. Problemy 
chorego powinny być rozumiane w szerokim aspekcie różnorodnych uwarunkowań 
rodzinnych i kulturowych. Często należy również rozpoznać potrzeby lokalnej 
społeczności. Kompetentny lekarz rodzinny poprzez osobisty kontakt i znajomość 
środowiska ma wpływ na efekt prowadzonej edukacji zdrowotnej. Ważne jest 
motywowanie pacjentów do ponoszenia odpowiedzialności za własne zdrowie. 
Profilaktyka chorób układu krążenia wymaga jednoczesnego stosowania 
dwóch strategii postępowania: ogólnopopulacyjnej oraz wysokiego ryzyka. Z badań 
epidemiologicznych wynika, że zmniejszenie chorobowości w całej populacji można 
osiągnąć jedynie przez redukcję czynników ryzyka u wszystkich. Większość 
przypadków zachorowań dotyczy osób z tak zwanego średniego ryzyka. Prewencja 


8
		

/p0009.djvu

			oparta na oddzielnej oceme leczeniu poszczególnych czynników jest myląca 
i nie skuteczna. 


Według WHO przyczyną 86% zgonów w Europie są choroby, którym można 
zapobiegać (80% chorób serca, udarów mózgu cukrzycy typu II, 
40% nowotworów) wprowadzając elementy zdrowego stylu życia. Podstawowe 
czynniki ryzyka takie jak: NT, palenie tytoniu, nadużywanie alkoholu, wysoki 
poziom cholesterolu, nadwaga, spożywanie zbyt małej ilości warzyw i owoców oraz 
brak ruchu są odpowiedzialne za 60% problemów zdrowotnych Europejczyków. 57 
O znaczeniu leczenia niefarmakologicznego świadczą badania, w których 
stwierdzono, że u osób z chorobą wieńcową rzucenie palenia, regularna aktywność 
fizyczna, umiarkowanie spożycia alkoholu i zmiana diety obniżają śmiertelność 
odpowiednio o 36%, 24%, 20% i 44%. Jest to fakt tym bardziej wymowny, 
że leczenie farmakologiczne (aspiryna, statyny, 
-blokery i ACEI) obniżają liczbę 
zgonów odpowiednio o 18%, 21 %, 23 % i 26%.35 
Ocena skuteczności terapii NT w oparciu o wyniki badań z ostatnich lat 
okazuje się zdecydowanie niezadowalająca. Aby poprawić rokowania chorych, 
należy zwrócić uwagę nie tylko na terapię farmakologiczną, ale także 
na modyfikowalne czynniki ryzyka choroby. Leczenie niefarmakologiczne powinno 
zalecać się wszystkim pacjentom, z tym, że może to być jedyne leczenie tylko 
z łagodnym i małym ogólnym ryzykiem. 
Styl życia Polaków odbiega od zalecanego wzorca i tendencja ta me maleje, 
ale rośnie. Przyjemności związane z jedzeniem, stosowanie używek, siedzący tryb 
życia są coraz bardziej powszechne. Rozwój cywilizacji, pośpiech, stres, brak czasu 
oraz wygoda nie sprzyja zachowaniu zdrowego stylu życia. Kilka krajów osiągnęło 
spektakularny sukces w tej dziedzinie. Przykładem jest Finlandia, w której dzięki 
intensywnej prewencji w ciągu ostatnich 30 lat udało się uzyskać spadek 
śmiertelności z powodu chorób serca o 75%. Zastosowano tam program "Północna 
Karelia", który objął w latach 1970-1995 całe społeczeństwo. Przy okazji uzyskano 
obniżenie o 44% wskaźnika umieralności na nowotwory, w tym o 71 % raka płuc. 
Udało się obniżyć o średnio 20% poziom cholesterolu w surowicy u osób w wieku 
30-59 lat, prawie o połowę zmniejszyło się spożycie tytoniu (w Finlandii obecnie jest 
ono najniższe w Europie). W konsekwencji statystyczny Fin żyje o 7 lat dłużej niż 
inni Europejczycy.58 Innym przykładem jest Kuba, gdzie działania populacyjne 


9
		

/p0010.djvu

			skierowane na promowanie zdrowego stylu życia ze szczególnym uwzględnieniem 
aktywności fizycznej pozwoliły zmniejszyć epidemię NT. 46 
Również w Polsce podjęto próbę zwalczania chorób układu krążenia. 
W 2004 r. prowadzono Narodowy Program Profilaktyki i Leczenia Chorób Układu 
Sercowo-Naczyniowego w ramach programu POLCARD realizowanego z budżetu 
Ministerstwa Zdrowia. W jego ramach podjęto akcję medialną "Pamiętaj o sercu", 
skierowaną do społeczeństwa. W marcu 2005 roku powstało Polskie Forum 
Profilaktyki Chorób Układu Krążenia. W ramach tej inicjatywy był realizowany 
"Program 400 miast". Kolejną akcją przeprowadzaną w poradniach lekarzy 
rodzinnych był Ogólnopolski Program Prewencji Choroby Wieńcowej 


POLSCREEN. 


Kolejnym po NT uznanym czynnikiem ryzyka chorób sercowo- 
naczyniowych jest nadmierna masa ciała. Otyłość to nadmiar tkanki tłuszczowej 
w organizmie, którą określa wskaźnik masy ciała BMI . Coraz częściej dostrzega 
się fakt, że BMI nie bierze pod uwagę czynnika dystrybucji tkanki tłuszczowej. 
Wiadomo, że otyłość trzewna (nagromadzenie tłuszczu wokół talii i brzucha) 
stanowi największe zagrożenie dla chorób układu sercowo - naczyniowego. lOS 
W przeprowadzonym badaniu INTERHEART miarą otyłości naj silniej związaną 
z ryzykiem zawału serca okazał się stosunek talia-biodra. 52 Według zaleceń ATP III 
pomiar obwodu talii jest zalecany jako bardziej specyficzny dla rozpoznania tej 
nieprawidłowości. 107 Potwierdzono to również w badaniu Rotterdam Study.68 
Badania epidemiologiczne wskazują, że częstość nadwagi i otyłości stale 
wzrasta. W Stanach Zjednoczonych od 1980 do 2002 roku częstość jej występowania 
u osób powyżej 20 roku życia podwoiła się. U dzieci i nastolatków (6-19 lat) 
częstość nadwagi była trzykrotnie większa. 67 Szacuje się, że nadwaga występuje 
u około 60% mężczyzn i 50% kobiet w Stanach Zjednoczonych, co odpowiada 
ponad 97 mln osób dorosłych. Z badania chorób serca w FHS wynika, że 65% 
łącznego ryzyka nadciśnienia u kobiet, a 78% u mężczyzn może wynikać 
z otyłości. 104 
W badaniu POLSCREEN łączna częstość nadwagi i otyłości wynosiła 
70,7% u kobiet i 76,6% u mężczyzn. 68 Analizując dane z wcześniejszych badań 
przeprowadzonych w Polsce (Pol-Monica Warszawa 1993, Pol-Monica Bis 
Warszawa 2001, NATPOL PLUS 2002, WOBASZ 2003-2005, Projekt 400 miast), 
trzeba zauważyć tendencję zwyżkową. 


10
		

/p0011.djvu

			Wzrost masy ciała o 30% powyżej normy dwukrotnie zwiększa ryzyko 
wystąpienia choroby wieńcowej.67 Przyrost BMI o 1 kg/m 2 wiąże się 
z podniesieniem ryzyka zachorowania na NT o 12%.104 Na każdy kilogram przyrostu 
masy ciała po 25 roku życia wzrost ryzyka sercowo-naczyniowego wynosi 5,7% dla 
kobiet i 3,1% dla mężczyzn. Zatrważające są kalkulacje dotyczące zwiększenia 
ryzyka wystąpienia cukrzycy typu II u osób z otyłością, gdyż wykazano, że zwiększa 
się ono 30-krotnie u kobiet i 40-krotnie u mężczyzn. 67 Otyłość stanowi 
najważniejszy modyfikowalny czynnik predysponujący do wystąpienia NT. Związek 
otyłości z NT obejmuje aktywację układu współczulnego oraz układu RAA, 
powoduję dysfunkcję śródbłonka i zaburzenia czynności nerelc Coraz lepiej znany 
jest mechanizm zmian hormonalnych odgrywających rolę w nadciśnieniu związanym 
z otyłością. so W śród tych mechanizmów wymienia się zaburzenia układu krzepnięcia 
i fibrynolizy, retencję sodu i niewydolność nere1c 64 Ludzie otyli mają większą 
skłonność do zachorowań na cukrzycę, kamicę pęcherzyka żółciowego, choroby 
wątroby, chorobę zwyrodnieniową stawów, częściej zapadają na nowotwory i zespół 
bezdechu obturacyjnego podczas snu, depresję, bezpłodność oraz zwiększone ryzyko 
chorób w czasie ciąży. 
Według IDF zespół metaboliczny jest zbiorem wzajemme powiązanych 
czynników zwiększających istotnie ryzyko rozwoju miażdżycy i cukrzycy typu II 
oraz ich powikłań sercowo-naczyniowych. Konieczne jest jego rozpoznawanie 
i wdrożenie odpowiednich modyfikacji podczas wizyty pacjenta z jakiejkolwiek 
przyczyny w gabinecie lekarza rodzinnego. Jednak same postawienie rozpoznania 
to za mało. Należy uświadomić pacjentowi istotę problemu, wdrożyć postępowanie 
edukacyjne, a podczas kolejnych wizyt sprawdzać rezultaty działania. W miarę 
konieczności motywując pacjenta do zmIany stylu życia ewentualnej 
farmakoterapii. Kryteria rozpoznania zespołu metabolicznego są coraz prostsze 
(wgNCEP-ATP III lub IDF).IOS Zwraca się w nich uwagę na to, że prawidłowe 
jeszcze wartości zarówno ciśnienia tętniczego jak i glikemii zapowiadają już 
możliwość powstania patologii. Za nieprawidłowe uznaje się ciśnienie skurczowe 
;::::130 mmHg lub rozkurczowe ;::::85 mmHg. W zaleceniach amerykańskich JNC 7 
połączono kategorie prawidłowego i wysokiego prawidłowego ciśnienia tetniczego 
w jedną, zwaną stanem przednadciśnieniowym. Nazwa prehypertension wskazuje 
jednak już na istnienie nieprawidłowości. Stwierdzono, że osoby z ciśnieniem 
skurczowym ;::::135 mmHg obciążone są dwukrotnie wyższym ryzykiem zgonu 


11
		

/p0012.djvu

			z powodu choroby wieńcowej oraz udaru mózgu niż osoby z wartością SBP 
:::;115 mmHg. Zastosowanie modyfikacji stylu życia pozwala na obniżenie ryzyka 
rozwoju nadciśnienia o około 40_60%.S9 
W krajach uprzemysłowionych kryteria NCEP-ATP III zespołu 
metabolicznego spełnia 15-30% dorosłej populacji, w Polsce wskaźnik ten wynosi 
20,3% (7,7 mln). Przyjęcie definicji IDF znacząco zwiększa te proporcje (w Polsce 
26,2% wg NATPOL-PLUS).10s 
Prospektywne badania populacyjne wykazały, że zespół metaboliczny wiąże 
się z dwukrotnie większym ryzykiem występowania chorób sercowo-naczyniowych 
. . . kr " k . .. 1 30 31 4S. 97 
l plęClO otme wyzszym ryzy lem wystąplema cu (Tzycy. ' , 
Dieta stanowi jeden z ważniejszych elementów, które wpływają na stan 
zdrowia. Wprawdzie możliwe jest jej modyfikowanie, ale zmiana utrwalonych 
nawyków żywieniowych nie jest łatwa. Gatunek ludzki wyewoluował w okresie 
paleolitu, około 2,6 mln lat temu. Sposób odżywiania ludzi współczesnych 
zdecydowanie różni się od diety człowieka prehistorycznego. Z kolei budowa 
genomu wykazuje niezwykłą trwałość, co świadczy z jednej strony o dużym 
potencjale przystosowawczym, ale z drugiej strony o możliwych negatywnych 


i pozytywnych 


oddziaływaniach 


zmiennych 


produktów 


przyswajalnych 


z pożywienia. W dalekiej przeszłości spożywano jedynie naturalne, nieprzetworzone 
produkty znajdujące się w najbliższym otoczeniu człowieka. Co więcej, należało 
je zdobyć, często przy sporym wysiłku. Dieta ta zapewniała białka pochodzące 
z chudego mięsa, błonnik, minerały, witaminy, związki o typie przeciwutleniaczy 
l Inne substancje pochodzenia roślinnego. Ówczesny jadłospis zawierał 
w porównaniu z obecnym 2-3 razy więcej błonnika, 1,5-2 razy więcej wielo- 
i jednonienasyconych kwasów tłuszczowych, 4 razy więcej kwasów omega-3 
i 60-70% mniej nasyconych kwasów tłuszczowych. Jest interesujące, że spożycie 
białka i potasu było odpowiednio 2-3 razy i 3-4 razy większe natomiast sodu 
4-5 razy mniejsze. 69 
Przez wiele lat w wyborze diety kierowano się raczej smakiem niż wiedzą 
o wpływie określonych produktów na metabolizm. Obecnie udowodniono, 
że określona dieta wiąże się ze zmniejszeniem ryzyka wielu chorób, w tym choroby 
wieńcowej aż o 83%, cukrzycy u kobiet o około 91%, raka jelita grubego 
u mężczyzn o około 71%. Uważa się, że elementem, który łączy dietę i rozwój 
chorób metabolicznych oraz układu sercowo-naczyniowego jest prawdopodobnie 


12
		

/p0013.djvu

			proces zapalny. W fazie poposiłkowej wzrasta stężenie czynników prozapalnych, 
co może prowadzić do dysfunkcji śródbłonka. Przyczyną tego zjawiska 
są: hiperglikemia, hipertrójglicerydemia oraz wzrost poziomu wolnych kwasów 
tłuszczowych. Wywołuje to stres oksydacyjny i uszkodzenie śródbłonka. 
W rezultacie wzrastające pozIOmy cytokin zapalnych, takich jak TNF-alfa, 
interleukiny 6 (IL-6) i interleukiny 18 (IL-18), które skutkują obniżeniem 
wrażliwości komórek na insulinę. Doprowadzać to może do powstania zespołu 
metabolicznego z jego dalszymi konsekwencjami. 22 
Obecnie w społeczeństwach uprzemysłowionych produkty spożywcze 
znajdują się na wyciągnięcie ręki, w pobliskich, łatwo dostępnych sklepach. Ich 
zdobycie wymaga minimalnego wydatkowania energii. Spożycie przetworzonej, 
wysokokalorycznej i w sumie niedrogiej żywności jest zadziwiające, a apetyty 
ludności wydają się być nie do nasycenia. Nadmierne ilości kalorii, które 
spożywamy, odkładają się w komórkach tłuszczowych i doprowadzają do nadwagi 
i otyłości z wszystkimi tego stanu rzeczy konsekwencjami. Recepta jest prosta: aby 
schudnąć, trzeba organizmowi dostarczyć mniej kalorii niż wymaga tego organizm. 
Taka dieta w połączeniu z odpowiednią aktywnością fizyczną daje w zdecydowanej 
większości oczekiwane efekty. Redukcja masy ciała nie tylko jest istotna dla 
prewencji chorób sercowo-naczyniowych, ale także skutkuje poprawą kontroli NT, 
a nawet jego samoistnym obniżeniem. Zaleca się dążenie do osiągnięcia 
i zachowania tzw. zdrowej masy ciała definiowanej jako BMI 18,5-24,9 kg/m 2 . 
Dieta szczególnie zalecana w profilaktyce i leczeniu NT, spełniać powinna 
następujące kryteria: 
1. zmniejszenie spożycia soli, 
2. dieta typu DASH, 
3. zwiększenie spożycia potasu, 
4. ograniczenie spożycia alkoholu. 
W badaniu TO HP (Triais of Hypertension Prevention) wykazano, 
że opóźnienie wystąpienia nadciśnienia można uzyskać metodami dietetycznymi 
(redukcja masy ciała i ograniczenie spożycia soli). Wiadomo, że dużo łatwiej jest 
zapobiegać nadwadze i otyłości niż redukować zbędne kilogramy.77 Z badań wynika, 
że po zaprzestaniu odchudzania aż 95% osób powraca do poprzedniej wartości lub 
nawet przekraczaj ą masę ciała wyj ściową. 53 


13
		

/p0014.djvu

			Dietami najczęściej zalecanymi są diety niskokaloryczne, których zawartość 
kaloryczna posiłków wynosi 1000-1200 kcal na dobę u kobiet i 1200-1400 kcal 
u mężczyzn, a deficyt energetyczny powinien wynosić około 500-1000 kcal na dobę. 
Diety te umożliwiają obniżenie masy ciała o około 8% w czasie od 3 do 12 miesięcy. 
Według NCEP tłuszcze powinny stanowić 25-35% łącznej liczby kcal w diecie 
(tłuszcze nasycone nie powinny przekraczać 7%).88 Tłuszcze trans powinny stanowić 
poniżej 1 % wartości energetycznej, a cholesterolu powinniśmy spożywać poniżej 
300 mg na dobę. Koniecznie należy wybierać chude mięso i produkty mleczne 
o zmmejszonej zawartości tłuszczu. 54 Niebezpieczeństwo stosowania diet 
ograniczających spożywanie tłuszczów nasyconych polega na zwiększeniu spożycia 
węglowodanów. Daje to ryzyko wystąpienia otyłości i cukrzycy. Zaleca się zwracać 
uwagę na jakość spożywanych węglowodanów i określenie indeksu glikemicznego 
pokarmu. Diety o wysokim indeksie glikemicznym są czynnikiem rokowniczym 
niskiego stężenia cholesterolu frakcji HDL. Propagowane są diety o niskim ładunku 
glikemicznym zawierające makarony, ryż, pełnoziarniste kasze, owies i warzywa. 56 
Dane z piśmiennictwa potwierdzają związek NT ze spożyciem soli (NaCI), przy 
czym oddziaływanie to staje się coraz wyraźniejsze z wiekiem. Dieta bogata w NaCI 
powoduje zmiany budowy naczyń oraz czynności mięśni gładkich i komórek 
śródbłonka. Zmniejsza dostępność biologiczną tlenku azotu (ważnego dla 
prawidłowego funkcjonowania śródbłonka) i powoduje wzrost wytwarzania wolnych 
rodników tlenowych. Doprowadza to do zmniej szenia podatności tętnic i wzrostu 
oporu naczyniowego, prowadząc do wzrostu ciśnienia tętniczego. 6 Według zaleceń 
należy ograniczyć spożywanie soli (do około 1,5 g sodu lub 3,8 g chlorku sodu 
na dobę) wybierając produkty o małej zawartości NaCI (sprawdzać etykiety) i nie 
dosalając potraw? Trzeba pamiętać, że 75% spożywanej soli pochodzi 
z przetworzonej żywności. Do dbania o prawidłową dietę, a tym samym zdrowie 
społeczeństwa należy zachęcić również producentów żywności i restauratorów. 
Mówiąc o soli, powinno się zwrócić uwagę na zwiększenie spożycia potasu. 
Wykazano, że wzrost tego spożycia zmniejsza odpowiedź organizmu na sól. Wpływ 
potasu na NT zależy od jednoczesnego spożycia soli i odwrotnie. Doskonałym 
źródłem potasu są owoce i warzywa. Zalecane spożycie wynosi ponad 4,7 g na dobę 
(120 mmol na dobę) u osób zdrowych. Wartości powinny być kontrolowane 
w chorobach przewlekłych i przy stosowaniu leków zmniejszających wydalanie 
101 
potasu. 


14
		

/p0015.djvu

			Paracelsus, Pliniusz, Galen i Hipokrates zwracali uwagę na korzystną rolę wina 
dla zdrowia. Z kolei w czasach faraonów opisywano również problemy wynikające 
z nadmiernego jego spożycia. 59 Do tej pory spożywanie alkoholu wywołuje burzliwe 
dyskusje. W badaniach obserwacyjnych i próbach klinicznych udokumentowano 
bezpośrednią, zależną od dawki korelację między spożyciem alkoholu a NT, 
głównie, kiedy spożycie alkoholu wzrasta powyżej dwóch standardowych drinków 
dziennie. Zmniejszenie spożycia alkoholu powodowało spadek skurczowego 
ciśnienia tętniczego o 3,3 mmHg, a rozkurczowego o 2 mmHg. Wyniki te podobne 
były zarówno u osób z NT jak i zdrowych. GO Już 30 g etanolu dziennie może 
prowadzić do wzrostu ciśnienia tętniczego. Osobnicza wrażliwość na działanie 
etanolu jest prawdopodobnie uwarunkowana genetycznie i dlatego nie u wszystkich 
osób występuje ta zależność. 23 Przyjmuje się, że około 80% mężczyzn i 65% kobiet 
spożywa napoje alkoholowe. Ocenia się, że ryzyko NT występuje nawet w 30% 
z powodu spożywania alkoholu, przy czym nie ma większego znaczenia jego 
rodzaj.49 Należy zwrócić uwagę na sposób picia alkoholu. Zwiększone zagrożenie 
NT występuje u osób, które głównie piją alkohol poza posiłkami. Związek ten był 
niezależny od dawki i dotyczył w równym stopniu pijących niewielkie jak 
i umiarkowane ilości alkoholu. 87 Z innych badań wynika z kolei, że umiarkowana 
konsumpcja alkoholu przynosi 30-40% redukcję ryzyka chorób układu sercowo- 
naczyniowego (chorobowość i umieralność).50 Umiarkowane spożycie alkoholu 
wiąże się ze zmmejszeniem ryzyka wystąpienia udaru mózgu i niewydolności 
serca. 50, 84 Trzeba pamiętać, że spożycie alkoholu w nadmiarze - powyżej 7 drinków 
tygodniowo powoduje już tendencję odwrotną, wzrost ryzyka zgonu i incydentów 
sercowo-naczyniowych. 6o Działanie umiarkowanych ilości alkoholu na organizm 
b . . ł ' . 50 78 
o ejmUje g owme: ' 
· zmianę profilu lipidowego (wzrost HDL cholesterolu, TG; spadek 
LDL-C oraz apolipoproteiny (a)), 
· wpływ na układ krzepnięcia (redukcja agregacji płytek, spadek stężenia 
fibrynogenu, wzrost aktywności fibrynolitycznej osocza), 
· modulację procesu zapalnego (wzrost stężenia tlenku azotu, lepsze 
możliwości relaksacyjne naczyń, stabilizację blaszki miażdżycowej, 
ochronę śródbłonka), 


· zwiększenie wrażliwości tkanek na insulinę, 


15
		

/p0016.djvu

			· aktywność antyproliferacyjną, wpływ na stężenie endoteliny i właściwości 
antyoksydacyjne. 
Ciekawym zjawiskiem jest tak zwany "paradoks francuski." Z nieznanych dotąd 
przyczyn zauważono, że pomimo obfitej w tłuszcz kuchni francuskiej choroba 
wieńcowa u Francuzów pojawia się 50% rzadziej niż w innych krajach europejskich. 
Podkreśla się tu znaczenie czerwonego wina dla protekcji chorób układu sercowo- 
naczymowego. W czerwonym winie znaleziono ponad 100 f1awonoidów. 
Do najważniejszych z nich należy resferatrol i kwercetyna. Resferatrol powstaje 
w trakcie fermentacji WIllO gron, dobrze rozpuszczając SIę w alkoholu, 
ma właściwości przeciwutleniające, przeciwzapalne przeciwonkogenne. 
Kwercetyna jest przeciwutleniaczem o działaniu protekcyjnym dla DNA, niszcząc 
wolne rodniki. 


Zawsze jednak należy pamiętać o ujemnych skutkach spożywania większej 
ilości alkoholu, tych dotyczących serca (NT, zaburzenia rytmu, kardiomiopatia 
alkoholowa, niewydolność serca, udar krwotoczny, zaburzenia gospodarki 
węglowodanowej i lipidowej), jak i dotyczących innych narządów. Niektórzy 
badacze zakładają, że promując małe dawki alkoholu, problem alkoholowy 
pojawiłby się u 5-7% obecnych abstynentów i osób, które rzadko piją obecnie napoje 
alkoholowe. Dla przestrogi należy wspomnieć, ze alkohol w USA stanowi trzecią 
, 27 72 
przyczynę zgonow. ' 
Konsensus Rady Redakcyjnej Polskiego Forum Protllaktyki Chorób Układu 
Krążenia dotyczy między innymi znaczenia alkoholu w profilaktyce chorób układu 
krążenia. Dopuszcza się umiarkowane spożycie alkoholu odpowiednio 1-3 jednostek 
alkoholu u mężczyzn i 1-2 u kobiet, przy czym jedna jednostka to 250 mI piwa, 
1 lampka wina (około 150 mI) lub 1 kieliszek wódki (około 30 ml).50 
Ważnym elementem niefarmakologicznego leczenia NT, a zarazem 
prozdrowotnego stylu życia jest systematyczna aktywność fizyczna. Już ponad dwa 
tysiące lat temu Platon zwrócił uwagę na związek pomiędzy stanem zdrowia 
a wysiłkiem fizycznym. Minęły wieki zanim zaczęliśmy doceniać i propagować 
aktywność fizyczną.103 Wyrażane są opinie, według których najwięcej korzyści 
zdrowotnych ze wszystkich form zdrowego stylu życia przynosi właśnie aktywność 
fizyczna?4, 45 Podkreśla się znaczenie fizjologii sportu dla zdrowia psychicznego, 
dobrego samopoczucia i podniesienia jakości życia. 


16
		

/p0017.djvu

			Z badań amerykańskich wynika, że niską sprawnością fizyczną 
charakteryzuje się 33,6 % młodzieży (7,5 mln) oraz 13,9% zdrowych osób 
dorosłych. Wykazano dodatnią korelację między niską sprawnością fizyczną 
a nadwagą, podwyższonymi spoczynkowymi waliościami ciśnienia tętniczego, 
wzrostem stężenia cholesterolu i spadkiem HDL-C w surowicy krwi. Podkreśla się 
częste występowanie kilku czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych u ludzi 
młodych. 8 
Z dostępnych metaanaliz wynika, że wysiłek fizyczny wymagający spalenia 
powyżej tysiąca kcal na tydzień wiąże się z 30% redukcją umieralności ogólnej oraz 
zmniejsza ryzyko choroby wieńcowej o około 30_50%.16 W badaniach kanadyjskich 
uzyskano jeszcze wyższe, bo ponad 50% zmniejszenie całkowitej śmiertelności. 
Zwraca się uwagę, że prawdopodobieństwo przedwczesnego zgonu u osoby 
z licznymi czynnikami ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego, która 
wykonuje systematyczny wysiłek fizyczny, jest niższe niż u osoby bez czynników 
ryzyka, ale prowadzącej siedzący tryb życia. Znaczenie mają zarówno ćwiczenia 
aerobowe jak i siłowe, które zmniejszają ryzyko zespołu metabolicznego i cukrzycy 
typu I1. 98 Dzięki ćwiczeniom sportowym osiągnąć można lepsze wyrównanie 
metaboliczne cukrzycy niż dzięki podaniu biguanidu- metforminy (58% vs. 31%), 
co udowodniono obniżeniem poziomu hemoglobiny glikozylowanej o 0,5-1 %.78 
Wysiłek fizyczny powoduje zmniejszenie insulinooporności, hiperinsulinemii, 
glikemii, redukcję masy ciała oraz korzystną redystrybucję tkanki tłuszczowej. 
W metaanalizach u pacjentów stosujących 12 tygodniowy trening fizyczny 
stwierdzono spadek stężenia cholesterolu LDL-C o 5%, TG o 3,7%, wzrost HLD-C 
o 4,6%.24 W innych badaniach po 4 tygodniach treningu fizycznego zauważono 
poprawę czynności śródbłonka (wzrost stężenia NO, zmmejszeme stresu 
oksydacyjnego).41 Z danych z piśmiennictwa wynika, że trening wytrzymałościowy 
powoduje spadek ciśnienia tętniczego największy u chorych z NT -6,9/-4,9 mmHg, 
w grupach z prawidłowym ciśnieniem -2,4/-1,6 mmHg, natomiast w stanie 
przednadciśnieniowym -1,7/-1, 7mmHg. 14 
Na uwagę zasługuje obserwacja dotycząca osób otyłych, aktywnych 
fizycznie, u których istotnie mniejsze jest ryzyko występowania zaburzeń 
metabolicznych i powikłań sercowo-naczyniowych w stosunku do osób szczupłych 
o niskiej aktywności fizycznej. Zmniej szenie zawartości tkanki tłuszczowej 


17
		

/p0018.djvu

			w organizmie (głównie brzusznej) podczas wysiłku fizycznego wpływa na poprawę 
wielu wskaźników metabolicznych. 16 
Wśród licznych plejotropowych efektów wysiłku fizycznego wymienia się 
korzystną modyfikację odczynowości prozapalnej, korzystne zmiany w układzie 
homeostazy, poprawę wydolności układu krążeniowego i układu ruchu, odpowiednią 
równowagę między współczulnym a przywspółczulnym układem nerwowym i wiele 
innych. 41,47 
Często pojawia się pytanie, jaki wysiłek fizyczny daje najlepsze rezultaty. 
Eksperci zalecają stosowanie ćwiczeń przez większość dni w tygodniu (3-7) 
o umiarkowanej intensywności (40-60 V 02 max) trwające ponad 30 minut 
jednorazowo lub z przerwami, przy czym preferowane są ćwiczenia aerobowe 
(spacery, jogging, biegi, jazda na rowerze) uzupełnione o dynamiczne ćwiczenia 
oporowe. 41 ,76 
Propagowanie aktywności również wśród starszych pacjentów jest ważnym 
zadaniem, ponieważ i oni mogą odnieść duże korzyści ze zmiany stylu życia: 
zapobieganie niepełnosprawności, redukcja ryzyka cukrzycy i udaru mózgu oraz 
poprawa jakości życia. 96 
Wykazane właściwości ruchu pozwalają traktować wysiłek fizyczny jako lek 
XXI wieku. Zauważyć należy, że znaczenie wysiłku fizycznego doceniono 
w zaleceniach ekspertów i umieszczono go u podstawy nowej piramidy żywienia. 
Zachęcanie do systematycznej aktywności fizycznej powinno stać się priorytetem 
w działaniach profilaktycznych dotyczących między innymi chorób układu sercowo- 


naczymowego. 
Szczególną rolę dla niepomyślnego przebiegu chorób, w tym układu 
sercowo-naczyniowego odgrywa nikotynizm. Najskuteczniejszą formą walki jest 
przekonanie chorego o korzyściach wynikających z zaprzestania palenia tytoniu. 
Uznaje się, że w krajach rozwiniętych nikotynizm jest główną przyczyną zgonów. 
Początkowo tytoń używano, żując go jako tabakę, paląc cygara i fajkę. 
Dopiero sto lat temu zaczęto produkować papierosy, które stały się modnym, 
dającym szybko przyjemne odczucia nawykiem. Obecnie 1,1 mld ludzi na świecie 
uzależnionych jest od nikotyny. Najwięcej papierosów na osobę wypalanych jest 
w Europie. 
Ocenia się, że rocznie 5 mln zgonów na świecie spowodowane jest nałogiem 
nikotynizmu. W Polsce palenie tytoniu powoduje 38% przedwczesnych zgonów 


18
		

/p0019.djvu

			u mężczyzn i 13% u kobiet, przy czym z powodu chorób sercowo-naczyniowych 
stanowiło to 32% u mężczyzn i 6% u kobiet. 68 Niebezpieczne jest duże 
rozpowszechnienie palenia wśród młodzieży. W wielu krajach średnia wieku 
inicjacji systematycznego palenia wynosi poniżej 15 roku życia. 105 Często już 
ośmiolatkowie podejmują próby palenia papierosów. 
Palenie tytoniu powoduje wiele chorób. Są to: nowotwory, choroby układu 
krążenia i układu oddechowego. W skład dymu tytoniowego wchodzi ponad 4 800 
związków, z których 69 posiada właściwości kancerogenne. Palacze stanowią 
zagrożenie nie tylko dla siebie, ale również dla osób, które z nimi przebywają (bierne 
palenie tytoniu), głównie w domu (47% mężczyzn i 52% kobiet), w pracy 
(55% mężczyzn i 37% kobiet).114 W związku z tym zgubne efekty nikotynizmu 
odczuwamy wszyscy. 
Z danych z piśmiennictwa wynika, że palenie tytoniu jest ściśle związane 
z rozwojem miażdżycy, choroby niedokrwiennej serca (z niebezpieczeństwem ostrej 
zakrzepicy tętnicy wieńcowej), udarem mózgu oraz tętniakiem aorty brzusznej. 
Wykazano, że dym tytoniowy powoduje dysfunkcję śródbłonka (między innymi 
upośledzenie wytwarzania NO), przez co ogranicza rozkurcz naczyń oraz upośledza 
miejscową endogenną reakcję fibrynolityczną. Główną rolę w tym procesie pełni 
upośledzenie zdolności śródbłonka do adekwatnego wydzielania t-PA. Zaburzenia 
równowagi pomiędzy układem krzepnięcia i fibrynolizy sprzyjają powstawaniu 
mikrozakrzepów, które mogą stać się przyczyną zamknięcia światła tętnicy, 
doprowadzając do nagłych zgonów sercowych. I I, 18 
Palenie tytoniu dwukrotnie zwiększa statystyczne ryzyko występowania 
chorób naczyniowych serca oraz o 50% zwiększa szansę na ich niepomyślny 
przebieg. Palacze są niemal dwukrotnie bardziej narażeni na zawał serca niż ludzie 
. l 26 
mepa ący. 
Korzyści wynikające z zaprzestania palenia papierosów przekładają SIę 
na zmniejszenie ryzyka wystąpienia zawału serca o prawie 1/3 po pierwszym roku, 
by w trzecim-czwartym roku uzyskać poziom jak u osób nigdy niepalących?3 Inne 
badania wskazują jednak, że ryzyko powikłań u osób z chorobami sercowo- 
naczyniowymi po zwalczeniu nałogu zmniejsza się jedynie o 35% po 2-4 latach, 
a do obniżenia do pOZIOmu obserwowanego u zdrowych osób dochodzi 
po dziesięciu-piętnastu latach. Występują także dane, które świadczą o tym, 
że to ryzyko pozostaje do końca nieco zwiększone (10-20%).17 Poprawa rokowania 


19
		

/p0020.djvu

			jest prawdopodobnie wywołana poprawą funkcji śródbłonka, przez co zmniejsza się 
ryzyko powikłań zakrzepowych. Ryzyko zgonu wydaje się być zależne od natężenia 
nałogu zarówno w grupie kobiet jak i mężczyzn i to niezależnie od wieku. Korzyści 
z zaprzestania palenia są większe, im młodszy był wiek podjęcia takiej decyzji. 
Obecnie liczony tzw. wskaźnik straconych lat życia z powodu nikotynizmu wynosi 
2,7 u mężczyzn i 1,4 u kobiet (dla zgonów przed 70 rokiem życia).93 Ryzyko udaru 
mózgu u palaczy jest czterokrotnie wyższe niż u nie palących. 
Choroby współistniejące takie jak cukrzyca i NT zdecydowanie zwiększają 
ryzyko rozwoju miażdżycy. Badania wykazują, że u osób z normoglikemią ryzyko 
cukrzycy rosło wraz z liczbą wypalanych papierosów nawet 5-7 razy. Okresy, 
w których palacze intensywnie palili, prowokowały występowanie hiperglikemii, 
hiperinsulinemii i NT. Tłumaczy się to relatywnie zwiększoną zawartością tkanki 
tłuszczowej trzewnej, upośledzoną funkcją śródbłonka oraz toksycznym działaniem 
substancji dymu tytoniowego. 26 
Konsumpcja tytoniu w ostatnich latach zmalała o 10%, ale niestety tendencja 
ta nie ma kontynuacji. Wydatki na papierosy przeznaczane przez polskich palaczy 
są olbrzymie (16 mld złotych w 1999 roku).114 Zespół uzależnienia od tytoniu 
stanowi duży problem, z którym koniecznie należy się zmierzyć. Miejscem, które 
powinno być do tego typu zadań szczególnie predysponowane, są gabinety lekarzy 
rodzinnych. Po pierwsze, dlatego że lekarz ten często kontaktuje się z chorym, 
a po drugie zna jego warunki rodzinne. Może wiedzę tę w taktowny sposób 
wykorzystać dla uzyskania wsparcia w walce z nałogiem palacza przez 
zmotywowaną rodzinę. 
Kolejnym czynnikiem ryzyka rozwoju miażdżycy są zaburzenia gospodarki 
lipidowej. Ważne znaczenie ma podwyższone stężenie cholesterolu, a głównie 
frakcji lipoprotein o małej gęstości (LDL_C).102 Liczne badania populacyjne 
i kliniczne wskazują na dodatnią korelację pomiędzy spadkiem stężenia cholesterolu 
a zmniejszeniem ryzyka wystąpienia chorób sercowo-naczyniowych. 
Upośledzona czynność śródbłonka jest uważana za łącznik w etiopatogenezie 
NT i hipercholesterolemii. Łączne występowanie obu zaburzeń powoduje bardziej 
nasiloną dysfunkcję śródbłonka, niż każdy z tych czynników osobno?5 LDL-C 
są głównymi lipoproteinami aterogennymi i stanowią około 60-70% całkowitej ilości 
cholesterolu. Trwają dyskusje nad wartościami frakcji lipemicznych, do których 
uzyskania należy dążyć zarówno w profilaktyce pierwotnej jak i wtórnej. Japońskie 


20
		

/p0021.djvu

			badanie MEGA, w którym zastosowane niewielkie dawki statyn w połączeniu z dietą 
niskotłuszczową, obfitującą w kwasy omega-3, udowodniło, że wprawdzie uzyskano 
stosunkowo niewielką redukcję cholesterolu całkowitego, natomiast względne 
ryzyko pierwszego incydentu choroby niedokrwiennej serca zmniejszyło się o 1/3 
w porównaniu z grupą, w której zastosowano samą dietę.61 W badaniu IDEAL, choć 
nie osiągnięto znamiennej redukcji punktu końcowego (zgony), to atorwastatyna 
w dawce 80 mg spowodowała zmniej szenie częstości występowania wszystkich 
zdarzeń wieńcowych oraz incydentów sercowo-naczyniowych. 75 Zalecaną wartością 
stężenia LDL-C jest 70 mglI dla chorych z bardzo wysokim ryzykiem sercowo- 
naczyniowym oraz 100 mglI u pacjentów wysokiego ryzyka. 
Znaczenie lipoprotein o wysokiej gęstości - cholesterolu HDL polega na ich 
udziale w odwrotnym transporcie cząstek cholesterolu, działaniu antyoksydacyjnym, 
profibrynolitycznym oraz stanowiącym element transportu dla apolipoprotein 
pośredniczących w metabolizmie TG. Wykazano znamIenną odwrotną korelację 
pomiędzy poziomem HDL-C a ryzykiem choroby wieńcowej. Wzrost HDL-C 
o 1 mglI odpowiada redukcji ryzyka CNS o 1-3%. W badaniach FHS wykazano, 
że u osób z poziomem cholesterolu całkowitego poniżej 200 mglI ryzyko choroby 
wieńcowej było wyższe, jeśli HDL-C był niski. Ważnym prognostycznie 
wskaźnikiem jest stosunek poziomu cholesterolu całkowitego do HDL-C. Jeżeli 
wartość ta przekracza 5 przy poziomie TG powyżej 200 mglI, to ryzyko nowego 
incydentu wieńcowego wzrasta 4 razy w porównaniu z osobami o niższym 
wskaźniku i niższym poziomie TG. I05 
Rozważając rolę TG, szczególnie niebezpieczny jest ich wysoki pOZIOm 
u osób z obniżonym poziomem HDL-C, a z kolei podwyższonym LDL-C oraz 
u osób młodych. Stanowi to ważną informację o możliwości wystąpienia zaburzeń 
gospodarki węglowodanowej, insulino oporności otyłości. 37 Często 
hipertriglicerydemia łączy się ze zwiększeniem ilości resztkowych VLDL o działaniu 
aterogennym i towarzyszy jej podwyższona krzepliwość krwi i hiperlipidemia 
poposiłkowa. 38 ,90 
W latach 1960-1994 w USA w trakcie badania NHANES wykazano 
zmniejszenie średnich wartości stężenia cholesterolu. Na podstawie dostępnych 
informacji stwierdzono, że średni poziom cholesterolu całkowitego u dorosłej 
populacji Stanów Zjednoczonych zmniejszył się z 206mg/dl (5,34 mmol/l) w latach 
1998-1994 do 203 mg/dl (5,26 mmolll) w latach 1999-2002. Spadek cholesterolu 


21
		

/p0022.djvu

			LDL wyniósł 6 mg/dl z 129mg/dl (3,34 mmol/l) do 123 mg/dl (3,19 mmol/l). Ilość 
pacjentów z cholesterolem powyżej 240 mg/dl zmniejszyła się z 20 do 17%. Nie 
zaobserwowano zmian w zakresie wartości HDL-C, natomiast TG uległy 
nieznacznemu zwiększeniu. Prawdopodobnie zmiany te związane są z częstszym 
stosowaniem statyn, jak również, niestety, z epidemią otyłości. 9 
Badanie POLSCREEN wykazało, że hipercholesterolemia jest zjawiskiem 
w Polsce częstym i występuje u 66% mężczyzn i 73% kobiet, przy czym 18% 
mężczyzn i 24% kobiet posiada odpowiednio wysokie (6,5-7,8 mmol/l) i bardzo 
wysokie (>7,8 mmol/l) stężenia cholesterolu. Stwierdzono małą wykrywalność 
zaburzeń lipidowych. Okazało się, że 56% mężczyzn i 51 % kobiet nie wiedziało, 
że ma podwyższone stężenie cholesterolu. Skuteczność terapii także była bardzo 
niska: odpowiednio tylko 8% mężczyzn i 7% kobiet było prawidłowo leczonych. 68 
Minęły czasy, gdy miażdżycę uznawano za nieunikniony efekt starzenia się 
organizmu. Obecnie w dobie poznania znaczenia dyslipidemii uznano zaburzenia 
lipidowe za jej potencjalnie odwracalny czynnik ryzyka. 29 
Szczególnie groźna jest dyslipidemia aterogenna, którą charakteryzuje wzrost 
stężenia TG, obecność małych cząstek LDL oraz niskiego stężenia HDL-C. 
Występuje ona głównie u ludzi otyłych, z otyłością brzuszną, opornością na insulinę 
oraz małą aktywnością fizyczną.I07 U tych osób szczególnie zmiana stylu życia 
związana ze zmniejszeniem masy ciała (dietą i wysiłkiem fizycznym) może odegrać 
dużą rolę. Dołączenie leczenia farmakologicznego pozwoliłoby na zwiększenie 
pożądanego efektu. 
Często podejmuje się tematykę wyznacznika non-HDL cholesterolu, który 
stanowi różnicę stężeń cholesterolu i jego frakcji HDL. Zasadnicze znaczenie wydaje 
się mieć on w cukrzycy. Prawidłowe oznaczenie frakcji LDL jest niemożliwe 
w przypadku podwyższonych wartości TG. Podkreślić należy, że w skład non-HDL 
wchodzą wszystkie aterogenne frakcje cholesterolu: LDL, VLDL i ich pochodne. 
Znaczenie tego wskaźnika występuje głównie u chorych na cukrzycę, gdzie wydaje 
się on lepszym niż HDL-C wskaźnikiem ryzyka zgonu. 55 
Zaburzenia gospodarki węglowodanowej stają się coraz bardziej powszechne. 
Zwiększenie zapadalności na cukrzycę typu II spowodowane jest głównie wpływem 
czynników środowiskowych. Najważniejszym z nich to otyłość brzuszna i związana 
z tym insulinooporność. Wieloletni przebieg choroby powoduje powstawanie wielu 
powikłań, które doprowadzają do kalectwa i obniżenia komfortu życia. 


22
		

/p0023.djvu

			Chcąc walczyć z powikłaniami cukrzycy, należy jak naj wcześniej 
rozpoznawać wszelkie zaburzenia gospodarki węglowodanowej. Już przed około 
50 laty użyto po raz pIerwszy przez Lufta i Fajansa określenia stanu 
przedcukrzycowego (prediabetes), którego znaczenie dopiero od niedawna 
zaczęliśmy doceniać. Stan przedcukrzycowy stanowi czynnik ryzyka rozwoju także 
chorób układu krążenia. Charakteryzuje się: 
· nieprawidłową glikemią na czczo (IFG). Norma 100-125 mg/dl, czyli 
5,6-6,9 mmol/l oraz 
· nieprawidłową tolerancją glukozy (IGT). Występuje ona wówczas, gdy 
glikemia w drugiej godzinie podczas doustnego testu tolerancji glukozy 
mieści się w granicach 140-199mg/dl (7,8-11 mmol/l.) 
Uważa się, że w ciągu roku u 1,5-7,3% osób z zaburzeniami IGT ujawni się 
cukrzyca. Na podstawie metaanaliz stwierdzono, że wartość glikemii powyżej 100 
mg/dl na czczo powoduje zwiększone ryzyko chorób układu krążenia?7 Prawidłowe 
stężenie glukozy we krwi zależy głównie od wydzielania insuliny przez komórki beta 
wysp Langerhansa oraz od działania insuliny na komórki docelowe. W stanie 
przedcukrzycowym następuje stopniowe pogarszanie się insulinowrażliwości 
i czynności komórek beta trzustki. Zaobserwowano również odwrotną zależność 
pomiędzy obwodową i wątrobową insulinowrażliwością, wskaźnikiem WHR 
i stężeniem wolnych kwasów tłuszczowych. Uważa się, że w czystej postaci IGT 
insulinooporność tkanek obwodowych obejmuje głównie tkankę mięśniową i wzrasta 
o około 30-35% w porównaniu z osobami z nonnoglikemią. W IFG natomiast 
zauważono wyraźny wzrost insulinooporności zależny od tkanki wątrobowej, jednak 
nie stwierdza się insulinooporności zależnej od mięśni szkieletowych. l 
Już przy wartościach glikemii 90-97 mg/dl (5,0-5,4 mmol/l) zaobserwowano 
zaburzenia wydzielania insuliny, głównie jej pierwszej fazy. Wydaje się to mieć 
zasadnicze znaczenie dla patogenezy hiperglikemii poposiłkowej. 
Interesującym zagadnieniem jest wpływ tkanki tłuszczowej zgromadzonej 
wokół naczyń na zwiększenie insulinooporności u osób z nadwagą i otyłością. Nie 
tylko zahamowane zostaje naczyniorozszerzające działanie insuliny, ale również 
poprzez działanie miejscowe, może być przyczyną dysfunkcji śródbłonka, 
pojawienia się procesów zapalnych i rozwoju miażdżycy. 112 
Dzięki poznaniu czynników ryzyka chorób układu sercowo-naczymowego 
można było podjąć ukierunkowane działania, które mogą je zwalczyć. Obok 


23
		

/p0024.djvu

			postępowania niefarmakologicznego należy także docenić rolę skutecznej 
farmakoterapii. Kwas acetylosalicylowy (ASA), zsyntetyzowany przez Feliksa 
Hoffmana w 1897 r., stał się najbardziej popularnym lekiem na świecie. Mechanizm 
działania ASA wiąże się z nieodwracalnym hamowaniem cykloosygenazy 
1 (COX-l) płytkowej. Powoduje to zwiększenie stężenia prostacykliny wykazującej 
działanie wazoprotekcyjne i przeciwzakrzepowe oraz zahamowanie wytwarzania 
tromboksanu A 2 (substancji silnie pobudzającej płytki krwi i kurczącej naczynia). 
Skutkuje to jednak również objawami ubocznymi w postaci zahamowania 
cytoprotekcyjnego wpływu prostaglandyny wytwarzanej przez COX w błonie 
' l . d 1 99 
S uzowej przewo u po carmowego. 
Dla terapii nadciśnienia ważne są informacje dotyczące działania 
na śródbłonek, interakcji z ACEI oraz doniesienia o właściwościach hipotensyjnych 
leku podawanego wieczorem. S I, 62 Przewlekłe stosowanie ASA jest zalecane 
w profilaktyce wtórnej chorób układu sercowo-naczyniowego. Natomiast decyzja 
o podawaniu ASA w ramach prewencji pierwotnej powinna być podejmowana 
indywidualnie. Zdecydowane korzyści powinni odnieść pacjenci powyżej 50 roku 
życia, u których występują już powikłania narządowe, z towarzyszącą cukrzycą 
i z 10% dziesięcioletnim ryzykiem wystąpienia choroby niedokrwiennej serca. 
Stosowanie ASA w prewencji wtórnej wiąże się z redukcją ryzyka powtórnego 
zawału serca o 25%, zgonu lub powtórnego zawału serca o 30%, powtórnego udaru 
mózgu (TIA) o 22%.12 W metaanalizie randomizowanych badań w pro tll akty c e 
pierwotnej choroby wieńcowej uzyskano: zmniejszenie o 15% wszystkich 
incydentów sercowo-naczyniowych, o 30% zawału serca, a liczba zgonów 
zmniejszyła się o 6%. Z kolei liczba powikłań krwotocznych wzrosła aż o 69%.SI 
Wyjaśnienia wymaga obserwacja, iż stosowanie ASA u kobiet nie redukuje 
liczby zgonów z przyczyn sercowo-naczyniowych, a jedynie uzyskuje się 
zmniejszenie ryzyka udaru mózgu (o 17%). Największe korzyści tego postępowania 
wykazano u kobiet po 65 roku życia. 7 , SI 
Poznano również zjawisko oporności na ASA, które może obejmować 
aż 5-40% populacji, przyczyniając się do osiągnięcia mniejszych efektów 
protllaktycznych i leczniczych. 
Obok znaczenia stosowania ASA udowodniono wpływ statyn w zmniejszeniu 


śmiertelności 


częstości naj poważniej szych powikłań chorób sercowo- 


naczyniowych. 


24
		

/p0025.djvu

			Znaczenie statyn zostało odkryte w 1976 roku, kiedy to Endo i Kuroda 
wyizolowali z grzybni Penżcillżum cżtrżum mewastatynę. Uzyskano zahamowanie 
aktywności reduktazy HMG-CoA. Dalsze badania doprowadziły do odkrycia 
kolejnych związków z tej grupy, przy czym f1uwastatyna, atorwastatyna 
i ceriwastatyna sąjuż lekami uzyskanymi syntetycznie. 
Najważniejszym działaniem statyn jest zmniejszenie stężenia cholesterolu 
całkowitego i LDL-C w osoczu. Zmniejsza się również stężenie TG oraz następuje 
umiarkowany wzrost cholesterolu frakcji HDL. Wpływ poszczególnych statyn 
na lipidy krwi jest zróżnicowany i zależy od dawki zastosowanego leku oraz 
od rodzaju i ciężkości zaburzeń lipidowych. Z badań wynika, że leki te powodują 
spadek stężenia cholesterolu całkowitego o 15-40%, LDL-C o 20-60%, 
TG o 10-45% i wzrost HDL-C o 5-15%. Wykazane zakresy wynikają głównie 
z indywidualnej odpowiedzi pacjenta na leczenie. Ważne znaczenie ma też rodzaj 
użytego preparatu i jego dawka. Dwukrotne zwiększenie dawki powoduje około 
6-7% dalszej redukcji stężenia cholesterolu LDL, a około 5% wartości cholesterolu 
całkowitego w porównaniu z wartościami wyjściowymi. Ostatnie rekomendacje 
zalecają stosowanie dużych dawek statyn, które skutecznie redukują poziom LDL-C, 
zgodnych z wytycznymi NCEP - ATP 111. Oporność na leczenie obserwuje się 
u 4-5% chorych, a słabą odpowiedź u około 10% pacjentów. 
Ważną, coraz bardziej docenianą korzyścią ze stosowania statyn jest ich 
działanie plejotropowe. Wymienia się tu głównie korzystny wpływ na: 
· czynność śródbłonka naczyniowego (zwiększenie śróbłonkowej syntetazy 
NO i zmniejszenie syntezy endoteliny), 
· aktywność przeciwutleniającą (zwiększa oporność lipoproteiny LDL i HDL 
na utlenianie), 
· procesy zapalne (hamowanie adhezji leukocytow i monocytów do błony 
wewnętrznej, hamowanie cytokin zapalnych: Il6, TNF -a, CRP), 
· aktywność zakrzepową i fibrynolityczną (hamują agregację płytek poprzez 
hamowanie syntezy tromboksanu, wzmagają fibrynolizę zwiększając syntezę 
aktywatora plazminogenu, powodują spadek aktywności inhibitora 
aktywatora PAI 1 ), 
· hamowanie proliferacji mięśni gładkich i indukcję apoptozy komórek, 
· układ odpornościowy (hamowanie aktywacji limfocytów B, proliferacji 
limfocytów T oraz cytotoksycznych komórek NKC), 


25
		

/p0026.djvu

			· układ kostny (nasilenie tworzenia nowej tkanki kostnej, proliferacja 
i różnicowanie osteoblastów). 


Na podkreślenie zasługuje fakt, że statyny mają również znaczeme 
w prewencji udaru mózgu oraz niedokrwienia kończyn dolnych. 5 
Korzyści, które wynikają ze stosowania statyn, osiągamy u pacjentów szybko 
po zastosowanym leczeniu. Leczenie powinno być jednak długotrwałe. Niekiedy 
jest to niemożliwe z powodu objawów ubocznych, częściej u osób starszych 
chorujących na liczne choroby przewlekłe i stosujących polipragmazję (interakcję 
leków i np. soku grapefruitowego). Zaliczamy tu bezobjawowy wzrost 
aminotransferaz u 0,1-2% pacjentów, a u chorych leczonych rosuwastatyną 
obserwowano pojawienie się białkomoczu i krwinkomoczu. Zaburzenia te były 
przejściowe i nie powodowały upośledzenia funkcji nerek. 113 Najgroźniejszym 
powikłaniem jest pojawienie się rabdomiolizy. Wzrasta ono u pacjentów 
z upośledzoną czynnością nerek. Z badań wynika, że ryzyko to jest jednak niewielkie 
rzędu średnio 0,04%.43 
Zastanawiać musi fakt, co wielokrotnie podkreślano, że tak niewielki odsetek 
osób z NT maje prawidłowo leczone. 82 Według badań NATPOL PLUS z 2002 roku 
tylko 12% pacjentów uzyskuje pełną normalizację ciśnienia tętniczego (BP poniżej 
140/90 mmHg). Są to dane niekorzystne i daleko odbiegające od założonych planów 
w programie: "Healthy People" (50% pacjentów z dobrą kontrolą ciśnienia 
tętniczego) wyznaczonego przez JNC-7 z 2002 roku NT, co zostało uznane 
za czynnik ryzyka chorób sercowo-naczyniowych, który jest na pierwszym miejscu 
k . 32 
ryzy a zgonow. 
Zastanawiamy się, czy przyczyną tego faktu są pacjenci, czy może lekarze 
lub raczej niewłaściwe relacje pacjent - lekarz. Istotne znaczenie, częściowo 
odpowiedzialne za istniejący stan rzeczy ma nieprzestrzeganie przez pacjentów 
zaleceń lekarskich (compliance). Polega to na nieprzyjmowaniu leków z wyznaczoną 
częstotliwością i w wyznaczonej dawce oraz brak wytrwałości w stosowaniu leku 
(persistence). Termin "adherence" łączy dwa wcześniej wymienione terminy. 
W chorobach przewlekłych uzyskanie długoletniej współpracy jest szczególnie 
ważne a z drugiej strony trudne. Następstwa nieprzestrzegania zaleceń skutkują złym 
metabolicznym wyrównaniem zaburzeń z wszystkimi powikłaniami zdrowotnymi. 
Stan ten powoduje większy procent inwalidztwa wśród osób chorych a także duże 


26
		

/p0027.djvu

			obciążenia finansowe wynikające z kosztów leczenia powikłań choroby. Przeciętny 
roczny koszt leczenia pacjenta z NT w roku 2000 w Kanadzie oraz USA wyniósł 
około 3900 dolarów amerykańskich. Zdawać sobie należy jednak sprawę, 
że od zaleceń ekspertów do poszczególnego pacjenta jest długa droga, która często 
prowadzi przez gabinet lekarza rodzinnego. 
Według WHO czynniki dotyczące compliance i persistence można podzielić 
na 5 kategorii: 32 
1. związane z pacjentem, 
2. związane z chorobą, 
3. związane z leczeniem, 
4. zależne od systemu opieki zdrowotnej, 
5. społeczno-ekonomiczne. 
Zauważono, że przestrzeganie zaleceń zmniejsza się szczególnie po okresie 
6 miesięcy od początku leczenia i może być różne dla różnych leków. 32 , 73 Pacjenci, 
którzy pobierają kilka leków z powodu występowania różnych chorób często sami 
wybierają, które z nich są ważne, a które mniej ważne i można je pominąć. NT jest 
chorobą, która początkowo nie daje widocznych, uciążliwych objawów, a zaburzenia 
lipidowe to jeszcze bardziej niedoświadczalne odczucie. Stąd bardzo często terapia 
właśnie tych chorób jest pomijana lub odstawiana. Występowanie więcej niż jednej 
choroby jest stosunkowo najczęściej spotykane w starszym wieku (wokoło 60%). 
U tych chorych zużycie leków hipotensyjnych zmniejsza się o około 50%. Staje się 
to wielkim problemem dla zdrowia publicznego. 94 Niektóre choroby przewlekłe 
wpływają bezpośrednio na nieprzestrzeganie zaleceń lekarskich w leczeniu NT. 
Przykładem jest istnienie korelacji między depresją a zjawiskiem non-compliance. 
Depresja coraz częściej dotyka naszych pacjentów. Stan taki otwiera możliwości dla 
lekarzy, szczególnie rodzinnych, którzy powinni przedstawić pacjentom ryzyko 
chorób sercowo-naczyniowych wyjaśnić korzyści z podjętego leczenia 
farmakologicznego oraz zmiany stylu życia. Wiąże się to z działaniami 
edukacyjnymi wśród pacjentów. Dzięki temu można poprawić wskaźniki 
prawidłowo leczonych w tej jednostce chorobowej?9 
Podkreśla się znaczenie właściwych relacji między pacjentem a lekarzem, 
umiejętność przeprowadzania rozmowy, zrozumienie sytuacji rodzinnej i socjalno- 
ekonomicznej chorego. Ważne jest dostosowanie poziomu edukacji do pacjenta oraz 
wspólny wybór sposobu leczenia i modyfikacji stylu życia. Autorytet lekarza 


27
		

/p0028.djvu

			i wytworzenie WIęZI emocjonalnej dopełnią obrazu oczekiwanego ideału. 66 
Przestrzeganie zaleceń terapeutycznych i wytrwałość w przyjmowaniu leków 
sąna pewno skuteczną formą zmniejszania ryzyka chorób układu sercowo- 
naczymowego. 
Celem pracy była ocena skuteczności działań profilaktyczno-edukacyjnych 
możliwych do prowadzenia w praktyce lekarza rodzinnego wśród pacjentów 
z chorobami układu sercowo-naczyniowego. Polegały one na modyfikacji stylu 
życia z zachęcaniem do aktywności fizycznej, normalizacji masy ciała, stosowania 
prawidłowej diety, zwalczania nikotynizmu oraz nadużywania alkoholu jak również 
popraWIe dyscypliny leczenia. Zadaniem lekarza było uzyskanie normalizacji 
parametrów gospodarki lipidowej i węglowodanowej. 
W pracy badano efektywność promowania przez lekarza rodzinnego postaw 
zwalczających powyższe czynniki ryzyka na przebieg nadciśnienia tętniczego. 
Skuteczność tych działań oceniano wskaźnikami uzyskania pozytywnych zmian 
analizowanych parametrów (ocenianych; metodą ankietową, parametrami 
biochemicznymi i badaniem fizykalnym). Dodatkowe badania prowadzono w grupie 
osób zdrowych, chcąc tym samym przeprowadzić analizę, czy fakt choroby 
ma działanie motywujące na sugestie lekarskie odnośnie stylu życia. 


28
		

/p0029.djvu

			II. Cel pracy 


Na przykładzie dwóch grup osób z populacji lekarza rodzinnego; pacjentów 
chorych na nadciśnienie tętnicze oraz osób z prawidłowym ciśnieniem tętniczym 
zaplanowano zbadanie: 


1. Znajomości pojęcia zdrowego stylu życia w populacji podopiecznych lekarza 
rodzinnego. 
2. Stopnia realizacji zaleceń lekarza rodzinnego dotyczących stylu zycia. 
3. Efektywności dodatkowych działań motywujących podejmowanych przez 
lekarza rodzinnego. 


29
		

/p0030.djvu

			III. Materiał i metody 


Badania przeprowadzono na populacji osób dorosłych z praktyki lekarza 
rodzinnego w środowisku miejsko-wiejskim o podobnej charakterystyce wieku, 
masy ciała i wzrostu. Badaniami objęto 100 osób chorych na nadciśnienie tętnicze 
oraz grupę 100 osób z prawidłowym ciśnieniem tętniczym. 
Grupę chorych z nadciśnieniem tętniczym tworzyło 100 osób w wieku 
30-71 lat ( średnia wieku wynosiła 52 lata). W tej grupie było 61 % kobiet w wieku 
30-71 lat (średnio 53 lata) i 39% mężczyzn w wieku 30-68 lat ( średnio 50 lat). 
Do grupy weszli pacjenci z rozpoznanym nadciśnieniem tętniczym niezależnie 
od czasu rozpoznania choroby ( od 1 miesiąca do 30 lat ). Średni czas trwania 
rozpoznanej choroby to 8,76 lat. 
Grupę osób bez nadciśnienia tętniczego stanowiło 100 osób w wieku 
34-73 lat, średnia wieku 47 lat. W tej grupie znalazło się 65% kobiet w wieku 
34-63 lat (średnio 47 lat ) i 35% mężczyzn w wieku 34-59 lat ( średnio 46 lat ). 
Badania w praktyce przeprowadzano trzykrotnie w okresach 
sześciomiesięcznych (start, 6 miesiąc i 12 miesiąc). Podczas każdej wizyty 
przeprowadzane były pomiary: ciśnienia tętniczego, wzrostu i masy ciała, obwodu 
talii i bioder. Przeprowadzono badania laboratoryjnie poziomu cholesterolu (przy 
wartości powyżej 220 mg/dl wykonywano zgodnie z kompetencjami cały 
lipidogram), dwukrotnie stężenia glukozy na czczo w surowicy krwi co 12 miesięcy, 
a w uzasadnionych przypadkach częściej. U wszystkich chorych z NT badano 
stężenie kreatyniny w surowicy krwi. 
Analizowana grupa chorych z nadciśnieniem tętniczym i bez nadciśnienia 
tętniczego była badana metodą ankietową (wzór ankiet aneks 1). Ankiety wypełniane 
były podczas pierwszego i trzeciego badania. Ciśnienie tętnicze mierzono przy 
pomocy sfigmomanometru rtęciowego. Klasyfikacji ciśnienia tętniczego dokonano 
według zaleceń ESH-ESC oraz PTNT z 2003 roku. Dwa pomiary wykonywano 
w warunkach standardowych to jest w pozycji siedzącej, w temperaturze pokojowej, 
o stałej porze dnia między godziną 8.00 a 10.00, po co najmniej 30 minutowym 
wstrzymaniu się od jedzenia i palenia tytoniu oraz po 10 minutowym odpoczynku. 
Za wartość rozkurczową ciśnienia tętniczego przyjmowano V fazę Korotkowa. 
Analizie poddano średnie wartości ciśnienia skurczowego i rozkurczowego obu 


30
		

/p0031.djvu

			pomiarów. Próbki krwi w celu oznaczenia cholesterolu i stężenia glukozy pobierano 
rano w godzinach 8.00-10.00 po minimum 10 godzinach od ostatniego posiłku. 
Badania wykonywano przy pomocy testów paskowych. Przy poziomie cholesterolu 
powyżej 220 mg/dl pobierano krew na lipidogram. 
Przy poziomie glukozy od 100 do 109 mg/dl wykonywano badania kontrolne 
podczas drugiej wizyty. Przy poziomie glukozy od 110 do125 mg/dl wykonywano 
krzywą obciążenia glukozy. Przy poziomie powyżej 125 mg/dl potwierdzano wynik 
oznaczenia glukozy w warunkach laboratoryjnych. U chorych na cukrzycę poziom 
glukozy badano dwukrotnie: na czczo i dwie godziny po posiłku. 
N a podstawie przeprowadzonych pomiarów antropometrycznych podczas 
każdej wizyty wyliczano wskaźnik BMI oraz WHR przy pomocy ogólnodostępnych 
tabel. 


Podczas pierwszej wizyty przeprowadzano wywiad, wykonywano badanie 
EKG, a na podstawie wypełnionego kwestionariusza indywidualnie omawiano 
zalecenia dotyczące terapii oraz modyfikacji stylu życia, zwracając szczególną 
uwagę na czynniki ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego. Osoby bez 
nadciśnienia tętniczego informowano o statystycznym zagrożeniu i zachęcano 
do realizacji zasad zdrowego stylu życia. Omawiano występujące zagrożenia, 
rozdawano ulotki, broszury i publikacje adekwatnie do przedstawianych problemów. 
Informowano pacjenta o możliwości uzyskania pomocy lekarza rodzinnego w walce 
z nałogami. 
Podczas wizyty kontrolnej po sześciu miesiącach zadawano pytania 
dotyczące realizacji wypełniania zaleceń lekarskich o przyjmowaniu leków oraz 
prowadzenia zdrowego stylu życia. Częstość palenia papierosów określano 
na podstawie deklaracji pacjentów w wypełnionych ankietach, a siłę uzależnienia 
oceniano testem według Fagerstroma. Przez okres badania nie zmieniano schematu 
terapii po to, by wykluczyć wpływ rodzaju leków na pozafarmakologiczne 
zachowania terapeutyczne. 
Jedynie w 2% przypadków dokonano weryfikacji leczenia z powodu 
niedostatecznego wyrównania ciśnienia tętniczego. 
W trakcie badania wykonano przypominające rozmowy telefoniczne, które 
były przeprowadzane w czasie 8-12 tygodni po pierwszej wizycie w pierwszej grupie 
badanych lub po wizycie drugiej w drugiej grupie pacjentów. 


31
		

/p0032.djvu

			N a przeprowadzenie przedstawionych w protokole badań uzyskano zgodę 
Komisji Bioetycznej Akademii Medycznej w Poznaniu. Wszyscy ankietowani 
wyrazili zgodę na wzięcie udziału w projekcie. Cztery osoby odmówiły udziału 
w zaproponowanym badaniu. 
Do analiz statystycznych użyto techniki analizy wariancji z powtarzanym 
pomiarem. Korzystając z metody MANOV A średnie brzegowe przedstawione 
na wykresach pochodzą z porównań, gdzie uwzględniono osoby, które posiadały 
wyniki w każdym z analizowanych warunków łącznie. Zatem jeśli w pomiarze I, II 
i III były wyniki danej osoby, to podlegały one analizie. Natomiast jeśli nie 
zanotowano wyników danej osoby w jednym z pomiarów, nie wchodziła ona 
do dalszej średniej. Dlatego też różnice w średnich ogólnych dla poszczególnych 
pomiarów z wynikami analizy MANOV A wynikają z różniej liczebności osób 
badanych. 


32
		

/p0033.djvu

			IV. Wyniki 


Badanie przeprowadzono w grupie 200 osób. Do badania zakwalifikowano 
100 pacjentów chorych na NT oraz 100 osób zdrowych, którzy stanowili grupę 
kontrolną. W badanych grupach mężczyźni stanowili 37% a 63% kobiety. Średnia 
wieku wszystkich badanych wynosiła 49 lat, przy czym średnia wieku kobiet 
i mężczyzn wynosiła odpowiednio 50 i 49 lat. W mieście zamieszkiwało 
67,5% pacjentów, a 32,5% na WSI. Poziom wykształcenia przedstawiał się 
następująco: 8% badanych posiadało wykształcenie wyższe, 32,5% średnie, 
33% zawodowe, a 26,5% podstawowe. Większość, to jest 85%, stanowili pacjenci 
pozostający w związku małżeńskim. Palacze stanowili ogółem 40% (46% mężczyzn 
i 36% kobiet). Wypalanie dziennie poniżej 10 papierosów deklarowało 
15%, powyżej 10 papierosów 67%, okazjonalnymi palaczami było 18% pacjentów. 
Byli palacze, którym udało się zwalczyć nałóg stanowili 23%. W badanej grupie 
nigdy nie paliło 37% ankietowanych. Średnia abstynencji u byłych palaczy wynosi 
10,5 lat. W wykonanym teście uzależnienia według Fagerstroma uzyskano średnią 
ilość punktów 3,18. 
Pacjenci, którzy podejmowali aktywność fizyczną powyżej 30 minut 
co najmnIej trzy razy w tygodniu, stanowili 45% objętych badaniem. Dwa razy 
w tygodniu uprawianie sportu deklarowało 18%, a tylko raz w tygodniu 
21 % respondentów. Żadnej aktywności fizycznej nie podejmowało 16% badanych. 
Wśród pacjentów 58% pozostawało czynnych zawodowo, a grupę 42% stanowili 
bezrobotni, renciści i emeryci. 
W grupie osób pierwotnie zakwalifikowanych jako zdrowe w CIągU 
12 miesięcy wykryto 17 przypadków NT. Sześć osób, w związku z ujawnieniem się 
w tym czasie dodatkowych chorób wymagających leczenia stacjonarnego w innych 
placówkach służby zdrowia, wykluczono z badania. NT u sześciu chorych wykryto 
już w momencie kwalifikowania do badania. W grupie kontrolnej podczas dalszych 
badań rozpoznano pozostałe 5 przypadków NT. U jednego z dotąd zdrowych 
pacjentów rozpoznano chorobę wieńcową, a u kolejnej osoby z grupy kontrolnej, 
po okresie 6 miesięcy od zakończenia badania, wystąpił zawał mięśnia sercowego. 
W grupie osób z NT u jednego pacjenta po jedenastu miesiącach od przeprowadzenia 
badania nastąpił nagły zgon z powodu chorób układu sercowo-naczyniowego. 


33
		

/p0034.djvu

			Wśród pacjentów z NT u 10 osób współistniała cukrzyca, w tym dwie osoby 
chorowały na cukrzycę typu L Podczas pierwszego badania wykryto 10 nowych 
przypadków cukrzycy, w tym 7 u pacjentów z NT, a 3 u osób pierwotnie 
zakwalifikowanych do grupy kontrolnej. U 4 osób stwierdzono nieprawidłową 
tolerancją glukozy (IGT). 


IV.1. Wyniki w grupie pacjentów z NT pierwotnym 


IV.1.1. Ogólna charakterystyka grupy 


Badanie przeprowadzono wśród 100 pacjentów z NT pierwotnym 
w przedziale wieku od 30 do 71 lat. Średnia wieku wynosiła 52 lata. W tej grupie 
znalazło się 61 % kobiet w wieku od 30 do 71 lat ( średnio 53 lata) i 39% mężczyzn 
w wieku od 30 do 68 lat ( średnio 50 lat). W mieście zamieszkiwało 67% osób, 
a 33% było mieszkańcami wsi. W badanej grupie 4% osób posiadało wykształcenie 
wyższe, 30% średnie, 34% zawodowe i 32% podstawowe. W związku małżeńskim 
pozostawało 84% pacjentów. Do badania zakwalifikowano pacjentów 
z rozpoznanym NT od 30 lat trwania choroby do świeżo wykrytego NT. Średni czas 
trwania choroby wynosił 8,76 lat. Wszyscy badani mieli prawidłowe poziomy 
kreatyniny. Pacjenci leczeni byli inhibitorami konwertazy ACEI 61 %, B - blokerami 
33%, antagonistami kanału wapniowego 30%, diuretykami 22% oraz a - blokerami 
3%. Dane te przedstawiono na wykresie 1. Ponadto 30% przyjmowało statyny, 
22% ASA, a 9% fibraty. Monoterapia NT stosowana była u 55% pacjentów, 
połączenia 2 leków u 24%,3 leków u 12%, a 4 leków u 2% badanych. 


IV.1.2. Wyniki badań ankietowych 


Wykonano dwa badania ankietowe, pierwsze na początku obserwacji i drugie 
po roku działań edukacyjno-profilaktycznych. Wzory przeprowadzanych ankiet 
zamieszczono w aneksie 1. 


34
		

/p0035.djvu

			Farmakoterapia pacjentów chorującyh na NT 


70 
60 
50 
..s:: 
Co> 
>- 40 
s:: 
ni 
"C 
ni 
.o 
ni 30 
.o 
N 
Co> 
:J 
20 
10 
o 


61 


3 


Inhibitory 
konw ertazy 


Beta-blokery 


Antagoniści 
wapnia 


Diuretyki 


Alfa-blokery 


Wykres 1 - Farmakoterapia pacjentów chorych na NT 


Znajomość prawidłowej wartości ciśnienia tętniczego 
I · Ankieta I . Ankieta II I 


90 
81 
80 
70 
..s:: 60 
Co> 
>- 
s:: 

 50 
ni 
.o 

 40 
CI> 
Co> 
e 30 
a. 
20 
10 
o o o 
o 
<140/90 140/90 150/90 160/90 
Ciśnienie tętnicze [mmHg] 


Wykres 2 - Znajomość prawidłowej wartości ciśnienia tętniczego u pacjentów chorych na NT 


35
		

/p0036.djvu

			Podczas pierwszej wizyty świadomość występowania u siebie choroby miało 
90% pacjentów, a po roku procent ten wynosił 92%. Prawidłowe wartości ciśnienia 
potrafilo wskazać 75% chorych, a po roku ilość ta zwiększyła się do 81%. Dane 
te przedstawiono na wykresie 2. O znaczeniu ryzyka dziedziczenia chorób sercowo- 
-naczyniowych wiedziało przed rozpoczęciem badania 60% chorych, a po roku 
związek ten znało 68% respondentów. 
Poziom wiedzy o powikłaniach NT był następujący: 
· Związek przyczynowo - skutkowy NT z zawałem serca wskazywało 39% 
a po roku 59% chorych. 
· O udarze jako powikłaniu NT wiedziało 46% chorych, po 12 miesiącach 
odsetek ten wyniósł 56%. 
· Przejściowe niedokrwienie mózgu wiązało z NT początkowo 19% pacjentów 
z NT, a po roku 21 % chorych. 
· Zgon jako następstwo NT identyfikowało 25% chorych, przy czym liczba 
ta nie uległa zmianie w ciągu 12 miesięcy obserwacji. 
· Żadnego powikłania nie znało 14% respondentów. Nie udało się wykazać 
przyrostu wiedzy w tej grupie. 
Dane te zbiorczo przedstawiono na wykresie 3. 
W ankiecie postawiono szereg pytań dotyczących jakości stosowanej diety. 
Większość pacjentów (61 %) deklarowała spożywanie mięsa wieprzowego dwa razy 
w tygodniu. Cztery razy w tygodniu i częściej spożywało mięso 30% badanych. 
Po roku spożycie mięsa wieprzowego było na podobnym poziomie odpowiednio 
63% i 23%. 
Wstępne badanie wykazało, że me soliło pokarmów tylko 5% chorych. 
Po roku odsetek w grupie pacjentów solących pokarmy w dużych ilościach 
zmniejszył się z 19% do 6%. Pozostałe osoby używały soli do posiłków w małych 
ilościach. 
Owoce i warzywa 45% pacjentów spożywało codziennie. Dane te ilustruje 
wykres 4. Jako źródła potasu 46% ankietowanych wskazała warzywa 1 owoce, 
a 32% zaznaczyło czekoladę i orzechy. Żadnego produktu, który zawiera ten 
pierwiastek nie umiało wskazać 29% respondentów. Dane te przedstawia wykres 5. 
Po roku zapytano o naj zdrowsze pokarmy, wówczas niemal wszyscy respondenci 
uznali, że są to warzywa i owoce, co przestawiono na wykresie 6. 


36
		

/p0037.djvu

			Znajomość powikłań NT wśród badanych 
I - Ankieta I . Ankieta II I 


70 
59 
60 
50 
..c: 
Co> 
>- 
s:: 40 
ni 
"C 
ni 
oC 
ni 30 
oC 
N 
Co> 
:J 
20 
10 


o 


Zawal serca Udar mózgu 


Zgon Przejściowe 
niedokrw ienie 
Powikłania mózgu 


Cukrzyca Brak udzielonej 
odpow iedzi 


Wykres 3 - Znajomość powikłań NT wśród pacjentów chorych 


Częstość spożywania warzyw i owoców 
I · Ankieta I . Ankieta II I 


50 
45 45 
45 
40 
35 
..c: 
Co> 

30 
ni 
"C 

 25 
- 
s:: 
ClI 20 
Co> 
o 
.. 
c.. 15 
10 
5 
O 


Codziennie 


6 razy w tygodniu 4 razy w tygodniu 2 razy w tygodniu Raz w tygodniu 


Wykres 4 - Częstość spożywania war;;yw i owoców przez pacjentów chorych na NT 


37
		

/p0038.djvu

			W jakich produktach znajduje się potas? (ankieta 1) 


50 
45 
40 

 35 
>- 
; 30 
"C 

 25 


29 


- 
; 20 
Co> 
e 15 
a. 
10 
5 
o 


o 


Ow oce i Czekolada i 
warzywa orzechy 


Mięso 


Mleko 


Ryż 


Makaron 


Brak 
udzielonej 
odpow iedzi 


Wykres 5- W.skazania na pokarmy zawierające pota,s przez pacjentów chorych na NT 


Czy wie Pan/Pani, jakie pokarmy są najzdrowsze? (ankieta 2) 


7 


2 


20 


23 


96 


. Ow oce i warzywa. Marakron lub ryż D Mleko D Mięso . Słodycze 


Wykres 6 - Wskazania na nlljzdrowsze pokarmy przez pacjentów chorych na NT 


38
		

/p0039.djvu

			Spożycie alkoholu dwa WIęcej razy W tygodniu deklarowało 
5% ankietowanych. Największa liczba chorych (41%) spożywała alkohol raz 
w miesiącu, a 19% w weekendy, co przedstawiono na wykresie 7. Abstynenci 
stanowili 33% badanej populacji. Osoby pijące deklarowały najczęściej (49%) jedną 
- dwie porcje standardowe. Trzy - cztery porcje standardowe spożywało 
13%, a powyżej czterech porcji 6% pytanych. W przeprowadzonej po roku analizie 
odsetek deklarujących abstynencję wzrósł do 51 %. Najczęściej ankietowani według 
swych deklaracji spożywali piwo 32%, wódkę 13%, a wino 10% chorych. 
Pojęcie indeksu glikemicznego znało 7% chorych, po roku liczba ta wzrosła 
do 29%. W pytaniu sprawdzającym, czy badany rzeczywiście zna powyższą 
definicję np. na makaron jako produkt o niskim indeksie glikemicznym, wskazało 
początkowo 2%, a po roku 16% ankietowanych. Dane te przedstawiono na wykresie 
8. Na pytanie dotyczące częstości spożywania słodyczy 61 % badanych deklarowało 
konsumpcję raz w tygodniu, dwa - trzy razy w tygodniu 29%, a powyżej trzech razy 
w tygodniu 5%. Całkowitą eliminację słodyczy z diety deklarowało 
5% respondentów. 
W czasie rocznej obserwacji 38% chorych zadeklarowało zdecydowaną 
zmianę nawyków żywieniowych, odpowiedź "raczej tak" zaznaczyło 32%, 
a po 15% chorych nie zmieniło i raczej nie zmieniło diety. Dane te zamieszczono 
na wykresie 9. 
Palacze stanowili ogółem 38% (41 %mężczyzn i 36% kobiet). Palenie 
powyżej 10 papierosów dziennie zaznaczyło 29%, poniżej 10 papierosów 3% 
a okazjonalni palacze to 6% badanych. Byli palacze stanowili 24%, natomiast nigdy 
nie paliło 38% ankietowanych. Wśród byłych palaczy najwięcej było osób, które 
rzuciły palenie od 6 do 15 lat temu (67%). Średnia abstynencji wynosiła 10,5 lat. 
Podczas pierwszej wizyty u palaczy przeprowadzono test uzależnienia według 
Fagerstroma. Średnia uzyskanych punktów to 3,22. Powyżej 7 punktów uzyskało 
8% palaczy, ponad połowa uzależnionych (51 %) mieściła się w przedziale 
3-4 punktów. Na początku badania chęć zerwania z nałogiem wyraziło 
aż 76% palaczy. Po roku zaprzestało palenia 5 osób (14%). Nieudaną próbę zerwania 
z nałogiem (krótki okres abstynencji) podjęło 6 osób. Zmniejszenie liczby 
wypalanych papierosów zadeklarowało 23 palaczy (62%). W sumie 7 osób 
stwierdziło, że nie może zerwać z nałogiem, a jeden chory nie chciał zrezygnować 
z tej olaeślanej przez niego przyjemności. Po roku zmniejszyła się liczba osób 


39
		

/p0040.djvu

			Jak często spożywa Pan/Pani napoje zawierające alkohol? 
(ankieta 1) 


45 41 
40 
35 
..c: 30 
Co> 
>- 
r:: 
ni 25 
"C 
ni 
oC 
- 20 
r:: 
ClI 
Co> 15 
o 
L- 
a. 
10 
5 
o 
4 lub w ięcej razy 2-3 razy w Weekendowo Raz w miesiącu Nigdy 
w tygodniu tygodniu 


Wykres 7 - Częstotliwość spożywania napojów alkoholowych przez pacjentów chorych na NT 


Wskazania pacjentów na pokarm z niskim indeksem 
glikemicznym 


. Ankieta I . Ankieta n i 
80 
69 
70 
60 
.s:: 
(.) 

 50 
ni 
't:J 
ni 40 
,Q 
ni 
,Q 
N 30 
.
 
...J 
20 
10 
O 
Warzywa Ryż Ziemniaki Makarony Banany Brak udzielonej 
odpow iedzi 


Wykres 8 - Znajomość pojęcia indeksu glikemicznego przez pacjentów chorych na NT 


40
		

/p0041.djvu

			Czy zmienił/a Pan/Pani nawyki żywienowe w ciągu ostatniego 
roku? 


Raczej nie 
15% 


Tak 
38% 


Raczej tak 
32% 


Wykres 9 - Zmiana nawyk()w żywieniowych pacjentów chorych na NT 


Czy pali Pan/Pani papierosy? 
I - Ankieta I . Ankieta II I 


45 
40 
35 
..s:: 30 
Co> 
>- 
s:: 
ni 25 
"C 
ni 
oC 
- 20 
s:: 
ClI 
Co> 
o 15 
... 
a. 
10 
5 
O 
Codziennie >10 Codziennie <10 


39 40 


Okazjonalnie 


Kiedyś codziennie Nigdy nie paliłem 


Wykres 10- Intensywność palenia papierosów przez pacjentów chorych na NT 


41
		

/p0042.djvu

			palących powyżej 10 papierosów dziennie do 21 % wszystkich chorych. Poniżej 
10 papierosów dziennie wypalało 6%, a okazjonalnych palaczy wśród osób chorych 
na NT było 5%. W ankiecie przeprowadzonej po 12 miesiącach 28% rozpoznało 
siebie jako byłych palaczy, a 40% badanych zadeklarowało, że nigdy nie paliło. 
Dane te przedstawiono na wykresach 10 oraz 11. 
Aktywność fizyczną trzy razy w tygodniu przez co najmniej 30 minut 
deklarowało początkowo 46%, a po roku odsetek ten wzrósł do 53%. Dwa razy 
w tygodniu uprawiało sport 22%, a po roku 24% chorych. Żadnej aktywności 
fizycznej nie podejmowało 14%, po roku natomiast ilość ta zmniejszyła się do 4%. 
Dane te przedstawiono na wykresie 12. Ponadto zależność aktywności fizycznej 
od wykształcenia ilustruje tabela 14. 
Jedynie 9% chorych uważało swój styl życia za zdrowy, 49% respondentów 
oceniało go jako raczej zdrowy, 21 % jako niezdrowy, a 21 % nie potrafilo ocenić jaki 
styl życia prowadzi. Po roku obserwacji odsetek osób, które uważały swój styl życia 
za zdrowy uległ zmniejszeniu do 7%. Z kolei zwiększyła się do 53% liczba osób, 
które uważają swój styl życia za raczej zdrowy, 18% oceniało go jako niezdrowy, 
a 22% nadal nie potrafiło ocenić jaki styl życia prowadzi. Dane te przedstawiono 
na wykresie 13. 
Podczas drugiej wizyty postawiono pytanie dotyczące realizowania zaleceń 
lekarskich. Systematyczne przyjmowanie leków zadeklarowało 72% chorych. 
Zalecenia terapeutyczne dotyczące zdrowego stylu życia stosowało 38% badanych, 
natomiast 43% stwierdziło, że raczej stosuje się do wskazówek lekarskich, a 19% nie 
realizuje ich wcale. 
Po rocznej obserwacji 31% badanych realizowało zalecenia dotyczące 
zdrowego stylu życia, 66% udzieliło odpowiedzi raczej tak, a 3% osób nie 
postępowało według zaleceń. Dane te przedstawiono na wykresie 14. 
Po roku 73% pacjentów zadeklarowało systematyczne przyjmowanie leków, 
17% przyznało się do ich niesystematycznego stosowania, a 10% nie stosowało ich 
wcale. Dane te przedstawiono na wykresie 15. 
Samodzielną kontrolę ciśnienia tętniczego (BP) podczas przeprowadzania 
pierwszej ankiety deklarowało 69% chorych, a chęć samodzielnego mierzenia 
ciśnienia tętniczego przez pacjentów z NT wyraziło 93% ankietowanych. Po roku 
samodzielnie badanie to przeprowadzało 83% respondentów. Chęć poszerzenia 


42
		

/p0043.djvu

			Wyniki dotyczące rzucenia palenia 


6 


23 


7 


. Zmniejszyłem ilość wypalanych papierosów 
D Rzuciłem palenie, ale pow rociłem do nałogu 
. Nie chcę zerwać z nałogiem 


. Nie mogę zerwać z nałogiem 
D Przestałem palić 


Wykres 11 - Wyniki dotyczące rzucenia palenia przez pacjentów chorych na NT 


Czy jest Pan/Pani aktywny/a fizycznie? 
I · Ankieta I . Ankieta n i 
60 
53 
50 
.!: 40 
Co> 
>- 
s:: 
ni 
"C 
ni 30 
.,Q 
- 
s:: 
ClI 
Co> 20 
o 
... 
Il. 
10 
o 
3 x w tygodniu 2 x w tygodniu Raz w tygodniu Wcale 


Wykres 12 - Aktywność fizyczna pacjentów chorych na NT 


43
		

/p0044.djvu

			Czy uważa Pan/Pani swój styl życia za zdrowy? 


I · Ankieta I . Ankieta n i 


60 
50 
J: 40 
Co> 
>0- 
t:: 
ni 
"'CI 
ni 30 
..c 
.... 
t:: 
Q) 
Co> 20 
o 
... 
Il. 
10 
o 
Zdecydowanie tak 


53 


Chyba tak 


Nie 


Nie wiem 


Wykres 13 - Styl życia w ocenie pacjentów chorych na NT 


Stosowanie zaleceń lekarskich dotyczących zdrowego stylu 
życia 


I · Po 6 miesiącach 


. Po 12 miesiącach I 


70 
60 
50 
38 
40 
30 
20 
10 
O 
Tak 


3 


Nie 


Raczej tak 


Wykres 14 - Stosowanie się pacjentów chorych na NT do zaleceń zdrowego stylu życia 


44
		

/p0045.djvu

			Czy systematycznie przyjmuje Pan/Pani leki? (ankieta 2) 


Przyjm uję, ale 
niesystem atycznie 
17% 


Nie przyjmuję 
wcale 
10% 



Tak 
73% 


Wykres 15 - Stosowanie się pacjentów chorych na NT do zaleceń farmakologicznych 


Ocena wiedzy pacjentów na temat NT 


I · Ankieta I . Ankieta n i 


60 
50 
..!: 40 
Co> 
>- 
s:: 
ni 
"C 
ni 30 
..c 
- 
s:: 
Gl 
Co> 20 
o 
... 
Il. 
10 
3 
o 
o 
Żadna 


Niedostateczna 


Dostateczna 


Wystarczająca 


Wykres 16 - Samoocena wiedzy chorych na temat NT 


45
		

/p0046.djvu

			Czy rozmowa telefoniczna z lekarzem była pomocna? 


Nie 
1% 


Nie wiem 
10% 


Nie mam telefonu 
11% 


Tak 
78% 


Wykres 17 - Ocena rozmów telefonicznych przez pacjentów chorych na NT 


wiedzy na temat NT wyraziło 91 % chorych. W obu ankietach swoją wiedzę o NT 
46% ankietowanych uznało za dostateczną. W czasie 12 miesięcy zanotowano 
wzrost z 22% do 48% odsetka pacjentów, którzy ocenili swoją wiedzę jako 
wystarczającą. Dane te przedstawiono na wykresie 16. 
W ocenie, czy przypominająca rozmowa telefoniczna była pomocą 
w realizacji zasad zdrowego stylu życia większość respondentów (78%) stwierdziła, 
że rozmowa ta była pomocna. Za zbędną uznał ją 1 % badanych, a dla 10% chorych 
była ona obojętna. U 11% pacjentów z powodu braku telefonu nie wykonano 
przypominających rozmów telefonicznych. Dane te przedstawiono na wykresie 17. 


IV.1.3. Wyniki badań przedmiotowych 


a) ciśnienie tętnicze 
W ciągu 12 miesięcy obserwacji w grupie osób chorych na NT uzyskano 
spadek średniego ciśnienia tętniczego z 139,1/85,4 mmHg do 126,4/76,2 mmHg 
po 6 miesiącach i 135,3/80,9 mmHg po 12 miesiącach. Pomiędzy poszczególnymi 


46
		

/p0047.djvu

			pOmIaramI stwierdzono występowanie istotnych statystycznie różnic: SBP 
F(2,181)=18,99; p	
			

/p0048.djvu

			Średnie brzegowe SBP 
I _ Badanie I _ Badanie II D Badanie 111 1 
145 
140 
C; 135 
:I: 
E 
oŚ 130 
CI> 
N 
Co> 
'2 125 
- 121,34 121 ,22 
Ci>' 
- 
CI> 
'2 120 
CI> 
'2 
:!!! 115 
u 
110 
105 
Grupa badana Grupa kontrolna 


Wykres 18 - Średnie brzegowe dla poszczególnych pomiarów SBP ze względu na warunek badawczy 


Ci 
:I: 82 
E 
oŚ 80 
CI> 
N 
Co> 
'2 78 
- 
Ci>' 
- 
CI> 76 
'2 
CI> 
'2 74 
:!!! 
U 
72 
70 
68 
Grupa badana 


88 


86 


84 


Średnie brzegowe DBP 
I _ Badanie I _ Badanie II D Badanie 111 1 


75,75 


74,04 


Grupa kontrolna 


Wykres 19 - Średnie brzegowe dla poszczeg(ilnych pomiarów DBP ze względu na warunek bad{lWczy 


48
		

/p0049.djvu

			ŚREDNIA MASY CIAŁA [k
 ] 
Badanie I Badanie II Badanie III 
Kobiety 78,32 78,68 77,63 
M eżczvź n i 91,22 91,54 91,18 
Razem 83,35 83,70 82,92 


Tabela 2 - Średnie wartości masy ciala kobiet i mężczyzn chOlych na NT 


Ogółem w czaSIe rocznej obserwacji zmniejszyło masę ciała 42% osób. 
Wzrost masy ciała zaobserwowano u 40%, u 18% badanych masa ciała była ta sama. 
Dane dotyczące badanych pomiarów masy ciała przedstawiono w tabeli 3. 
Najczęstsze zmiany masy ciała odnotowano w zakresie 3 kg (spadek u 23%, a wzrost 
u 25% badanych). Obniżenie masy ciała powyżej 10 kg zanotowano u 2% osób, 
a wzrost u 1%. Zmniejszenie masy ciała w zakresie od 4 kg do 6 kg zanotowano 
u 16%, a wzrosty w tym zakresie u 14% pacjentów. Szczegółowe dane 
przedstawiono w tabeli 4. 


ZMIANY MASY CIAŁA 
0-6 miesięcy 6-12 miesięcy 0-12 miesięcy 
Spadek 31 53 42 
Bez zmian 17 16 18 
Wzrost 52 31 40 


Tabela 3 - Zmiany masy ciała w poszczególnych okresach badania u 
pacjentów chorych na NT 


ZMIANA MASY CIAŁA MIEDZY BADANIEM I A BADANIEM III 
Masa Otyłość Razem 
ciała Prawidłowa [%] Nadwaga [%] Otyłość [%] olbrzymia [%] 
[kg] [%] 
>10 O O 1 1 2 
Spadek 7 - 10 O O 1 O 1 
4-6 1 6 8 1 16 
:::;3 3 9 11 O 23 
bez zmian O 9 9 O 18 
:::;3 2 11 10 2 25 
Wzrost 4-6 2 7 4 1 14 
7 - 10 O O O O O 
>10 O O 1 O 1 
Ogółem 8 42 45 5 100 


Tabela 4 - Szczegółowe zmiany masy ciała między I a !lI badaniem u pacjentów chorych na NT 


49
		

/p0050.djvu

			85 
84 
83 
82 
C; 81 
=. 
..!! 
.!!! 80 
Co> 
ni 
III 79 
ni 
:E 
78 
77 
76 
75 


Średnie brzegowe masy ciała 
I _ Badanie I _ Badanie II D Badanie 111 1 


8370 


Grupa badana 


Grupa kontrolna 


Wykres 20 - Średnie brzegowe dla poszczególnych pomiarów masy ciała ze względu na warunek badawczy 


Średnie brzegowe BMI 
I _ Badanie I _ Badanie II D Badanie 111 1 
32 
30,87 
31 
30,54 
31 
30 
N 
.€ 30 
CI 
=. 
:E 29 
m 
29 
28 
28 
27 
Grupa badana 


28,54 


28,45 


Grupa kontrolna 


Wykres 21 - Średnie brzegowe dla poszczeg(ilnych pomiarów BMT ze względu na warunek bad{lWczy 


50
		

/p0051.djvu

			b) BMI 
Średni BMI podczas obserwacji wyniósł początkowo 30,76 kg/m 2 , 
po 6 miesiącach 30,87 kg/m 2 , a po roku 30,54 kg/m 2 . W badanej grupie nie 
stwierdzono występowania istotnych statystycznie różnic pomiędzy poszczególnymi 
pomiarami F(2,198)=0,70; p=O,41. W badaniu nie uczestniczyły osoby z niedowagą, 
a 8% pacjentów miało prawidłową masę ciała. Nadwagę i otyłość stwierdzono 
odpowiednio u 42% i 45% badanych, zaś otyłość olbrzymią u 5% pacjentów. 
Po 6 miesiącach liczba chorych z nadwagą i otyłością nie zmieniła się. 
O 1 % zwiększyła się liczba pacjentów z otyłością olbrzymią i o 1 % zmniejszyła się 
liczba chorych z prawidłową masą ciała. Po 12 miesiącach stwierdzono spadek osób 
z otyłością do 41%, a wzrost osób z nadwagą do 47%. Nie zmieniła się liczba 
pacjentów z prawidłową masą ciała. Dane te zamieszczono w tabeli 5. Średnie 
brzegowe dla poszczególnych pomiarów BMI ze względu na warunek badawczy 
przedstawiono na wykresie 21. 


8MI [kg/m 2 ] Badanie I Badanie III 
Ilość osób [%] Ilość osób [%] 
K O 0,0% O 0,0% 
Niedowaga <18,5 M O 0,0% O 0,0% 
Razem O 0,0% O 0,0% 
K 6 9,8% 6 9,8% 
Prawidłowa masa ciała <25 M 2 5,1% 1 2,6% 
Razem 8 8,0% 7 7,0% 
K 18 29,6% 24 39,4% 
NT Nadwaga <30 M 24 61,5% 23 59,0% 
Razem 42 42,0% 47 47,0% 
K 34 55,7% 28 45,9% 
Otyłość <40 M 11 28,3% 13 33,3% 
Razem 45 45,0% 41 41,0% 
K 3 4,9% 3 4,9% 
Otyłość olbrzymia ;:::40 M 2 5,1% 2 5,1% 
Razem 5 5,0% 5 5,0% 


Tabela 5 - BMI u pacjentów chorych na NT 


c) Obwód talii 
Podczas pierwszej wizyty 20% kobiet miało wymiar talii poniżej 88 cm. 
Po 6 miesiącach liczba kobiet z obwodem talii poniżej 88 cm zwiększyła się do 23%, 
a po 12 miesiącach powróciła do 20%. U mężczyzn w czasie pierwszego badania 


51
		

/p0052.djvu

			41 % miało obwód pasa poniżej 102 cm, po 6 miesiącach odsetek ten wyniósł 38%, 
a po 12 miesiącach zwiększył się do 49%. W badanej grupie nie stwierdzono 
występowania statystycznie różnic pomiędzy poszczególnymi pomIaramI 
F(2,198)=1,24; p=0,27. Dane te zamieszczono w tabeli 6. Średnie brzegowe dla 
poszczególnych pomiarów obwodu talii ze względu na warunek badawczy 
przedstawiono na wykresie 22. 


OBWÓD TALII [cm] 
Badanie I Badanie II Badanie III 
<88 
88 <88 
88 <88 
88 
Kobiety [-] [%] [-] [%] [-] [%] [-] [%] [-] [%] [-] [%] 
12 19,70 49 80,30 14 22,90 47 77,10 12 19,70 49 80,30 
<102 
102 <102 
102 <102 
102 
Mężczyźni [-] [%] [-] [%] [-] [%] [-] [%] [-] [%] [-] [%] 
16 41,00 23 59,00 15 38,50 24 61,50 19 49,00 20 51,00 


Tabela 6 - Obwód taliż u kobiet i mężczyzn chorych na NT 


d) WHR 
Osoby z BMI 2:25 kg/m 2 podzielono przy pomocy wskaźnika WHR na dwa 
rodzaje otyłości: pośladkowo-udową oraz brzuszną. Otyłość pośladkowo-udową 
u kobiet stwierdzano do wartości WHR = 0,85, a u mężczyzn do wartości WHR = 1. 
Otyłość stwierdzono u 93% pacjentów, u 51% była to otyłość brzuszna, 
a w 42% pośladkowo-udowa. Podczas drugiego i trzeciego badania nie uzyskano 
statystycznie istotnych zmian opisanych wartości F(2, 198)=2, 13; p=0,41. Dane 
te zamieszczono w tabeli 7. Średnie brzegowe dla poszczególnych pomiarów WHR 
ze względu na warunek badawczy przedstawiono na wykresie 23. 


[%] Ilość osób otyłych Pośladkowo-udowa Brzuszna 
Badanie Kobiety 91,80 27,87 63,93 
I Mężczyźni 94,87 64,10 30,77 
Razem 93,00 42,00 51,00 
Badanie Kobiety 91,80 29,51 62,30 
II Mężczyźni 94,87 58,97 35,90 
Razem 93,00 41,00 52,00 
Badanie Kobiety 90,16 29,51 60,66 
III Mężczyźni 97,44 58,97 38,46 
Razem 93,00 41,00 52,00 


Tabela 7 - Rodzaje otyłoc
ci u kobiet i mężczyzn chorych na NT 


52
		

/p0053.djvu

			102 


100 


98 


E 

 

 96 
ni 
I- 


94 


92 


90 


Średnie brzegowe wymiarów talii 
I _ Badanie I _ Badanie II D Badanie 111 1 


99,83 


Grupa badana 


Grupa kontrolna 


Wykres 22 - Średnie brzegowe dla poszczególnych pomiarów obwodu talii ze względu na warunek badawczy 


0,93 
0,92 
0,92 
0,91 
0,90 
0,89 
0,88 
0,87 


Średnie brzegowe WHR 


I _ Badanie I - Badanie II D Badanie 111 1 


0,89 


. :1 . :- 


---- 
II 


Grupa badana 


Grupa kontrolna 


Wykres 23 - Średnie brzegowe dla poszczególnych pomiarów WHR ze względu na warunek badawczy 


53
		

/p0054.djvu

			e) Gospodarka lipidowa 
Podczas pierwszego badania średni pOZIOm cholesterolu całkowitego 
w surowicy wynosił 217,70 mg/dl (dla kobiet 219,56 mg/dl i dla mężczyzn 
213,90 mg/dl). Po 12 miesiącach nie stwierdzono występowania istotnych 
statystycznie różnic pomiędzy pomiarami F(1,98)=0,04; p=0,83. Jego wartość 
ukształtowała się na poziomie 217,75 mg/dl, dla kobiet 224,41 mg/dl, a dla mężczyzn 
207,33 mg/dl. Szczegółowe poziomy stężenia cholesterolu w surowicy przedstawia 
tabela 8. Średnie brzegowe dla poszczególnych pomiarów cholesterolu całkowitego 
ze względu na warunek badawczy przedstawiono na wykresie 24. 


CHOLESTEROL CAŁKOWITY 
Badanie I Badanie III 
[mg/dl] Kobiety Mężczyźni Ogółem Kobiety Mężczyźni Ogółem 
[%] [%] [%] [%] [%] [%] 

190 27,87 14,75 26,00 24,59 24,59 30,00 
191-220 32,79 26,23 36,00 22,95 16,39 24,00 
220-241 16,39 9,84 16,00 14,75 9,84 15,00 

240 22,95 13,11 22,00 37,70 13,11 31,00 
Średnia [mq/dl] 219,56 213,90 217,70 224,41 207,33 217,75 


Tabela 8 - Średnie wartości cholesterolu całkowitego u pacjentów chorych na NT 


Średnia wartość stężenia LDL cholesterolu wynosiła początkowo 
149,31 mg/dl, (u kobiet 151,86 mg/dl, a u mężczyzn 145,75 mg/dl). 
Po 12 miesiącach nie stwierdzono występowania istotnych statystycznie różnic 
F(1,31)=0,02; p=88. Wyniosła ona 159,69 mg/dl (u kobiet 163,29 mg/dl, 
a u mężczyzn 151,65 mg/dl). Dane te zamieszczono w tabeli 9. Średnie brzegowe dla 
poszczególnych pomiarów LDL-C ze względu na warunek badawczy przedstawiono 
na wykresie 25. 


LDL-C 
Badanie I Badanie III 
[mg/dl] Kobiety Mężczyźni Razem Kobiety Mężczyźn i Razem 
[%] [%] [%] [%] [%] [%] 
<100 7,14 10,00 8,33 2,64 5,87 3,73 
100-129 21,43 20,00 20,83 5,26 17,65 9,09 
130-159 42,86 30,00 37,50 42,10 41,18 41,82 
160-189 10,71 30,00 18,75 36,84 17,65 30,91 

190 17,86 10,00 14,59 13,16 17,65 14,54 
średnie [mg/dl] 151 ,86 145,75 149,31 163,29 151,65 159,69 


Tabela 9 - Średnie wartości LDL-C u pacjentów chorych na NT 


54
		

/p0055.djvu

			'5 

 218,0 21775 
:J 
"O 217,5 
L- 
ClI 
- 
III 217,0 
ClI 
"O 
J: 
Co> 216,5 
ClI 
'2 
ClI 216,0 
'N 
ClI' 
- 
(J) 215,5 


219,5 
219,0 


218,5 


215,0 


214,5 


Średnie brzegowe cholesterolu 
I _ Badanie I _ Badanie 111 1 


Grupa badana 


Grupa kontrolna 


Wykres 24 - Średnie brzegowe dla poszczególnych pomiarów cholesterolu całkowitego ze względu na warunek 
badawczy 


175 
170 

 

 165 
CI 

 
() 
...:. 160 
CI 157,66 
..J 156,75 
ClI 
'2 
ClI 
.N 155 
ClI' 
- 
(J) 
150 
145 
Grupa badana 


Średnie brzegowe LDL-C 


I _ Badanie I _ Badanie III I 


170,91 


Grupa kontrolna 


Wykres 25 - Średnie brzegowe dla poszczególnych pomiarów LDL-C ze względu na warunek badawczy 


55
		

/p0056.djvu

			W okresie obserwacji zanotowano istotny statystycznie F(1,38)=4,42; p<0,05 
wzrost stężenia frakcji HDL ze średniej wartości 48,98 mg/dl do 53,32 mg/dl. 
U kobiet zaobserwowano przyrost HDL cholesterolu o 0,31 mg/dl, a u mężczyzn 
o 6,81 mg/dl. Dane te zamieszczono w tabeli 10. Średnie brzegowe dla 
poszczególnych pomiarów HDL-C ze względu na warunek badawczy przedstawiono 
na wykresie 26. 


HDL-C [mg/dl] Badanie I Badanie III 
<50 36,67% 44,12% 
Kobiety ;:0:50 63,33% 55,88% 
Średnia 56,40 56,71 
<40 48,00% 16,67% 
Mężczyźni ;:0:40 52,00% 83,33% 
Średnia 40,08 46,89 
Średnia ogółem 48,98 53,32 


Tabela 10 - ,Średnie wartości HDL-C u pacjentów chOlych na NT 


Średni poziom TG u osób z NT wyniósł 190,65 mg/dl, u kobiet 169,82 mg/dl, 
a u mężczyzn 217,88 mg/dl. Po roku uzyskano istotny statystycznie F(1,39)=11,24; 
p	
			

/p0057.djvu

			Średnie brzegowe HDL-C 
I _ Badanie I _ Badanie 111 1 
70 
60 

 50 
'6 
C, 
oŚ 
u 40 
...J 
c 
:I: 
ClI 30 
'2 
ClI 
'N 
ClI' 
- 20 
tJ) 
10 
O 
Grupa badana Grupa kontrolna 


Wykres 26 - Średnie brzegowe dla poszczególnych pomiarów HDL-C ze względu na warunek badawczy 


250 


200 



 
'6 
C, 
oŚ 150 
C) 
I- 
ClI 
.
 100 
.N 
ClI' 
- 
tJ) 


50 


o 


Średnie brzegowe TG 


l _Badanie I _ Badanie 111 1 


212,93 


151,42 


157,92 


Grupa badana 


Grupa kontrolna 


Wykres 27 - Średnie brzegowe dla poszczególnych pomiarów TG ze względu na warunek badawczy 


57
		

/p0058.djvu

			f) Gospodarka węglowodanowa 
Średni pOZIOm glikemii początkowo wynosił 
a po 12 miesiącach 99,28 mg/dl. Pomiędzy pomIarami 


101,71 


mg/dl 


me stwierdzono 
występowania istotnych statystycznie różnic F(1,99)=1,74; p=0,19. Średnie 
brzegowe dla poszczególnych pomiarów glikemii na czczo ze względu na warunek 
badawczy przedstawiono na wykresie 28. Zwiększył się odsetek pacjentów 
z glikemią na czczo poniżej 100 mg/dl z 58% do 66%. Jednocześnie spadła liczba 
pacjentów z glikemią na czczo w zakresie od 100 mg/dl do 125 mg/dl z 30% 
do 24% badanych. Odsetek chorych z wartościami powyżej 125 mg/dl. obniżył się 
z 12% do 10%. Dane te zamieszczono w tabelach 12 i 13. 


ŚREDNIA GLlKEMIA NA CZCZO [mg/dl] 
Kobiety 101,10 
Badanie I Mężczyźn i 102,67 
Razem 101,71 
Kobiety 98,51 
Badanie III Mężczyźn i 100,49 
Razem 99,28 


Tabela 12 - ,Średni poziom glikemii na czczo u pacjentów chorych na NT 


GLlKEMIA NA CZCZO 
[%] <100 mg/dl 100-125 mg/dl >125 mg/dl 
Kobiety 60,66 26,23 13,11 
Badanie I Mężczyźni 53,85 35,90 10,26 
Razem 58,00 30,00 12,00 
Kobiety 67,21 22,95 9,84 
Badanie III Mężczyźni 64,10 25,64 10,26 
Razem 66,00 24,00 10,00 


Tabela 13 - Szczegółowy rozkład glikemii na czczo u pacjentów chorych na NT 


g) Kreatynina 
Parametry czynności nerek oznaczono w praktyce lekarza rodzinnego 
zgodnie z kompetencjami. U badanych stwierdzono średni poziom kreatyniny 
0,82 mg/dl. U kobiet i u mężczyzn średnia wynosiła odpowiednio 0,77 mg/dl 
i 0,9 mg/dl. Szczegółowy rozkład oznaczonych stężeń kreatyniny w surowicy krwi 
przedstawiono na wykresie 29. 


58
		

/p0059.djvu

			105 


100 


Średnie brzegowe poziomu glikemii 
l _Badanie I _ Badanie 111 1 


101,71 



 

 
CI 
oŚ 95 
.- 
E 
CI) 
..\I:: 
CI 
E 90 88,28 
o 
'N 
o 
Il. 
85 


80 


Grupa badana 


Grupa kontrolna 


Wykres 28 - Średnie brzegowe dla poszczególnych pomiarów glikemii na czczo ze względu na warunek 
badawczy 


25 


20 


..s:: 
Co> 15 
>- 
s:: 
ni 
"O 
ni 
oC 
::;: 10 
g 


5 


o 


Stężenia kreatyniny w surowicy 
I _ Kobiety - Mężczyźni 1 


20 


0,4 


0,5 


0,6 


0,7 


0,8 


0,9 


1,1 


1,2 


1,3 


1,4 


Poziom kreatyniny [mg/dl] 


Wykres 29 - Rozkład poziomu kreatyniny u pacjentów chorych na NT 


59
		

/p0060.djvu

			h) Deklarowana aktywność fizyczna 
Aktywność fizyczną trzy razy w tygodniu po 30 minut podczas pierwszego 
badania deklarowało 66% chorych z wykształceniem podstawowym, 50% chorych 
z wykształceniem zawodowym, 50% z wyższym oraz 27% ze średnim. 
Po 12 miesiącach zanotowano wzrost odsetka osób uprawiających sport 
we wszystkich grupach pacjentów. Żadnej aktywności sportowej początkowo nie 
deklarowało 18% chorych z wykształceniem zawodowym, 16% z podstawowym 
i 10% ze średnim. Wszystkie osoby z wykształceniem wyższym deklarowały 
aktywność sportową. Po 12 miesiącach badania żadnej aktywności fizycznej nie 
deklarowało jedynie 13% chorych z wykształceniem średnim. Dane te zamieszczono 
w tabeli 14. 


3x na 2x na 1x na 
WYKSZTAŁCENIE tydzień po tydzień po tydzień po Wcale 
30 minut 30 minut 30 minut 
H r%l r-l r%l r-l r%l H r%l 
Podstawowe 21 65,62 4 12,50 2 6,25 5 15,63 
Ankieta Średnie 8 26,67 9 30,00 10 33,33 3 10,00 
I Zawodowe 17 50,00 7 20,59 4 11,76 6 17,65 
Wyższe 2 50,00 1 25,00 1 25,00 O 0,00 
Podstawowe 23 71,88 8 25,00 1 3,12 O 0,00 
Ankieta Średnie 9 30,00 8 26,67 9 30,00 4 13,33 
II Zawodowe 18 52,94 8 23,53 8 23,53 O 0,00 
Wyższe 3 75,00 O 0,00 1 25,00 O 0,00 


Tabela 14 - Aktywnośćfizyczna pacjentów chorych na NT w zależności od poziomu wyksztalcenia. 


i) Badanie zmiany parametrów w zależności od zmiany masy ciała. 


W badaniu przeanalizowano, czy zachodziła zależność pomiędzy masą ciała 
a innymi wymiernymi korzyściami w stanie zdrowia: 
a) wartością ciśnienia tętniczego, 
b) parametrami gospodarki węglowodanowej, 
c) parametrami gospodarki lipidowej. 


L Grupa pacjentów, u której uzyskano spadek masy ciała 
Ad.a U kobiet średnie ciśnienie tętnicze podczas pierwszego badania 
wynosiło 136,67/83,75 mmHg, a podczas trzeciego 127,67/77,88 mmHg. 


60
		

/p0061.djvu

			U mężczyzn początkowo kształtowało SIę na pozIOmIe 140,00/86,94 mmHg, 
a po 12 miesiącach 134,94/82,67 mmHg. 
Ad.b Kobiety z początkowym średnim pOZIOmem glikemii na czczo 
103,79 mg/dl uzyskały w trzecim badaniu średnią 97,66 mg/dl. U mężczyzn średni 
poziom glikemii na czczo zmniejszył się z 100,44 mg/dl do 96,66 mg/dl. 
Ad.c W zakresie gospodarki lipidowej w grupie mężczyzn uzyskano spadek 
stężenia w surowicy cholesterolu całkowitego z 213,56mg/dl do 208,17 mg/dl i TG 
z 181,69mg/dl do 166,75 mg/dl, wzrost frakcji HDL-C i LDL-C. Kobiety uzyskały 
redukcję średniego poziomu TG z 177,55mg/dl do 155,69 mg/dl, pozostałe 
parametry uległy pogorszeniu. Szczegółowo wyniki te zamieszczono w tabelach 15 
i 16. 


II. Grupa pacjentów, u której wystąpił wzrost masy ciała 
Ad.a U kobiet średnie ciśnienie tętnicze podczas pierwszego badania 
wynosiło 138,27/85,77 mmHg, a podczas trzeciego 138,50/82,23 mmHg. 
U mężczyzn początkowo wynosiło 138,57/86,43 mmHg, a po 12 miesiącach 
141,21/83,21 mmHg. 
Ad.b Kobiety z początkowym średnim pOZIOmem glikemii na czczo 
98,62 mg/dl uzyskały w trzecim badaniu średnią 95,60 mg/dl. U mężczyzn średni 
poziom glikemii na czczo wzrósł z 106,42mg/dl do 113,21 mg/dl. 
Ad.c U kobiet średni poziom cholesterolu całkowitego obniżył SIę 
z 227,88 mg/dl do 213,54 mg/dl. Pozostałe parametry (HDL-C, LDL-C, TG) uległy 


pogorszeniu. U mężczyzn zanotowano wzrost wzrost średniego poziomu stężenia 
cholesterolu całkowitego, LDL-C oraz HDL cholesterolu i spadek TG. Szczegółowo 
wyniki te zamieszczono w tabelach 15 i 16. 


Masa ciała BP [mmHg] Cukier [mg/dl] 
Badanie I Badanie III Badanie I Badanie III 
Spadek K 136,67 83,75 127,67 77,88 103,79 97,66 
M 140,00 86,94 134,94 82,67 100,44 96,66 
Wzrost K 138,27 85,77 138,50 82,23 98,62 95,81 
M 138,57 86,43 141,21 83,21 106,42 113,21 


Tabela 15 - Zależność ciśnienia tętniczego i glikemii na czczo od spadku lub wzrostu masy ciala u 
pacjentów chorych na NT 


61
		

/p0062.djvu

			Cholesterol HDL-C LDL-C TG 
Masa ciała [me /dl] [m
 /dl] [m
/dl] [me/dl] 
Badanie Badanie Badanie Badanie Badanie Badanie Badanie Badanie 
I III I III I III I III 
Spadek K 217,86 230,17 56,56 53,93 151,63 166,47 177,55 155,69 
M 213,56 208,17 43,15 59,78 148,09 149,88 181,69 166,75 
Wzrost K 227,88 213,54 57,19 47,00 156,73 159,77 166,94 187,93 
M 220,93 223,64 37,10 58,82 146,88 156,73 269,80 133,64 


Tabela] 6 - Zależność parametrów gospodarki lipidowej od spadku lub wzrostu masy ciała u 
pacjentów chorych na NT 


j) Ocena analizowanych parametrów od przeprowadzonych rozmów 
telefonicznych 
Rozmowy telefoniczne po pierwszej wizycie przeprowadzono 
u 46% chorych, natomiast po drugiej u 43% badanych. U pozostałych osób nie 
przeprowadzono rozmów z powodu braku telefonu. W badaniu przeanalizowano, czy 
zachodziła zależność między wykonaniem rozmowy telefonicznej, a innymi 
parametrami: 
a) masą ciała, 
b) ciśnieniem tętniczym, 
c) wskaźnikiem WHR, 
d) wymiarem talii, 
e) wskaźnikiem BM1. 


L Rozmowa telefoniczna po pierwszym badaniu 
Ad.a U osób chorych po przeprowadzonej rozmowIe telefonicznej 
w II badaniu zanotowano spadek masy ciała, a w III badaniu (bez rozmowy 
telefonicznej) masa ciała uległa zwiększeniu. W grupie pacjentów, którzy nie mieli 
wykonanych rozmów telefonicznych w II badaniu zanotowano wzrost masy ciała. 
Nie stwierdzono jednak istotnych statystycznie różnic pomiędzy badaniem I 
a badaniem II, niezależnie od użycia telefonu. W grupie osób chorych bez rozmowy 
telefonicznej F(1,53)=0,04; p=0,99. W grupie chorych z przeprowadzoną rozmową 
telefonicznąF(1,45)=0,98; p=0,32. Wyniki przedstawiono na wykresie 30. 
Ad.b U pacjentów po przeprowadzonej rozmowie telefonicznej zanotowano 
istotny statystycznie spadek SBP oraz DBP. W grupie osób bez rozmowy 
telefonicznej F(2,106)=5,12; p<0,05. W grupie osób z przeprowadzoną rozmową 
telefonicznąF(2,90)=15,77; p	
			

/p0063.djvu

			Ad.c Po rozmOWIe telefonicznej uzyskano istotny statystycznie spadek 
wskaźnika WHR. W grupie osób z przeprowadzoną rozmową telefoniczną 
F(2,90)=4,72; p<0,05. Wyniki przedstawiono w tabeli 17. 
Ad.d,e Nie uzyskano istotnej statystycznie poprawy. Wyniki przedstawiono 
w tabeli 17. 


Badanie Obwód BMI WHR BP rmmHql 
talii [cm] rkq/m 2 1 r-l S D 
Bez I 100,463 30,678 0,925 136,574 84,074 
telefonu II 98,657 29,639 0,923 127,889 77,352 
Po I III 98,963 30,246 0,916 134,185 81,241 
badaniu I 99,076 30,857 0,920 141,957 86,848 
Telefon II 96,348 30,474 0,881 124,543 74,935 
III 99,533 30,891 0,919 136,500 80,413 
I 100,211 30,891 0,920 139,561 85,614 
Bez 
telefonu II 95,114 29,468 0,882 124,719 75,228 
Po II III 99,395 30,795 0,911 135,368 79,965 
badaniu I 99,314 30,586 0,927 138,372 85,000 
Telefon II 100,884 30,758 0,933 128,512 77,581 
III 99,000 30,209 0,926 135,093 82,047 


Tabela 17 - Zmiany parametrów u pacjentów chorych na NT po przypominających rozmowach 
telefonicznych. 


II. Rozmowa telefoniczna po drugim badaniu 
Ad.a U chorych podczas II badania (bez rozmowy telefonicznej) stwierdzono 
wzrost masy ciała, a po przeprowadzonej rozmowie telefonicznej w III badaniu 
zanotowano spadek masy ciała. W grupie chorych, do której nie były wykonane 
rozmowy początkowo, w II badaniu zanotowano spadek, a w III badaniu wzrost 
masy ciała. Nie stwierdzono jednak istotnych statystycznie różnic pomiędzy 
badaniem II a badaniem III, niezależnie od wykonania telefonu. W grupie chorych 
bez rozmowy telefonicznej F(1,53)=0,16; p=0,68. W grupIe chorych 
z przeprowadzoną rozmową telefoniczną F(1,45)=0,28; p=0,59. Wyniki 
przedstawiono na wykresie 31. 
Ad.b U pacjentów po przeprowadzonej rozmowie telefonicznej zanotowano 
istotny statystycznie spadek SBP oraz DBP. W grupie osób bez rozmowy 
telefonocznej SBP F(2,112)=14,42; p	
			

/p0064.djvu

			Zmiana masy ciała w zależności od grupy i wykonania telefonu - 
grupa badana 
I _ Badanie I - Badanie II D Badanie III I 


85,0 
84,0 
82,9 
83,0 
82,0 
C; 81,0 
=. 
..!! 
.!!! 80,0 
Co> 
ni 
III 79,0 
ni 
:E 
78,0 
77,0 
76,0 
75,0 
Bez telefonu 


84,1 


Telefon po I badaniu 


Wykres 30 - Średnie brzegowe dla poszczególnych pomiarów masy ciała w zależności od grupy i wykonania 
telefonu po / badaniu u osób z grupy kontrolnej 


Zmiana masy ciała w zależności od grupy i wykonania telefonu - 
grupa badana 
I _ Badanie I - Badanie II D Badanie III I 


85,0 
84,0 
83,0 
82,0 
C; 81,0 
=. 
..!! 
.!!! 80,0 
Co> 
ni 
III 79,0 
ni 
:E 
78,0 
77,0 
76,0 
75,0 
Bez telefonu Telefon po II badaniu 


Wykres 3/ - Średnie brzegowe dla poszczególnych pomiarów masy ciała w zależności od grupy i wykonania 
telefonu po 11 badaniu u osób z grupy kontrolnej 


64
		

/p0065.djvu

			W grupie osób z przeprowadzoną rozmową telefoniczną SBP F(2,84)=5,05; p<0,05, 
a DBP F(2,84 )=8,93; p	
			

/p0066.djvu

			Znajomość prawidłowej wartości ciśnienia tętniczego 
I · Ankieta I . Ankieta II I 


100 
89 
90 88 
80 
70 
..c: 
Co> 
>- 60 
s:: 
ni 
oc 
ni 50 
oC 
- 
s:: 
ClI 40 
Co> 
o 
L- 
a. 30 
20 
10 
O 2 
O 
<140/90 140/90 150/90 160/90 
Ciśnienie tętnicze [mmHg] 


80 
70 
60 
..c: 
Co> 50 
>- 
s:: 
ni 
oc 
ni 40 
oC 
ni 
oC 
N 30 
Co> 
:J 
20 
10 
O 


Wykres 32 - Znajomość prawidłowej wartości ciśnienia tętniczego przez osoby z grupy kontrolnej 


Znajomość powikłań NT wśród badanych 
I · Ankieta I . Ankieta II I 


73 


Zawal serca Udar mózgu 


Przejściowe 
niedokrw ienie 
mózgu 


Zgon 


Cukrzyca 


Brak udzielonej 
odpow iedzi 


Powikłania 


Wykres 33 - Znajomość powikłań NT wśród osób z grupy kontrolnej 


66
		

/p0067.djvu

			89% zdrowych osób wskazała prawidłowe wartości BP, 8% zaznaczyło wartości 
140/90 mmHg, 3% nadal uważała, że prawidłowe sąjeszcze wyższe wartości Dane 
przedstawiono na wykresie 32. 
Świadomość wpływu dziedziczenia czynników ryzyka na występowanie 
chorób układu sercowo-naczyniowego miało początkowo 45% pacjentów. Po roku 
odsetek ten wyniósł 60%. Żadnej wiedzy na ten temat nie miało początkowo 39% 
a po 12 miesiącach 22% badanych. Pozostali badani byli przekonani, że choroby 
układu krążenia nie są dziedziczone.Znaj omość możliwych powikłań NT w grupie 
kontrolnej przedstawiono na wykresie 33. 
· Zawał serca uznało jako powikłanie NT 49% a po roku 73% badanych. 
· Udar mózgu jako powikłanie NT identyfikowało początkowo 46%, 
a po 12 miesiącach 61 % ankietowanych. 
· Związek z przejściowym niedokrwieniem mózgu a NT dostrzegało 26% 
a po roku 42%. 
· Zgon jako powikłanie NT zaznaczyło 23%, a po 12 miesiącach 
35% ankietowanych. 
· Żadnego powikłania nie znało 28%, a po roku 7% badanych. 


Druga część ankiety dotyczyła zwyczajów dietetycznych. Mięso wieprzowe 
dwa razy w tygodniu zarówno na początku jak i na koniec prowadzenia badania 
spożywało 63% pacjentów. Cztery razy w tygodniu i częściej spożywało początkowo 
36% a po roku 32% ankietowanych. 
Podczas przyrządzania potraw 3% badanych w obu ankietach deklarowało 
niestosowanie soli. Po 12 miesiącach liczba pacjentów soląca pokarmy w dużych 
ilościach zmniejszyła się z 23% do 6% . Początkowo 46%, a po roku 49% spożywało 
codziennie owoce i warzywa. Dane te przedstawiono na wykresie 34. 
Znajomość źródeł potasu wykazało 44% badanych, zaznaczając odpowiedź 
"owoce i warzywa", a 33% pacjentów wskazała na czekoladę i orzechy. Żadnego 
źródła potasu nie znało 27% respondentów. Dane zamieszczono na wykresie 35. 
Po 12 miesiącach zapytano o naj zdrowsze pokarmy, 96% stwierdziło, 
że są to warzywa i owoce. Dane te przedstawiono na wykresie 36. 
Spożywanie alkoholu raz w miesiącu deklarowało 46% ankietowanych. 
W weekendy spożywa alkohol 29% respondentów, a dwa - trzy razy w tygodniu 7%, 


67
		

/p0068.djvu

			Częstość spożywania warzyw i owoców 
I · Ankieta I . Ankieta n i 


60 


50 


49 


10 


2 2 


..s:: 40 
Co> 
>- 
I: 
ni 
"'C 

 30 


- 
I: 
ClI 
Co> 
e 20 
a. 


o 


Codziennie 


6 razy w tygodniu 4 razy w tygodniu 2 razy w tygodniu Raz w tygodniu 


Wykres 34 - Częstość spożywlmia warzyw i owoców przez osoby z grupy kontrolnej 


W jakich produktach znajduje się potas? (ankieta 1) 


50 
44 
45 
40 
..s:: 35 
Co> 
>- 
I: 30 
ni 
"'C 
ni 25 
oC 
- 
I: 20 
ClI 
Co> 
o 15 
L- 
a. 
10 
5 
o 
Ow oce i Czekolada i Mleko Mięso Ryż Makaron Brak 
warzywa orzechy udzielonej 
odpow iedzi 


Wykres 35 - Wskazania osób z grupy kontrolnej na pokarmy zawierające potas 


68
		

/p0069.djvu

			Czy wie Pan/Pani jake pokarmy są najzdrowsze? (ankieta 2) 


96 


27 


_ Ow oce i warzywa_ Mleko D Marakron lub ryż D Mięso _ Słodycze 


Wykres 36 - Wskazania os()b z grupy kontrolnej na najzdrowsze pokarmy 


Jak często spożywa Pan/Pani napoje zawierające alkohol? 
(ankieta 1) 


50 
45 
40 
J: 35 
Co> 
>- 30 
!:: 
ni 
"C 
ni 25 
oC 
- 
!:: 20 
ClI 
Co> 
o 15 
.. 
c.. 
10 
5 
o 


o 


Nigdy 


Raz w mies iącu 


Weekendowo 


2-3 razy w 
tygodniu 


4 lub w ięcej razy 
w tygodniu 


Wykres 37 - Częstotliwość spożycia alkoholu przez osoby z grupy kontrolnej 


69
		

/p0070.djvu

			co przedstawiono na wykresie 37. Abstynenci stanowili 18%. Spożywanie 
jednej-dwóch porcji standardowych deklarowało 62%, trzy-cztery porcje 15% 
a powyżej czterech 7% badanych. Po roku odsetek abstynentów wynosił 34%. 
Konsumpcję piwa deklarowało 44% pacjentów. 
Pojęcie indeksu glikemicznego podczas pierwszej ankiety znało 
7% pacjentów a po roku 25%. W pytaniu sprawdzającym praktyczną znajomość tego 
wskaźnika początkowo 4%, a po roku 17% badanych wskazało na makaron jako 
produkt o niskim indeksie glikemicznym. Dane te przedstawiono na wykresie 38. 
Spożywanie słodyczy raz w tygodniu deklarowało 46% badanych, dwa-trzy 
razy na tydzień 36%, a cztery i więcej razy w tygodniu 14%. Całkowitą eliminację 
słodyczy z diety deklarowało 4% ankietowanych. 
W czasie obserwacji 25% badanych osób zmieniło nawyki żywieniowe, 
a 36% starało się je zmienić. Z kolei 21% pozostało przy starych zwyczajach, 
18% stwierdziło, że raczej nie zmieniło zasad żywienia. Dane te przedstawiono 
na wykresie 39. 
W analizowanej grupIe kontrolnej 41% (51% mężczyzn i 35% kobiet) 
to palacze tytoniu. Byli palacze to 21 % ogółu a 38% osób nigdy nie paliło. Palacze, 
którzy wypalają powyżej 10 papierosów dziennie stanowili 25% ankietowanych, 
a po 8% to osoby palące poniżej 10 papierosów dziennie i okazjonalni palacze. Dane 
te przedstawiono na wykresie 40. Średnia abstynencji byłych palaczy wynosi 9,5 lat. 
Wśród nich najwięcej jest osób, które rzuciły palenie w ostatnich pięciu latach 
(48%). W wykonanym teście uzależnienia według Fagerstroma uzyskano średnią 
3,17 punktów. Większość osób mieści się w niższych zakresach uzależnień od 
0-1 punktu (41 %), a 17% jest mocno uzależnionych od tytoniu. Początkowo 73%, 
a po roku 61% wyraziło zamiar rzucenia palenia. W czasie rocznej obserwacji 
54% badanych zmniejszyło ilość wypalanych papierosów, 22% osób nie mogło 
zwalczyć nikotynizmu, 17% podjęło próbę zerwania z nałogiem, 7% zwalczyło 
nałóg, a kolejne 7% ankietowanych chce nadal palić. Dane te przedstawiono 
na wykresie 41. 
Aktywność fizyczną co najmmej 30 minut przez trzy dni w tygodniu 
deklarowało początkowo 44%, a po 12 miesiącach 35% badanych. Dwa razy 
w tygodniu po 30 minut uprawiało sport 15%, a po roku 34% respondentów. Żadnej 
aktywności fizycznej nie deklarowało 17%, a po roku 12% badanych. Dane 
te zamieszczono na wylaesie 42. 


70
		

/p0071.djvu

			Wskazania pacjentów na pokarm z niskim indeksem 
glikemicznym 


. Ankieta I . Ankieta II I 
90 82 
80 
70 
J:: 

 60 
!: 
«I 50 
"C 
«I 
.c 
«I 40 33 
.c 
N 30 
.!:! 
...J 
20 
10 3 
O 
Warzywa Ryż Ziemniaki Makarony Banany Brak udzielonej 
odpow iedzi 


Wykres 38 - Znajomość przez osoby z grupy kontrolnej pojęcia indeksu glikemicznego 


Czy zmienił/a Pan/Pani nawyki żywieniowe w ciągu ostatniego 
roku? 


Raczej nie 
18% 


Tak 
25% 


Raczej tak 
36% 


Nie 
21% 


Wykres 39 - Zmiana nawyków 7,ywieniowych przez osoby z grupy kontrolnej 


71
		

/p0072.djvu

			Czy pali Pan/Pani papierosy? 
I - Ankieta I . Ankieta II I 
40 38 38 
35 
30 
..c: 
Co> 
>- 25 
!:: 
ni 
"C 
ni 20 
oC 
- 
!:: 
CI> 15 
Co> 
o 
... 
a. 
10 
5 
O 
Codziennie >10 Codziennie <10 Okazjonalnie Kiedyś codziennie Nigdy nie paliłem 


Wykres 40 -Intensywność palenia papierosów przez osoby z grupy kontrolnej 


Wyniki dotyczące rzucenia palenia 
3 


7 


. Zmniejszylem ilość wypalanych papierosów 
D Rzuciłem palenie, ale pow rocilem do nałogu 
. Nie chcę zerw ać z nałogiem 


. Nie mogę zerw ać z nałogiem 
D Przstalem palić 


Wykres 41 - Wyniki dotyczące rzucenia palenia przez osoby z grupy kontrolnej 


72
		

/p0073.djvu

			Czy jest Pan/Pani aktywny/a fizycznie? 
I - Ankieta I . Ankieta II I 


50 
45 44 
40 
..c: 35 
Co> 
>- 30 
!:: 
ni 
"C 
ni 25 
oC 
- 
!:: 20 
CI> 
Co> 
o 
... 15 
a. 
10 
5 
O 
3 x w tygodniu 2 x w tygodniu Raz w tygodniu 


70 
60 
..c: 50 
Co> 
>- 
!:: 40 
ni 
"C 
ni 
oC 
- 30 
!:: 
CI> 
Co> 
o 
... 20 
a. 
10 
O 
Zdecydowanie tak 


Wcale 


Wykres 42 - Aktywność fizyczna osób z grupy kontrolnej 


Czy uważa Pan/Pani swój styl życia za zdrowy? 


I · Ankieta I . Ankieta n i 


60 


Chyba tak 


Nie 


Nie wiem 


Wykres 43 - Styl życia w ocenie osób z grupy kontrolnej 


73
		

/p0074.djvu

			Ocena wiedzy pacjentów na temat NT 
I - Ankieta I . Ankieta II I 
60 
52 
50 
..c: 40 
Co> 
>- 
!:: 
ni 
"C 
ni 30 
oC 
- 
!:: 
CI> 
Co> 20 
o 
... 
a. 
10 
O 
Żadna Niedostateczna Dostateczna Wystarczająca 


Wykres 44 - Ocena wiedzy przez osoby z grupy kontrolnej na temat NT 


Stosowanie zaleceń lekarskich dotyczących zdrowego stylu 
życia 


. Po 6 miesiącach 


. Po 12 miesiącach 


80 
70 
60 
50 
40 
30 
20 
10 
O 
Tak 


74 


Nie 


Raczej tak 


Wykres 45 - Stosowanie się osób z grupy kontrolnej do zaleceń zdrowego stylu życia 


74
		

/p0075.djvu

			Czy rozmowa telefoniczna z lekarzem była pomocna? 


Nie wiem 
9% 


Nie mam telefonu 
6% 


Tak 
81% 


Wykres 46 - Ocena przypominających rozmów telefonicznych przez osoby z grupy kontrolnej 


Początkowo 51 % badanych, a po roku 60% uważało, że ich styl życia 
zbliżony jest do zdrowego. Podczas pierwszego badania 20%, a po 12 miesiącach 
22% pacjentów nie potrafiło ocenić jaki styl życia prowadzi. Niezdrowy styl życia 
zanotowano początkowo u 22% a po roku u 10% badanych. Przekonanie 
o prowadzonym zdrowym stylu życia miało początkowo 7%, a po 12 miesiącach 
8% respondentów. Dane te przedstawiono na wykresie 43. 
Podczas pierwszego badania 26% ankietowanych stwierdziło, iż samodzielnie 
mierzy ciśnienie tętnicze. Pomimo, że 85% osób wyraziło chęć kontrolowania 
ciśnienia tętniczego, to po roku samodzielnie mierzyło je 53% badanych. 
W grupie kontrolnej swoją wiedzę na temat NT uznawało za niedostateczną 
(39%) i dostateczną (34%). Wystarczającymi według samooceny informacjami 
dysponowało 16% badanych, a 11 % stwierdziło, że nie posiada żadnej wiedzy na ten 
temat. Swoje wiadomości na temat NT chciałoby poszerzyć 80% badanych. Po roku 
52% osób oceniło swoją wiedzę jako dostateczną, 32% badanych jako wystarczającą, 
14% niedostateczną i 2 % żadną. Dane te przedstawiono na wykresie 44. 
Po 6 miesiącach oceniano, czy badane osoby zmieniły swój styl życia. Badani 
w 59% deklarowali, że raczej stosowali zasady zdrowego stylu życia w praktyce, 


75
		

/p0076.djvu

			w 23% realizowali je sumienie a 18% nie stosowało się do nich wcale. Po kolejnych 
6 miesiącach liczba osób, które starały się stosować do zaleceń lekarskich wyniosła 
74%. Ankietowani, którzy stosowali te zasady w praktyce to 21 %, a grupa osób nie 
stosująca się wcale do zaleceń wyniosła 5%. Dane te przedstawiono na wykresie 45. 
U badanych osób, które posiadały telefony (94%) przeprowadzono 
przypomIllające rozmowy telefoniczne. Dla 81% ankietowanych rozmowa 
telefoniczna z lekarzem była pomocą w realizacji zasad zdrowego stylu życia, 
przeciwnego zdania było 4% badanych, a 9% nie miało zdania na ten temat. Dane 
te przedstawiono na wykresie 46. 


IV.2.3. Wyniki badań przedmiotowych 


a) ciśnienie tętnicze 
Średnie wyjściowe ciśnienie tętnicze wynosiło 118,0/75,8 mmHg, a po roku 
121,2/74,0 mmHg. W grupie kontrolnej nie stwierdzono istotnych statystycznie 
zmian wartości SBP F(2,188)=3,03; p=0,06 i DBP F(2,198)=1,79; p=0,19. Średnie 
brzegowe dla poszczególnych pomiarów SBP i DBP ze względu na warunek 
badawczy przedstawiono na wykresach 18 i 19. W trakcie rocznej obserwacji 
u 5 pacjentów rozpoznano świeże NT. Szczegółowy rozkład wartości 
BP zamieszczono w tabeli 18. 


CiŚNIENIE TĘTNICZE Badanie I Badanie II Badanie III 
Stopień wyrównania Skurczowe Rozkurczowe 
[mmHQ] [mmHQ] [%] [%] [%] 
Optymalne <120 <80 36 33 33 
Prawidłowe 120 - 129 80 - 84 31 34 43 
Wysokie prawidłowe 130 -139 85 - 89 21 21 22 
NT I 140 -159 90 - 99 12 12 2 
NT II 160 - 179 100 - 1 09 O O O 
NT III 2180 2110 O O O 
średnie ciśnienia [mmHQ] 118,0/75,8 121,3/74,2 121,2/74,0 


Tabela 18 - Rozkład warto,
ci ciśnienia tętniczego u osób z grupy kontrolnej 


b) masa ciała 
Średnia masa ciała badanych wynosiła wyjściowo 78,46 kg, a po roku 
78,58 kg, F(2,198)=0,01; p=0,94. Średnie brzegowe dla poszczególnych pomiarów 


76
		

/p0077.djvu

			masy ciała ze względu na warunek badawczy przedstawino na wykresie 20. U kobiet 
wynosiła ona początkowo 73,58 kg, a po 12 miesiącach 73,29 kg, a u mężczyzn 
wzrosła ona z 87,50 kg do 88,40 kg. Zestawienie średnich masy ciała przedstawiono 
w tabeli 19. 


ŚREDNIA MASY CIAŁA rk
 
Badanie I Badanie II Badanie III 
Kobiety 73,58 74,08 73,29 
M ężczvź n i 87,50 88,03 88,40 
Razem 78,46 78,96 78,58 


Tabela 19 - Średnie wartości masy ciała u kobiet i mężczyzn 
z grupy kontrolnej 


W czasie pierwszych 6 miesięcy u 48% pacjentów nastąpił wzrost masy ciała, 
a u 42% jej spadek. Niezmienną masę ciała utrzymało 10% pacjentów. W czasie 
od 6 miesięcy do 12 miesięcy 44% badanych uzyskało zarówno spadki jak i wzrosty 
masy ciała, u 12% masa ciała została na tym samym poziomie. Ogółem 
po 12 miesiącach u 49% badanych nastąpił wzrost masy ciała, a u 38% spadek. 
Wyjściową masę ciała utrzymało 13%. Dane te zamieszczono w tabeli 20. 
U 64% ankietowanych odnotowano zmiany masy ciała w zakresie 3 kg. 
U 36% nastąpił wzrost, a u 28% spadek. Wzrost masy ciała w zakresie od 4 kg 
do 6 kg wystąpił u 7% badanych, a spadek u 6%. Spadek masy ciała powyżej 10 kg 
zaobserwowano u 3%, a taki sam wzrost u 1% badanych. Szczegółowe dane 
przedstawiono w tabeli 21. 


ZMIANY MASY CIAŁA 
0-6 miesięcy 6-12 miesięcy 0-12 miesięcy 
Spadek 42 44 38 
Bez zmian 10 12 13 
Wzrost 48 44 49 


Tabela 20 - Zmiany masy ciala w poszczególnych okresach badania u osób z grupy kontrolnej 


77
		

/p0078.djvu

			ZMIANA MASY CIAŁA MIĘDZY BADANIEM I A BADANIEM III 
Masa Otyłość Razem 
ciała Prawidłowa [%] Nadwaga [%] Otyłość [%] olbrzymia [%] 
[kq1 [%1 
>10 O 2 O 1 3 
spadek 7 - 10 O 1 O O 1 
4-6 O 1 4 1 6 
:0;3 8 10 9 1 28 
bez zmian 4 4 5 O 13 
:0;3 14 14 8 O 36 
wzrost 4-6 O 2 5 O 7 
7 - 10 1 1 3 O 5 
>10 1 O O O 1 
Ogółem 28 35 34 3 100 


Tabela 21 - Szczegółowe zmiany masy ciała między I a III badaniem u osób z grupy kontrolnej 


c) BMI 
Początkowe średnie BMI wynosiło 28,37 kg/m 2 , po 6 miesiącach 
28,54 kg/m 2 , a po kolejnych 6 miesiącach 28,45 kg/m 2 , F(2,198)=0,02; p=0,89. 
Średnie brzegowe dla poszczególnych pomiarów BMI ze względu na warunek 
badawczy przedstawiono na wykresie 21. Nadwagę stwierdzono początkowo u 35%, 
a po roku u 34% badanych. Otyłość miało 34%, a po 12 miesiącach 35% pacjentów. 
Otyłość olbrzymia występowała u 3%, a po roku u 2% badanych. Szczegółowe dane 
przedstawiono w tabeli 22. 


8M I [kg/m 2 ] Badanie I Badanie III 
Ilość osób [%] Ilość osób [%] 
K O 0,0% O 0,0% 
Niedowaga <18,5 M O 0,0% O 0,0% 
Razem O 0,0% O 0,0% 
K 20 30,8% 21 32,3% 
Prawidłowa masa <25 
ciała M 8 22,9% 8 22,9% 
Razem 28 28,0% 29 29,0% 
K 22 33,8% 22 33,8% 
Zdrowi Nadwaga <30 M 13 37,1% 12 34,3% 
Razem 35 35,0% 34 34,0% 
K 20 30,8% 20 30,8% 
Otyłość <40 M 14 40,0% 15 42,8% 
Razem 34 34,0% 35 35,0% 
K 3 4,6% 2 3,1% 
Otyłość olbrzymia ;::>:40 M O 0,0% O 0,0% 
Razem 3 3,0% 2 2,0% 


Tabela 22 - Wartości BMI u kobiet i mężczyzn z grupy kontrolnej 


78
		

/p0079.djvu

			d) Obwód talii 
Obwód talii <88 cm podczas pIerwszego badania miało 52% kobiet 
a po 12 miesiącach 45%. Odsetek mężczyzn z obwodem talii <102 cm w czasie 
rocznej obserwacji zmniejszył się z 57% do 51%, F(2,198)=0,01; p=0,93. Dane 
te przedstawiono w tabeli 23. Średnie brzegowe dla poszczególnych pomiarów 
obwodu talii ze względu na warunek badawczy przedstawiono na wykresie 22. 


OBWÓD TALII [cm] 
Badanie I Badanie II Badanie III 
<88 
88 <88 
88 <88 
88 
Kobiety [-] [%] [-] [%] [-] [%] [-] [%] [-] [%] [-] [%] 
34 52,30 31 47,70 29 44,60 36 55,40 29 44,60 36 55,40 
<102 
102 <102 
102 <102 
102 
Mężczyźni [-] [%] [-] [%] [-] [%] [-] [%] [-] [%] [-] [%] 
20 57,10 15 42,90 20 57,10 15 42,90 18 51,40 17 48,60 


Tabela 23 - Wartości obwodu talii u kobiet i mężczyzn w grupie kontrolnej 


e) WHR 
Wśród osób zdrowych początkowo u 72% rozpoznano otyłość, przy czym 
38% to pacjenci z otyłością pośladkowo-udową, a 34% z otyłością brzuszną. Po roku 
odsetek osób z otyłością zmniejszył się o 1%, otyłość pośladkowo-udowa 
występowała u 32%, a brzuszna u 39% badanych, F(2,198)=0,50; p=0,55. Dane 
te przedstawiono w tabeli 24. Średnie brzegowe dla poszczególnych pomiarów WHR 
ze względu na warunek badawczy przedstawiono na wykresie 23. 


[%] Ilość osób otyłych Pośladkowo - udowa Brzuszna 
Badanie Kobiety 69,23 36,92 32,31 
I Mężczyźni 77,14 40,00 37,14 
Razem 72,00 38,00 34,00 
Badanie Kobiety 70,77 35,38 35,38 
II Męźczyźni 80,00 54,29 25,71 
Razem 74,00 42,00 32,00 
Badanie Kobiety 67,69 29,23 38,46 
III Męźczyźni 77,14 37,14 40,00 
Razem 71,00 32,00 39,00 


Tabela 24 - Rozkład otyłości u kobiet i mężczyzn w grupie kontrolnej 


79
		

/p0080.djvu

			f) Gospodarka lipidowa 
Zanotowano nieistotny statystycznie F(1 ,97)=0,63; p=0,42 wzrost średniego 
stężenia cholesterolu całkowitego w surowicy z 216,39 mg/dl do 219,24 mg/dl. 
Średnie brzegowe dla poszczególnych pomiarów cholesterolu całkowitego 
ze względu na warunek badawczy przedstawiono na wykresie 24. Wzrósł 
on zarówno u kobiet z 212,09 mg/dl do 213,31 mg/dl jak i u mężczyzn 
z 222,31 mg/dl do 228,6 mg/dl. Rozkład wartości cholesterolu całkowitego 
przedstawia tabela 25. 


CHOLESTEROL CAŁKOWITY 
Badanie I Badanie III 
[mg/dl] Kobiety Mężczyźni Ogółem Kobiety Mężczyźni Ogółem 
[%] [%] [%] [%] [%] [%] 
s;190 29,23 20,00 26,00 27,69 17,14 24,00 
191-220 38,46 40,00 39,00 40,00 28,57 36,00 
220-241 10,77 8,57 10,00 6,15 17,14 10,00 

240 21,54 31 ,43 25,00 26,15 37,14 30,00 
Średnia [mg/dl] 212,09 222,31 216,39 213,31 228,60 219,24 


Tabela 25 - Rozkład wartości cholesterolu całkowitego u osób z grupy kontrolnej 


Średni pOZIOm LDL cholesterolu podczas pIerwszego badania wyniósł 
156,49 mg/dl, a po roku 166,32 mg/dl, F(1,22)=0,19; p=0,66. Średnie brzegowe dla 
poszczególnych pomiarów LDL-C ze względu na warunek badawczy przedstawiono 
na wykresie 25. U kobiet wzrósł on o 11,20 mg/dl - do 163,20 mg/dl. U mężczyzn 
stwierdzono początkowo wartości 162,29mg/dl i po 12 miesiącach 171,19 mg/dl. 
Powyższe dane zamieszczono w tabeli 26. 


LDL-C 
Badanie I Badanie III 
[mg/dl] Kobiety Mężczyźni Razem Kobiety Mężczyźn i Razem 
[%] [%] [%] [%] [%] [%] 
<100 4,55 5,88 5,13 4,00 6,25 4,88 
100-129 9,09 11,76 10,26 0,00 6,25 2,44 
130-159 50,00 29,41 41,03 44,00 25,00 36,59 
160-189 31,82 23,53 28,21 40,00 31,25 36,59 

190 4,55 29,41 15,38 12,00 31,25 19,51 
średnie [mg/dl] 152,00 162,29 156,49 163,20 171,19 166,32 


Tabela 26 - Rozkład wartości LDL-C u osób z grupy kontrolnej 


80
		

/p0081.djvu

			W czaSIe rocznej obserwacji zaobserwowano wzrost średniego pOZIOmu 


frakcji HDL z 54,40 mg/dl do 57,43 mg/dl, nieistotny statystycznie F(1,25)=1,07; 
p=0,30. Średnie brzegowe dla poszczególnych pomiarów HDL-C ze względu 
na warunek badawczy przedstawiono na wykresie 26. Wzrost stężenia wystąpił 
zarówno u kobiet ze średnim wyjściowym poziomem 59,17 mg/dl do 61,34 mg/dl, 
jak i u mężczyzn, u których początkowo wynosił on 48,63 mg/dl a po roku 
52,00 mg/dl. Wyniki zamieszczono w tabeli 27. 


HDL-C [mg/dl] Badanie I Badanie III 
<50 17,39% 28,57% 
Kobiety :2:50 82,61% 71,43% 
średnia 59,17 61,34 
<40 21,05% 13,33% 
Mężczyźni :2:40 78,95% 86,67% 
średnia 48,63 52,00 
Średnia ogółem 54,40 57,43 


Tabela 27 - Rozkład wartoc
ci HDL-C u kobiet i mężczyzn z grupy kontrolnej 


Początkowo średnie stężenie w SUroWICY TG u osób zdrowych wyniosło 
159,49 mg/dl, a po12 miesiącach 145,56 mg/dl, F(1,25)=0,12; p=0,73. Średnie 
brzegowe dla poszczególnych pomiarów TG ze względu na warunek badawczy 
przedstawiono na wykresie 27. U kobiet wartości te wynosiły odpowiednio 
144,76 mg/dl, a po 12 miesiącach 113,72 mg/dl. U mężczyzn natomiast poziom 
TG zmienił się z 177,9 mg/dl do 189,78 mg/dl. Wartości tych parametrów 
przedstawiono w tabeli 28. 


TG 
Badanie I Badanie III 
[mg/dl] Kobiety Mężczyźni Razem Kobiety Mężczyźni Razem 
[%] [%] [%] [%] [%] [%] 

150 64,00 50,00 57,14 84,00 50,00 69,77 
151-199 12,00 4,17 8,16 8,00 16,67 11,63 
200-399 24,00 16,67 20,41 8,00 27,78 16,28 
400-1 000 0,00 29,17 14,29 0,00 5,56 2,33 
średnie [mg/dl] 144,76 177,90 159,49 113,72 189,78 145,56 


Tabela 28 - Rozkład wartości TG u kobiet i mężczyzn z grupy kontrolnej 


81
		

/p0082.djvu

			g) Gospodarka węglowodanowa 
Wyjściowy średni poziom glikemii na czczo oznaczono na 88,28 mg/dl, 
a po roku 88,80 mg/dl, F(1,98)=0,13; p=0,71. Średnie brzegowe dla poszczególnych 
pomiarów glikemii na czczo ze względu na warunek badawczy przedstawiono 
na wykresie 28. Zarejestrowano wzrosty średniego poziomu glikemii zarówno 
u kobiet jak i u mężczyzn, odpowiednio z 89,20 mg/dl do 89,35 mg/dl oraz 
z 86,77 mg/dl do 87,70 mg/dl. W czasie rocznej obserwacji wzrosła liczba osób 
z graniczną glikemią (do 99 mg/dl) z 84% do 89% pacjentów. Zmniejszył się odsetek 
osób z glikemią od 100 mg/dl do125 mg/dl z 16% do 11%. Powyższe dane 
zamieszczono w tabelach 29 i 30. 


ŚREDNIA GLlKEMIA NA CZCZO [mg/dl] 
Kobiety 89,20 
Badanie I Mężczyźn i 86,77 
Razem 88,28 
Kobiety 89,35 
Badanie III Mężczyźn i 87,77 
Razem 88,80 


Tabela 29 - c
rednże wartoścż glikemii na czczo u osób z grupy kontrolnej 


GLlKEMIA NA CZCZO 
[%] <100 mg/dl 100-125 mg/dl >125 mg/dl 
Kobiety 83,08 16,92 0,00 
Badanie I Mężczyźni 85,71 14,29 0,00 
Razem 84,00 16,00 0,00 
Kobiety 84,62 15,38 0,00 
Badanie III Mężczyźni 97,14 2,86 0,00 
Razem 89,00 11,00 0,00 


Tabela 30 - Rozkład wartoc
cż glikemiż na czczo u osób z grupy kontrolnej 


h) Deklarowana aktywność fizyczna 
Aktywność fizyczną trzy razy w tygodniu po 30 minut deklarowało 62% osób 
z wykształceniem podstawowym, 47% z zawodowym, 34% ze średnim 
i 33% pacjentów z wykształceniem wyższym. Żadnej aktywności sportowej 
początkowo nie deklarowało 17%, przy czym ilości procentowe były podobne 


82
		

/p0083.djvu

			w każdej grupIe wykształcenia. Po roku zmniejszyła SIę liczba najbardziej 
aktywnych sportowo osób we wszystkich grupach wykształcenia. Wśród osób 
najbardziej aktywnych fizycznie największe grupy stanowiły nadal osoby 
z wykształceniem podstawowym (43%) i zawodowym (38%). Jednocześnie 
zwiększył się odsetek osób ćwiczących 2 razy w tygodniu po 30 minut 
we wszystkich grupach wyksztalcenia. W tej kategorii aktywności największy udział 
miały osoby z wykształceniem wyższym (42%). Zmniejszyła się ilość osób nie 
uprawiających sportu do 12%, najliczniejszą grupę stanowiły osoby 
z wykształceniem zawodowym (22%). Szczegółowe dane przedstawiono w tabeli 31. 


3x na 2x na 1x na 
WYKSZTAŁCENIE tydzień po tydzień po tydzień po Wcale 
30 minut 30 minut 30 minut 
H [%1 H [%1 H [%1 [-l [%1 
Podstawowe 13 61,90 3 14,29 2 9,52 3 14,29 
Ankieta Średnie 12 34,29 6 17,14 11 31 ,43 6 17,14 
I Zawodowe 15 46,87 3 9,38 8 25,00 6 18,75 
Wyższe 4 33,33 4 33,33 2 16,67 2 16,67 
Podstawowe 9 42,86 8 38,10 1 4,76 3 14,29 
Ankieta Średnie 11 31,43 14 40,00 8 22,86 2 5,71 
II Zawodowe 12 37,50 7 21,88 6 18,75 7 21,88 
Wyższe 3 25,00 5 41,67 4 33,33 O 0,00 


Tabela 31 - Aktywnośćfizyczna osób z grupy kontrolnej w zależności od wyksztalcenża 


i) Badanie zmiany parametrów w zależności od zmiany masy ciała 


W badaniu przeanalizowano czy zachodziła zależność pomiędzy stwierdzoną 
masą ciała a innymi parametrami oceny stanu zdrowia: 


a) wartości ciśnienia tętniczego, 
b) parametrami gospodarki węglowodanowej, 
c) parametrami gospodarki lipidowej. 


L Grupa osób, w której uzyskano spadek masy ciała 
Ad.a U kobiet średnie ciśnienie tętnicze podczas pIerwszego badania 
wynosiło 117,04/74,07 mmHg a podczas trzeciego 121,74/73,78 mmHg. 
U mężczyzn początkowo kształtowało się na poziomie 122,27/75,91 mmHg, 
a po 12 miesiącach 125,09/74,90 mmHg. 


83
		

/p0084.djvu

			Ad.b Kobiety z początkowym średnim pOZIOmem glikemii na czczo 
90,81 mg/dl uzyskały w trzecim badaniu średnią 87,44 mg/dl. U mężczyzn w czasie 
pierwszego badania średni poziom glikemii na czczo wynosił 85,73mg/dl 
a po 12 miesiącach 88,18 mg/dl. 
Ad.c W zakresie gospodarki lipidowej w grupIe kobiet uzyskano spadek 
stężenia cholesterolu całkowitego z 213,63 mg/dl do 212,44 mg/dl i TG 
z 157,08 mg/dl do 115,67 mg/dl oraz wzrostu stężenia frakcji HDL z 59,00 mg/dl 
do 63,00 mg/dl. Mężczyźni uzyskali redukcję średniego stężenia TG z 203,67mg/dl 
do 109,75mg/dl, wzrost średniego poziomu frakcji HDL z 44,80mg/dl 
do 52,00mg/dl. Stwierdzono jednak wzrost średniego stężenia cholesterolu 
całkowitego oraz frakcji LDL. Szczegółowo wyniki te zamieszczono w tabelach 33 
i 34. 


II. Grupa osób, w której wystąpił wzrost masy ciała 
Ad.a W grupie kobiet średnie ciśnienie tętnicze początkowo wynosiło 
115,67/74,33 mmHg, a po 12 miesiącach 120,03/71,74mmHg. U mężczyzn 
stwierdzono wzrost SBP z 122,63 mmHg do 125,05 mmHg i obniżenie DBP. 
Ad.b Kobiety z początkowym średnim poziomem glikemii na czczo 
86,63mg/dl uzyskały w trzecim badaniu średnią 92,53 mg/dl. U mężczyzn średni 
poziom glikemii na czczo nie zmienił się. 
Ad.c W grupie kobiet stwierdzono wzrost średniego stężenia cholesterolu 
całkowitego z 207,17 mg/dl do 216,63 mg/dl i LDL-C. Redukcji uległo stężenie TG. 
U mężczyzn wzrosło średnie stężenie cholesterolu całkowitego z 218,68 mg/dl 
do 228,68 mg/dl, LDL-C i TG.. Szczegółowo wyniki te zamieszczono w tabelach 32 
i 33. 


Masa ciała BP [mmHg] Cukier [mg/dl] 
Badanie I Badanie III Badanie I Badanie III 
Spadek K 117,04 74,07 121,74 73,78 90,81 87,44 
M 122,27 75,91 125,09 74,90 85,73 88,18 
Wzrost K 115,67 74,33 120,03 71,74 86,63 92,53 
M 122,63 78,42 125,05 76,95 87,42 87,16 


Tabela 32 -Zależność BP i glikemii na czczo od spadku lub wzrostu masy ciała u osób z grupy 
kontrolnej 


84
		

/p0085.djvu

			Cholesterol HDL-C LDL-C TG 
Masa ciała [me /dl] [m
 /dl] [m
/dl] [me/dl] 
Badanie Badanie Badanie Badanie Badanie Badanie Badanie Badanie 
I III I III I III I III 
Spadek K 213,63 212,44 59,00 63,00 146,70 166,56 157,08 115,67 
M 223,36 229,82 44,80 52,00 177,00 204,25 203,67 109,75 
Wzrost K 207,17 216,63 60,00 60,96 153,88 163,57 119,25 107,93 
M 218,68 228,68 51,90 51,18 150,44 153,56 155,20 225,18 


Tabela 33 - Zależność parametrów gospodarki lipidowej w zależności od spadku lub wzrostu masy 
cźala u osób z grupy kontrolnej 


j) Ocena analizowanych parametrów od przeprowadzonych rozmów 
telefonicznych 
Przypominające rozmowy telefoniczne przeprowadzono u 46% osób 
wokresie 8-12 tygodni po pierwszym badaniu oraz u 48% osób po drugim. 
U 6% ankietowanych nie przeprowadzono rozmów z powodu braku telefonu. 
W badaniu przeanalizowano, czy zachodziła zależność między wykonaniem 
rozmowy telefonicznej, a innymi parametrami: 
a) masą ciała, 
b) ciśnieniem tętniczym, 
c) wskaźnikiem WHR, 
d) wymiarem talii, 
e) wskaźnikiem BM1. 


L Rozmowa telefoniczna po pierwszym badaniu. 
Ad.a U osób po przeprowadzonej rozmowie telefonicznej w II badaniu 
stwierdzono spadek masy ciała, w III badaniu (bez rozmów przypominających) 
nastąpił wzrost masy ciała. W grupie osób, w której nie były one przeprowadzone 
sytuacja była odwrotna. Nie stwierdzono jednak istotnie statystycznych różnic 
pomiędzy badaniem I a badaniem II, niezależnie od użycia telefonu. W grupie osób 
bez rozmowy telefonicznej F(1,53)=0,46; p=0,49. W grupie osób z przeprowadzoną 
rozmową telefoniczną F(1,45)=0,28; p=0,59. Średnie brzegowe dla poszczególnych 
pomiarów masy ciała w zależności od grupy i wykonania telefonu po I badaniu 
u osób z grupy kontrolnej przedstawiono na wykresie 47. 
Ad. b,c,d,e Nie zanotowano istotnych statystycznie różnic w zależności 
od przeprowadzonych rozmów telefonicznych między poszczególnymi pomiarami 


85
		

/p0086.djvu

			85,0 
84,0 
83,0 
82,0 
C; 80,7 
=. 81,0 
..!! 
.!!! 80,0 
Co> 
ni 
III 79,0 
ni 
:E 
78,0 
77,0 
76,0 
75,0 
Bez telefonu 


Zmiana masy ciała w zależności od grupy i wykonania telefonu - 
grupa kontrolna 
I _ Badanie I _ Badanie II D Badanie 111 1 


78,8 


78,2 


Telefon po I badaniu 


Wykres 47- Średnie brzegowe dla poszczególnych pomiarów masy ciała w zależności od grupy i wykonania 
telefonu po l badaniu u osób z grupy kontrolnej 


85,0 
84,0 
83,0 
82,0 
C; 81,0 
=. 
..!! 
.!!! 80,0 
Co> 
ni 
III 79,0 
ni 
:E 
78,0 77,2 
77,0 
76,0 
75,0 
Bez telefonu 


Zmiana masy ciała w zależności od grupy i wykonania telefonu - 
grupa kontrolna 
I _ Badanie I - Badanie II D Badanie 111 1 


80,3 


Telefon po II badaniu 


Wykres 48 - Średnie brzegowe dla poszczególnych pomiarów masy ciala w zależności od grupy i wykonania 
telefonu po II badaniu u osób z grupy kontrolnej 


86
		

/p0087.djvu

			ciśnienia tętniczego,wskażnika WHR,wymiaru talii 
te zamieszczono w tabeli 34. 


wskaźnika BM1. Dane 


Badanie Obwód BMI WHR BP [mmHg] 
talii [cm] [kg/m 2 ] [-] S D 
Bez I 92,880 28,526 0,886 119,519 76,574 
telefonu II 95,593 29,087 0,895 121,096 73,741 
Po I III 93,315 28,604 0,878 121,750 73,870 
badaniu I 93,804 28,180 0,902 116,047 74,783 
Telefon II 90,793 27,791 0,880 121,628 74,696 
III 93,728 28,270 0,901 120,581 74,239 
Bez I 91,721 27,715 0,884 118,654 75,000 
telefonu II 92,327 27,744 0,888 121,154 74,615 
Po II III 91,990 27,996 0,880 121,173 73,212 
badaniu I 95,021 29,073 0,903 117,093 76,563 
Telefon II 94,531 29,300 0,888 121,558 73,708 
III 95,146 28,942 0,899 121,279 74,938 


Tabela 34 - Zmiany parametrów po przypominających rozmowach telefonicznych w grupie 
kontrolnej 


II. Rozmowa telefoniczna po drugim badaniu 
Ad.a Nie stwierdzono zmian masy ciała w zależności od przeprowadzonych 
rozmów telefonicznych. W grupie osób bez rozmowy telefonicznej F(1,53)=0,40; 
p=0,52. W grupIe osób z przeprowadzoną rozmową telefoniczną 
F(1,45)=0,33,;p=0,56. Średnie brzegowe dla poszczególnych pomiarów masy ciała 
w zależności od grupy i wykonania telefonu po II badaniu u osób z grupy kontrolnej 
przedstawiono na wykresie 48. 
Ad.b,c,d,e Nie zanotowano istotnych statystycznie różnic w zależności 
od przeprowadzonych rozmów telefonicznych między poszczególnymi pomiarami 
ciśnienia tętniczego,wskażnika WHR, wymiaru talii i wskaźnika BM1. Dane 
te zamieszczono w tabeli 34. 


87
		

/p0088.djvu

			V. Dyskusja 


Odpowiedź na pytanie, czy w populacji polskiej przestrzega SIę zasad 
zdrowego stylu życia jest bardzo istotna dla prognozowania działań edukacyjnych, 
profilaktycznych, diagnostycznych i leczniczych. Wiadomo, że obok czynników 
dziedzicznych modyfikowalne czynniki środowiskowe odgrywają w wielu 
chorobach decydującą rolę. Kwestią otwartą jest poznanie istniejącego problemu, 
zweryfikowanie rzeczywistości i poszukiwanie sposobu rozwiązania problemów. 
W przeprowadzonym badaniu starano dowiedzieć się jaka jest znajomość 
pojęcia zdrowego stylu życia u chorych z nadciśnieniem tętniczym pierwotnym oraz 
porównawczo w grupie osób zdrowych. W przeprowadzonym badaniu przyjęto, 
że nawyk kontroli ciśnienia tętniczego co najmniej raz na 12 miesięcy w grupie 
pacjentów powyżej 40 roku życia można zaliczyć do postawy właściwie 
pojmowanego zdrowego stylu życia. 
Dla wyników leczenia wiedza chorego o występującym zaburzeniu jest 
bardzo istotna. W niniejszej pracy okazało się, że świadomość choroby jest 
stosukowo duża, początkowo 90% chorych a po roku 92% wie, że choruje 
na nadciśnienie tętnicze. 
Dla porównania w USA 70% osób z nadciśnieniem tętniczym 
ma świadomość występowania u siebie choroby. W tych warunkach skutecznie 
kontrolowane wartości ciśnienia uzyskuje się u 31 % pacjentów. 95 
Ong i wsp. przedstawili analizę danych z badania NHANES w latach 
1999-2004, gdzie wykazano, że zwiększenie wiedzy (69% do 76%) pacjentów 
z nadciśnieniem tętniczym skutkuje jego zwiększoną prawidłową kontrolą (29% 
do 37%).71 Stanowi to jednoznaczny dowód na to, że działania w sferze edukacyjnej 
przekładają się na poprawę wyników leczenia bez dodatkowych działań 
diagnostycznych i terapeutycznych. 
Większą wiedzę na temat zalecanych wartości ciśnienia tętniczego 
stwierdzono u zdrowych podopiecznych praktyki lekarza rodzinnego. Prawidłowe 
wartości ciśnienia potrafiło wskazać 75% chorych w stosunku do 88% zdrowych 
respondentów. Interesujące jest, że po 12 miesiącach aktywnych działań 
edukacyjnych odsetek ten wzrósł odpowiednio do 81 % wśród chorych i 89% wśród 
osób zdrowych. 


88
		

/p0089.djvu

			Z kolei w obu badanych grupach niska była świadomość dotycząca 
dziedziczenia chorób układu sercowo-naczyniowego. We wstępnej ankiecie 
60% chorych i 45% zdrowych badanych znało takie możliwości. Po roku 
68% chorych i 60% zdrowych osób potrafilo wskazać na czynnik dziedziczny jako 
prawdopodobny w etiologii chorób układu sercowo-naczyniowego. 
Najbardziej uderzał brak dostatecznej wiedzy na temat powikłań nadciśnienia 
tętniczego. Zdrowi respondenci jako powikłania nadciśnienia tętniczego najczęściej 
(49%) wymieniali zawał serca, a w grupie chorych (46%) udar mózgu. Ryzyko 
zgonu jako powikłania nadciśnienia tętniczego dostrzegało 25% chorych 
i 23% zdrowych ankietowanych. Żadnego powikłania nie potrafiło wymienić 
28% zdrowych i 14% chorych respondentów. Po roku zaobserwowano zdecydowany 
przyrost wiedzy. Wykazano, że 70% zdrowych osób wymieniało zarówno zawał 
serca jak i udar mózgu. Ważną obserwacją jest fakt, że chorzy gorzej przyswajali 
sobie tę wiedzę. Zauważono, że ryzyko zgonu jako możliwe następstwo choroby 
pomimo przekazywania tej informacji odrzucało 75% chorych i 65% zdrowych 
ankietowanych. Po roku edukacji nadal 14% chorych i 7% osób zdrowych nie 
potrafiło podać żadnego powikłania nadciśnienia tętniczego. Świadczy to, że chociaż 
działania edukacyjne w formie rozmowy z pacjentem, rozdawanie im broszur 
informacyjnych częściowo spełnia swe zadanie, to powinniśmy mieć świadomość, 
że pewna grupa społeczeństwa i tak tej wiedzy nie chce lub nie umie przyswoić. 
Należałoby podjąć próbę interpretacji dlaczego szczególnie "oporni" okazywali się 
często właśnie chorzy na nadciśnienie tętnicze. Można sądzić, że chęć wypierania 
niepomyślnych informacji przeważa nad pozytywnym podejściem do problemu 
choroby. Jeżeli można tłumaczyć, że brak przyjmowania do wiadomości 
zwiększającego się ryzyka zgonu jest swoistą ucieczką od trudnej informacji, 
to w pozostałych przypadkach można podejrzewać, że zachodzą inne mechanizmy. 
Może być to niechęć do zmiany przyzwyczajeń, które wiązałoby SIę 
ze świadomością choroby. W związku z tym chorzy wypierają informacje, które 
im o tym przypominają. Z drugiej strony większa wiedza zdrowej części populacji 
pacjentów może wskazywać, że więcej są oni w stanie zrobić dla swego zdrowia. 
W części ankiety dotyczącej podstawowych pojęć z zakresu prawidłowego 
żywienia jeszcze częściej wykazano podstawowe braki w zrozumieniu problemu. 
Pojęcie indeksu glikemicznego znało podczas pierwszej ankiety tylko 7% chorych 
i tyle samo z grupy kontrolnej. W pytaniu sprawdzającym po 12 miesiącach pojęcie 


89
		

/p0090.djvu

			to okazało się zrozumiałe dla 1/3 ankietowanych osób chorych i 1/4 zdrowych. Inną, 
jeszcze bardziej istotną kwestią jest praktyczne znaczenie przekazywania takich 
pojęć wśród chorych. W pytaniu sprawdzającym na przykład o indeks makaronu 
prawidłową interpretację wskazało niespełna 17% ankietowanych. Można jednak 
przyjąć, że w społeczeństwie istnieje wiedza o korzystnym udziale w diecie warzyw 
i owoców. Wyniki uzyskane z ankiet przeprowadzonych przy końcu badania 
wskazują, że 96% respondentów wie, że owoce i warzywa są pokarmami o zdrowym 
oddziaływaniu. Powinno to przekładać się na akceptowanie diety z dodatkiem tych 
produktów. Problem praktycznego realizowania nie jest jednak tak optymistyczny. 
W badaniu wykazano, że tylko 45% chorych i osób bez nadciśnienia tętniczego jada 
warzywa i owoce codziennie. Ponad połowa badanej badanej populacji jada je tylko 
sporadycznie. W tej kwestii warto szczególnie położyć większy nacisk na edukację. 
O wadze problemu świadczą wyniki badania He i wsp., kórzy wykazali 
występowanie odwrotnej zależności pomiędzy spożyciem warzyw i owoców 
a ryzykiem udaru mózgu. Osoby jedzące warzywa i owoce co najmniej 3-5 razy 
dziennie miały o 26% mniejsze ryzyko wystąpienia udaru mózgu niż osoby 
spożywające je nie więcej niż 2 razy dziennie?4 Wykazano, że 25% dorosłych 
Amerykanów spożywa warzywa i owoce 5 lub więcej razy dziennie (Steffen), 
co można uznawać za jedną z przyczyn mmejszej niż w Polsce umieralności 
z powodu nadciśnienia tętniczego w tej populacji. 86 
Wyniki te wskazują na konieczność zwrócenia uwagi na przyzwyczajenia 
żywieniowe. Częściowo złe nawyki mogą mieć związek z sytuacją materialną, 
a częściowo z brakiem przykładania właściwej uwagi do diety. Uświadomienie 
związku pomiędzy zdrowiem a rodzajem spożywanej żywności należy do zadań 
wszystkich lekarzy, a lekarzy rodzinnych w szczególności. 
Bardzo ważne okazały się badania dotyczące oceny własnej wiedzy na temat 
zdrowia i choroby. Niemal połowa, bo 46% chorych uznało, że nie wie na ten temat 
dostatecznie dużo, dalsze 22% nie widziało konieczności jej pogłębienia, ale aż 
32% uznało, że wie za mało. Wśród osób bez nadciśnienia tętniczego (co jest 
częściowo zrozumiałe) połowa przyznała, że nie wie nic na ten temat. 
Po 12 miesiącach edukacji zanotowano poprawę w zakresie oceny własnej wiedzy. 
Osoby nie chorujące na nadciśnienie tętnicze miały tendencje do lepszej samooceny, 
bowiem 52% uznało swoją wiedzę za dostateczną a 32% za wystarczającą. Można 
to tłumaczyć tym, że nie identyfikują wszystkich zagrożeń zdrowia lub nie 


90
		

/p0091.djvu

			podchodząc do problemu emocjonalnie, wykazywali lepszą koncentrację w czasie 
rozmowy z lekarzem i nie mieli motywacji z wypieraniem pewnych informacji. 
Warto przy tym zwrócić uwagę, że ponieważ nadciśnienie tętnicze to choroba, która 
występuje bardzo często to szeroki stopień świadomości zagrożenia powinien być 
upowszechniany. Być może pozwoli to na wcześniejsze rozpoznanie choroby 
u obecnie zdrowych osób. Jeszcze korzystniej można prognozować, że większa 
wiedza, która pozwala i wywiera wpływ na pożądane modyfikacje stylu życia 
opóźni lub wyeliminuje nowe zachorowania. 
W pracy postawiono sobie za cel zdobycie informacji, czy pacjenci realizują 
zalecenia lekarza rodzinnego dotyczące zdrowego stylu życia oraz w przypadku 
chorych na nadciśnienie tętnicze, farmakoterapii. Pojawia SIę pytanie, czy 
występowanie choroby jest powodem, aby zmienić swe przyzwyczajenia. Służyła 
temu część ankiety prowadzonej wśród osób zdrowych i chorych zawierająca pytania 
o aktualne zwyczaje i nawyki. 
Analizując odpowiedzi na pytania ankietowe można zauważyć wzrost 
wiedzy, ale niestety nie zmieniało to zasadniczo złej jakości stylu życia. Szczególnie 
trudno było uzyskać pożądane efekty w grupie osób zdrowych. Wskazuje 
to na potencjalne zagrożenie chorobami układu sercowo-naczyniowego w tej 
populacji. Prowadzenie profilaktyki wymaga nie tylko wzrostu świadomości, ale 
ciągłego podtrzymywania motywacji do prozdrowotnych zachowań, sprawdzania 
efektów i wykazywania odnoszonych korzyści. Wymaga to systematycznej edukacji 
popartej bardziej efektywnymi metodami postępowania. 
Należy jednak zauważyć także pozytywne zjawiska. W niniejszym badaniu 
odnotowano wzrost odsetka osób, które zaczęły samodzielnie mierzyć ciśnienie 
tętnicze. Początkowo badało je sobie około połowy chorych i 1/4 zdrowych 
respondentów. Po roku odsetek ten wzrósł do 83% wśród chorych na nadciśnienie 
tętnicze i połowy osób zdrowych. Jeszcze więcej osób deklarowało chęć 
prowadzenia takiej kontroli. Można zatem oczekiwać, że stworzenie warunków 
do takiego badania na przykład poprzez wypożyczanie aparatów do mierzenia 
ciśnienia może poprawić sytuację. Uzyskane efekty trzeba częściowo tłumaczyć 
dysproporcją, pomiędzy początkowym zapałem do pożądanych zachowań 
zdrowotnych, który był duży i niestety zbyt szybko malał. Zadaniem lekarzy 
rodzinnych jest systematyczne, przy każdej okazji motywowanie do dalszej pracy. 
Zgodnie z wynikami badań dotyczących metod najlepszego utrzymywania chorych 


91
		

/p0092.djvu

			w leczeniu, warto rekomendować wskazywanie odnoszonych korzyści z danego 
postępowania, bardziej niż straszenie niepożądanymi konsekwencjami. 
Zidentyfikowanym problemem numer jeden w praktyce lekarza rodzinnego 
jest walka z nałogiem nikotynizmu. W grupie osób chorych na nadciśnienie tętnicze 
odsetek palących zarówno kobiet jak i mężczyzn był wysoki, odpowiednio 
36% i 41 %. W grupie osób zdrowych odsetek uzależnionych od tytoniu był podobny. 
Chęć rzucenia palenia zadeklarowało 75% osób chorych. W czasie 12 miesięcy 
jednak tylko 14% pacjentów przestało palić, a dalsze 16% w czasie roku podjęło 
nieudaną próbę zerwania z nałogiem. Zmniejszenie liczby wypalanych papierosów 
zadeklarowało 62% palaczy. U osób z grupy bez nadciśnienia tętniczego problem 
nikotynizmu był jeszcze bardziej niekorzystny. Wprawdzie 73% palaczy chciało 
przestać palić, ale po roku jedynie 7% uwolniło się od nałogu. Udało się jednak 
u połowy palaczy zmniej szyć liczbę wypalanych papierosów. 
Wyniki badania POLSCREEN przeprowadzonego w latach 2002-2005 
w Polsce wykazały, że 27 % mężczyzn i 14% kobiet uzależnionych jest od tytoniu. 
W badaniu NATPOL PLUS odsetek palaczy był jeszcze wyższy i wyniósł 
40% u mężczyzn oraz 24% u kobiet. W badaniu WOBASZ odsetek ten był 
odpowiednio na poziomie 42% u mężczyzn i 25% u kobiet. 65 , 68 
W badaniach własnych wykazano wyższe odsetki palących kobiet 
i mężczyzn. Wynik ten rodzi uzasadnione obawy, że utrzymanie niekorzystnego 
trendu wzrostu liczby palących kobiet i mężczyzn może zaowocować wzrostem 
wielu chorób a w szczególności nowotworów układu oddechowego, nadciśnienia 
tętniczego i innych chorób układu krążenia. Edukacja w tym zakresie powinna być 
zdecydowanie bardziej aktywna. Lekarze specjaliści kardiolodzy, pulmonolodzy, 
onkolodzy wykonują w tym zakresie ogromną pracę. Badanie przeprowadzone 
w niniejszej pracy wskazuje, że sytuacja jest jednak daleka od satysfakcjonującej. 
W związku z tym wydaje się, że aktywne włączenie lekarza rodzinnego może 
stanowić dodatkową broń w walce z nikotynizmem. 
Aktywność fizyczna traktowana jako lek XXI wieku jest jeszcze me 
doceniana przez pacjentów. W trakcie badania zanotowano wprawdzie wzrost tej 
aktywności. Lepsze rezultaty uzyskano w grupie osób chorych. Wskazuje to, 
że choroba ma działanie mobilizujące. Niestety jest to zawsze działanie 
naprawiające szkodę a nie zapobiegające nieprawidłowości. Aktywność sportową 
3 razy w tygodniu po 30 minut wykazało początkowo 46% chorych i 44% zdrowej 


92
		

/p0093.djvu

			badanej populacji. Po roku odsetek osób uprawiających sport w grupIe osób 
z nadciśnieniem tętniczym wzrósł do 53%, natomiast w grupie osób zdrowych 
niestety okazało się, że liczba ta spadła do 35% ogółu. Żadnej aktywności fizycznej 
nie realizowało aż 20% populacji badanych osób. Po roku liczba ta zmniejszyła się 
do 4% wśród chorych. Niepokoić musi fakt, że nadal ponad 10% zdrowych osób nie 
podejmowała żadnego wysiłku fizycznego. 
W badaniach CINDI WHO przeprowadzonym pod koniec lat 90-tych 
w Europie zaobserwowano, że 40%-80% respondentów prowadzi siedzący tryb 
życia. Najmniejszą aktywnością fizyczną wykazywali mieszkańcy Portugalii 
i niestety Polski?O W badaniach NATPOL PLUS 41 % kobiet i ponad 50% mężczyzn 
deklarowało realizowanie aktywności fizycznej, jednak jak wykazano w badaniu 
WOBASZ, ok. 66% dorosłych mężczyzn i kobiet nie wykazywało jej 
w satysfakcjonującym wymiarze. 19 W badaniach własnych uzyskano podobne 
wyniki jak w badaniu WOBASZ. Uzyskane dane wskazują na trudności 
w praktycznej realizacji wzrostu aktywności fizycznej wskazują jak wiele jest 
do zrobienia, by poprawić istniejący stan rzeczy. 
Otyłość jest epidemią społeczeństw krajów o wysokim pOZIOmIe 
cywilizacyjnym. W badaniach własnych odsetek kobiet chorych na nadciśnienie 
tętnicze z otyłością udało się po 12 miesiącach zmniej szyć się z 56% do 46%. 
U mężczyzn stwierdzono jednak wzrost liczby pacjentów z otyłością. Odsetek osób 
z otyłością olbrzymią pozostał bez zmian i wynosił 5% kobiet i 5% mężczyzn. 
W grupie osób zdrowych w obu badaniach liczba kobiet z otyłością i nadwagą nie 
zmieniła się i wynosiła odpowiednio 31 % i 34%. Zmniejszył się za to odsetek kobiet 
z otyłością olbrzymią z 5% do 3%. U zdrowych mężczyzn zanotowano po roku 
analogicznie do grupy z nadciśnieniem tętniczym paradoksalnie wzrost liczby osób 
z otyłością. 
W przeprowadzonych wcześniej badaniach ogólnopolskich otrzymano niższe 
wskaźniki. W cytowanym badaniu NATPOL PLUS nadwagę stwierdzono 
u 39% mężczyzn i 29% kobiet, a otyłość u obu płci była jednakowa i wynosiła 19%. 
W badaniu WOBASZ przeprowadzonym w latach 2003-2005 nadwagę wykryto 
u 40,4% mężczyzn i 27,9% kobiet, a otyłość u 20,6% mężczyzn i 20,2% kobiet. 68 
Wskazuje to na prawdopodobieństwo występowania różnic między populacjami 
różnych terenów Polski. Stwierdzone przeze mnie dane ilustrują, że populacja osób 


93
		

/p0094.djvu

			w małych miastach i wioskach nie dba tak bardzo o masę ciała jak mieszkańcy 
dużych miast. 
Stosowanie zasad zdrowego żywienia sprawdzono w praktyce porównując 
masę ciała pacjentów poddanych obserwacji. Pacjenci chorzy na nadciśnienie 
tętnicze z wyjściową średnią masą ciała 83,35 kg w czasie pierwszych 6 miesięcy 
przytyli do 83,70 kg, by po kolejnych 6 miesiącach średnia masa ciała obniżyła się 
do 82,92 kg. Takie same tendencje zaobserwowano zarówno u kobiet jak 
i u mężczyzn. Pacjenci z grupy kontrolnej zwiększyli swoją masę ciała, szczególnie 
mężczyźni. Można zauważyć, że wzrost średniej masy ciała u chorych jak 
i zdrowych nastąpił w pierwszych 6 miesiącach badania. Spadek średniej masy ciała 
pacjentów zaobserwowano dopiero w drugim okresie badania. Wskazuje to na fakt, 
że sama informacja zwracająca uwagę na problem żywienia była czynnikiem, który 
me indukował pozytywnej, pożądanej reakcji. Pozostaje mieć nadzieję, 
że systematyczna praca lekarza rodzinnego może mieć lepsze konsekwencje. 
Uzyskane wyniki w tym zakresie są jednak bardzo niezadowalające. Niepokoi 
głównie wzrost masy ciała u zdrowych osób, szczególnie u mężczyzn. Pomimo 
prowadzenia działań edukacyjnych zwiększyli oni swoją średnią masę ciała o 0,9 kg. 
Można więc stwierdzić, że do opanowania epidemii otyłości jest jeszcze daleka 
droga. Niepokoi szczególnie stwierdzenie wśród osób dotąd zdrowych pogorszenia 
wskaźnika obwodu talii powyżej wartości uznawanych za jeden z bardziej 
prawdopodobnych czynników ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego. 
W pracy Jain zwrócono, podobnie jak w przeprowadzonych w niniejszej 
pracy badaniach uwagę na niską skuteczność interwencji zmierzających do obniżenia 
masy ciała. W rzetelnie prowadzonych pracach, przy pomocy specjalnych 
programów ćwiczeń fizycznych w połączeniu z poradami dietetycznymi dla chorych 
otyłych udało się uzyskać zmniejszenie masy ciała średnio o około 3_5kg. 36 
W istniejących w przeciętnych praktykach lekarzy rodzinnych warunkach, nie 
możemy korzystać ze specjalnych programów rehabilitacji ruchowej oraz porad 
dietetycznych. Można tu upatrywać przyczyn gorszych wyników naszych działań. 
W tym zakresie praca lekarza rodzinnego jest więc trudniejsza i wymaga większego 
zaangażowania. O tym, że warto z całą energią walczyć o ten parametr jako 
wykładnik zdrowia przekonuje praca Aucott i wsp. Autorzy dokonali metaanalizy 
wpływu zmniejszenia masy ciała na spadek ciśnienia tętniczego. W obserwacjach 
krótkoterminowych wskazywano na stosunek 1:1, natomiast w obserwacjach 


94
		

/p0095.djvu

			długoterminowych wynosił on 6 mmHg/ 4,6 mmHg w przeliczeniu na spadek masy 
ciała o 10 kg. 4 Wyniki te są bardzo zachęcające. Pomimo to obserwacje kliniczne, 
wskazują, że u osób, którym udało się zredukować lub zwalczyć nadwagę 
wyrównanie ciśnienia tętniczego jest łatwiejsze. 
Wartości ciśnienia tętniczego były wymiernym parametrem, który wskazywał 
na realizację zaleceń dotyczących zarówno farmakoterapii jak i zasad zdrowego stylu 
życia w grupie chorych z nadciśnieniem tętniczym. Po roku zanotowano spadek 
wartości ciśnienia tętniczego u osób chorych ze średniej początkowej wartości 
139,1/85,4 mmHg, do 126,4/76,2 mmHg po 6 miesiącach, a 135,2/80,9 mmHg 
po 12 miesiącach. W przypadku grupy badanej stwierdzono występowanie istotnych 
statystycznie różnic pomiędzy poszczególnymi pomiarami SBP F(2,181)=18,99; 
p	
			

/p0096.djvu

			Właściwa postawa lekarza realizującego zasady profilaktyki zdrowotnej 
nakazuje zwrócenie szczególnej uwagi na występowanie stanów określanych jako 
ciśnienie prawidłowe i wysokie prawidłowe. Problem ten jest akcentowany 
w zaleceniach National Heart, Lung and Blood Institute Working Group. 
Postępowanie z populacją osób ze stanem przednadciśnieniowym uważa się 
za najważmejszy kierunek w planowaniu badań. 92 W badanej populacji osób 
zdrowych grupa osób z ciśnieniem prawidłowym i wysokim prawidłowym w czasie 
rocznej obserwacji zwiększyła się z 64% do 67%. W badaniu TROPHY, które było 
prowadzone przez 4 lata u osób z wysokim prawidłowym ciśnieniem tętniczym 
po 2 latach u 40%, a po 4 latach już u 
 pacjentów rozwinęło się nadciśnienie 
. 44 79 
tętmcze. ' 
W badaniach własnych w grupIe osób chorych na nadciśnienie tętnicze 
podczas pierwszego badania ciśnienie tętnicze do wartości 139/89 mmHg 
stwierdzono u 39% chorych. W kolejnym badaniu odsetek ten wzrósł do 61% 
i po następnych 6 miesiącach nie wykazywał większych tendencji spadkowych. 
Uwzględniając za cel normalizacji ciśnienia tętniczego u chorych na cukrzycę 
według wytycznych Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego wartości ciśnienia 
tętniczego (SBP<130mmHg, DBP<80mmHg), dobrze kontrolowane ciśnienie miało 
początkowo 34%. Po roku odsetek ten udało się zwiększyć do połowy leczonych 
chorych. 
Według Aldermana w różnych populacjach występują trudności w uzyskaniu 
właściwej kontroli ciśnienia tętniczego. Rzadko odsetek populacji o zadowalających 
wynikach leczenia wynosi powyżej 25% u chorych. Wyjątek stanowią pacjenci 
w kontrolowanych warunkach, gdzie dobrą kontrolę udaje się uzyskać nawet 
u 70% chorych. 2 Na tym tle wyniki uzyskane w przeprowadzonym badaniu można 
uznać za satysfakcjonujące zwłaszcza, że w Polsce według przeprowadzonego 
w 2002 r. badania NATPOL PLUS prawidłowa kontrola ciśnienia występowała 
jedynie u 12,5% chorych. 65 Rola edukacyjna lekarzy rodzinnych z racji ich częstego 
i bezpośredniego kontaktu z populacją jest nie do przecenienia. Można zaryzykować 
pogląd, że aktywizacja postawy lekarza rodzinnego w sensie edukacyjnym może 
zmienić w znaczący sposób obecną niekorzystną sytuację. 
Analiza danych dotyczących gospodarki lipidowej wykazuje, że deklaracje 
pacjentów nie zawsze są przekładane na konkretne parametry badania. Nie uzyskano 
potwierdzenia wartości biochemicznej stężenia cholesterolu całkowitego. W grupIe 


96
		

/p0097.djvu

			pacjentów z nadciśnieniem tętniczym średni pOZIOm cholesterolu całkowitego 
w ciągu 12 miesięcy obserwacji nie uległ poprawie. Zarejestrowano różnicę 
wyników między kobietami a mężczyznami. U kobiet wzrósł on o 4,89 mg/dl, 
natomiast u mężczyzn spadł o 6,57 mg/dl. W grupie osób zdrowych stwierdzono 
wzrost średniego poziomu cholesterolu o 2,85 mg/dl, zarówno u mężczyzn 
o 6,29 mg/dl, jak i u kobiet o 1,22 mg/dl. Poziom cholesterolu całkowitego poniżej 
190 mg/dl w badaniu wstępnym stwierdzono u 26%, a po roku 30% chorych 
z nadciśnieniem tętniczym. W grupie osób zdrowych odsetki te wynosiły 
odpowiednio 26% i 24%. Porównując uzyskane wyniki z danymi dla polskiej 
populacji, uzyskanymi z innych badań odsetki te byłe bardziej optymistyczne. 
W badaniu SOPKARD prawidłowe stężenie cholesterolu całkowitego stwierdzono 
bowiem jedynie w 11 %. Z kolei w badaniu PP400M wyniki były podobne 
do uzyskanych w niniejszej pracy i wynosiły 26%.63 
W związku ze szczególnie niekorzystna rolą jaką w patologii chorób układu 
sercowo-naczyniowego odgrywa LDL-C postanowiono zbadać jego średnie stężenie. 
Stwierdzono, że w analizowanej grupie chorych wzrosło ono aż o 10,38 mg/dl, 
zarówno u kobiet jak i u mężczyzn. Podobne niekorzystne trendy zanotowano 
u mężczyzn i kobiet w grupie kontrolnej, gdzie stwierdzono wzrost średnio 
o 9,83 mg/dl. Jeszcze bardziej musi niepokoić fakt, że LDL-C poniżej 100 mg/dl 
stwierdzono jedynie u 8% chorych z nadciśnieniem tętniczym, a po roku już tylko 
u 4% badanych. W grupie kontrolnej w obu badaniach prawidłowe poziomy tego 
parametru miało także tylko 5 % osób. 
Należy jednak zaznaczyć, że nie ma zgodności w wynikach opublikowanych 
badań. Według niektórych autorów np. Gotto lipoproteiny o niskiej gęstości 
(LDL-C) nie powinny być jedynym celem terapii dyslipidemii. Istotny ma być także 
poziom HDL-C. Może to potwierdzić badanie Framingham, gdzie wykazano 
odwrotną korelację pomiędzy wartościami HDL-C, a ryzykiem choroby wieńcowej 
(wzrost o lmg/dl odpowiada redukcji ryzyka choroby wieńcowej o 1 %)?9 
W badaniach własnych u chorych w czasie 12 miesięcy uzyskano istotny 
statystycznie F(1,38)=4,42; p<0,05 wzrost HDL-C o 4,3 mg/dl, przy czym znacząco 
wzrósł on u mężczyzn (6,8 mg/dl). U osób zdrowych uzyskano także z tym, 
że nieistotny statystycznie wzrost HDL-C. 
W badaniach własnych w okresie 12 miesięcznej obserwacji uzyskano 
w grupie poddanej aktywnej edukacji i leczeniu obniżenie poziomu triglicerydów. 


97
		

/p0098.djvu

			W grupie osób chorych zanotowano istotny statystycznie F(1,39)=11,24; p	
			

/p0099.djvu

			W cytowanym badaniu NATPOL PLUS wykazano, że podobnie jak 
w przedstawionej pracy 62% osób leczonych farmakologicznie zażywa leki 
regularnie, 19% wcale nie przyjmuje leków, a pozostałe 19% stosuje leki 
nie systematycznie. G5 
Wang i wsp. analizują przyczyny niestosowania się do zaleceń lekarskich 
u pacjentów uczestniczących w programie P ACE. Stwierdza on, że główną 
przyczyną non - compliance są inne choroby przewlekłe. Chorzy, u których 
występowały inne zaburzenia, stosowali o 40%-60% rzadziej leki hipotensyjne. 94 
Z kolei Chapman i wsp. opublikowali dane wskazujące, że wśród chorych, 
którzy otrzymują leki hipotensyjne i hipolipemizujące, po 6 miesiącach tylko 
I!J dostatecznie przestrzegała zaleceń odnośnie leczenia. lO 
Zagadnienie to jest bardzo istotne, ponieważ być może właśnie ten fakt 
skutkuje niedostatecznie satysfakcjonującymi wynikami terapii, a wcale me 
świadczy o nieefektywności stosowanych farmakologicznych schematów leczenia. 
Li Wei i wsp., oceniając skuteczność terapii statynami w prewencji wtórnej 
u chorych leczonych przez lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej zarejestrowali, 
że stosujący je paCjenCI staranniej przestrzegali zaleceń dotyczących 
farmakologicznego leczenia nadciśnienia tętniczego. IOO W badaniach własnych, 
pomimo deklaracji pacjentów, którzy w 73% uważali, że systematycznie przyjmują 
leki, nie uzyskano poprawy stężeń lipidów. Szczegółowa analiza (liczenie 
wypisywanych recept oraz pustych opakowań po lekach) wykazała, 
że w analizowanej grupie sytuacja była odwrotna. Pacjenci systematycznie stosowali 
leki na nadciśnienie tętnicze, natomiast statyny bardzo często były niedoceniane, 
pomijane i niestosowane. Za przyczynę tego faktu można uznać brak dostatecznego 
zrozumienia patologicznej roli zaburzeń gospodarki lipidowej w patogenezie chorób 
układu krążenia. Analizowano ceny obu grup leków, które były podobne. Być może 
warto zwrócić uwagę na porę dnia zalecanego przyjmowania leku. Zdecydowanie 
lepszą współpracę można uzyskać, gdy stosuje się leki w godzinach porannych niż 
wieczornych. 
W ankiecie analizującej przestrzeganie zaleceń zdrowego stylu życia, 
po 12 miesiącach obserwacji wykazano, że stosuje je tylko 31 % chorych i 21 % osób 
zdrowych. Większość respondentów (66% chorych i 74% zdrowych) twierdzi, 
że zalecenia te traktuje z pewnym przybliżeniem. Uzyskano jednak zmniejszenie 


99
		

/p0100.djvu

			odsetka osób nie stosujących wcale zaleceń zdrowego stylu życia do 3% wśród osób 
chorych i 5% wśród zdrowej badanej grupy. 
Większość badanych zmieniła nawyki żywieniowe, co bardziej uwidoczniało 
się w grupie osób chorych. 
W badaniu EUROACTION prezentowanym w czasie kongresu w Barcelonie 
w 2006r. wykazano dużą skuteczność działań profilaktycznych prowadzonych przez 
pielęgniarki. Wood i Pearson potwierdzili w swej pracy, że po przeprowadzonej 
edukacji zdrowotnej od 50% do 75% pacjentów zmieniło preferencje dietetyczne, 
a ponad połowa osób palących zerwała z nałogiem. lOG 
Ważnym zagadnieniem była podjęta próba zweryfikowania własnej oceny 
zachowań prozdrowotnych. Po 12 miesiącach swój styl życia oceniało zdecydowanie 
jako zdrowy tylko 7% chorych i 8% osób zdrowych. Ponad połowa respondentów 
uważała, że ich styl życia jest zbliżony do zdrowego. Wielu z badanych jednak 
przyznało, że ich styl życia jest nadal niezdrowy, a stosunkowo duża grupa nie 
umiała określić jaki styl życia prowadzi. Dla oceny wiedzy na temat stylu życia 
wprowadzono w populacji badanie określonych parametrów, które mają ścisły 
związek ze zdrowiem. Są to masa ciała, nikotynizm, a w zasadzie jego zwalczanie, 
realizowanie systematycznej aktywności fizycznej itp. Uzyskane wyniki są daleko 
niesatysfakcj onuj ące. 
Reeves i Rafferty wykazali, że w USA prawidłową masę ciała 
ma 40% badanych, zdrową dietę realizuje 23%, a regularną aktywność fizyczną 
podejmuje 22% populacji. Pomimo, że 76% to osoby niepalące, odsetek osób, które 
spełniały kryteria zdrowego stylu życia, według wyżej wymienionych autorów 
wyniósł w tej populacji zaledwie 3%.81 
W propagowaniu zdrowego stylu życia dla wzmocmema motywacji 
postanowiono wykorzystać rozmowy telefoniczne, uznawane jako skuteczny środek 
stosowany w wielu krajach europejskich. Wykonano przypominające rozmowy 
telefoniczne u części pacjentów w okresie 8 -12 tygodni po pierwszej wizycie, 
u pozostałych badanych po drugiej wizycie. Nie wykonano rozmów tylko 
u pacjentów, którzy nie posiadali telefonów. W sumie wykonano 161 rozmów 
telefonicznych do chorych oraz 183 do osób zdrowych. Średnia wykonanych 
rozmów do jednego chorego wynosiła 1,81, natomiast do zdrowego była wyższa 
i wynosiła 1,95. Często telefon odbierały osoby bliskie lub nikt nie podnosił 
słuchawki. Pomimo, że 78% chorych i 81 % osób zdrowych w ankiecie końcowej 


100
		

/p0101.djvu

			uznało, że rozmowa telefoniczna była pomocą w realizacji zasad zdrowego stylu 
życia, to zaobserwowane wyniki nie potwierdzają tej zależności. 
W przeprowadzonym w Argentynie badaniu GESICA wykorzystano częste 
rozmowy telefoniczne w nadzorze i terapii chorych z niewydolnością serca. 
Rozmowy prowadziły pielęgniarki. Ta interwencja spowodowała poprawę 
warunków leczenia na tyle, że doprowadziła do zmniejszenia liczby hospitalizacji 
o 29% w stosunku do grupy kontrolnej. Liczba zgonów w obu grupach była 
porównywalna. W podsumowaniu tego badania zwrócono uwagę na istotnie wyższą 
jakość życia w grupie objętej telefonicznym monitorowaniem stanu chorych?8 
Nieoczekiwanie w badaniach własnych zarówno u chorych jak i zdrowych 
po przeprowadzonej rozmowie telefonicznej nie stwierdzono poprawy. Wprawdzie 
u osób chorych, po przeprowadzonej rozmowie telefonicznej zanotowano w czasie 
następnej wizyty spadek masy ciała, ale okazał się on nieistotny statystycznie 
i krótkotrwały. Dlaczego u badanych nie potwierdzono pozytywnego wpływu 
rozmów telefonicznych trudno jednoznacznie wyjaśnić. Rozmowa telefoniczna jest 
dobrym źródłem komunikacji, ale do tego, by dokonać radykalnych zmian stylu 
życia, niestety nie wystarczającym. Należy zwrócić uwagę na odmienności 
zachowań. Pacjenci, do których wykonywane były telefony, byli zdziwieni, wręcz 
zaniepokojeni i często powodowało to dodatkowe wizyty u lekarza rodzinnego. 
Można jednak promować ten sposób komunikacji jako stosunkowo łatwy i wygodny. 
Po rozmowach telefonicznych można oczekiwać lepszej współpracy i bardziej 
rygorystycznego przyjmowania leków. W grupie osób zdrowych rozmowa 
telefoniczna także nie przyniosła żadnych pozytywnych efektów co do redukcji masy 
ciała. Pewna statystycznie potwierdzona zależność dotyczyła pozytywnych zmian 
wskaźnika WHR i wartości ciśnienia tętniczego. Może to świadczyć o tym, że fakt 
zainteresowania lekarza stanem zdrowia chorych skutkuje większą zgodnością 
z zaleconą terapią. Nie można pomijać ewentualnego pozytywnego oddziaływania 
w sferze psychicznej. Lekarz wykazujący duże zaangażowanie stanowi zapewne dla 
chorego dobrą rękojmię właściwego ordynowania terapii. Uspokojenie, wiara 
pacjenta w skuteczność i prawidłowość postępowania medycznego skutkuje lepszym 
wyrównaniem choroby. 
Choroby układu sercowo-naczymowego są naj częstszą przyczyną zgonów 
w Polsce i stanowią ponad 30% wszystkich zgonów wśród osób w wieku 25-64 lat. 
Częstość incydentów sercowo-naczyniowych wynika nie tylko z dużego 


101
		

/p0102.djvu

			rozpowszechnienia, ale z małej wykrywalności skuteczności zwalczania 
występujących czynników ryzyka choroby. Sytuację epidemiologiczną poprawić 
może zmiana w zakresie zachowań prozdrowotnych społeczeństwa, wcześniejsze 
rozpoznawame chorób oraz skuteczne leczenie farmakologiczne 
i niefarmakologiczne. 
Według aktualnych zaleceń profilaktyki kardiologicznej poza klasycznymi 
metodami pierwotnej i wtórnej prewencji należy szerzej wdrażać tak zwaną 
prewenCję podstawową, polegającą na zwalczaniu czynników ryzyka. Takie 
działania wyraźnie doprowadzają do zmniejszenia prawdopodobieństwa wystąpienia 
choroby. Różnice między prewencją pierwotną a wtórną ulegają zatarciu na skutek 
wprowadzenia coraz doskonalszych metod diagnostycznych, które umożliwiają 
wykrywanie choroby w stadium bezobjawowym. Działania profilaktyczne powinny 
obejmować jak naj szerszą, a najlepiej całą dorosłą populację, należy przy tym unikać 
niepotrzebnego niepokojenia pacjenta. Choroby układu sercowo-naczyniowego nie 
muszą wystąpić u wszystkich osób z tak zwanego wysokiego ryzyka. Wprawdzie 
liczba zachorowań u takich pacjentów jest największa, ale stanowi to ogólnie 
niewielki odsetek wszystkich chorych. lo5 
Do metod pierwotnej profilaktyki należą następujące zalecenia: zwiększenie 
aktywności fizycznej, zdrowe odżywianie, utrzymanie prawidłowej masy ciała, 
zwalczanie palenia tytoniu, walka z alkoholizmem, skuteczne leczenie zaburzeń 
gospodarki węglowodanowej, hiperlipidemii i nadciśnienia tętniczego. 
Pomimo niejednokrotnie potwierdzonej skuteczności zaleceń dotyczących 
prewencji pierwotnej realizacja tego zadania jest trudna i w dużej części 
niezadowalająca. Pacjenci nie znają zasad zdrowego stylu życia, z drugiej strony ci, 
którzy je nawet znają, nie zawsze ich przestrzegają. 
Schorzenia ostre, dają zazwyczaj burzliwe, przykre objawy, co powoduje, 
że pacjent szuka pomocy lekarskiej. W takich sytuacjach współpraca z lekarzem jest 
poprawna. Stan ostry trwa krótko i efekty w postaci poprawy samopoczucia oraz 
ustąpienia objawów klinicznych są szybko zauważalne. Odmienną sytuację mamy 
w przypadku chorób przewlekłych. Choroby te przebiegają podstępnie, często 
początkowo nieomal bezobjawowo. Pacjent czuje się zdrowy, nie dostrzega związku 
przyczynowo-skutkowego pomiędzy stylem życia a perspektywą zagrożenia 
chorobą. Tryb życia, jaki prowadzi (na przykład szkodliwa, ale smaczna dieta, 
palenie papierosów, nadużywanie alkoholu, siedzący tryb życia), sprawIa 


102
		

/p0103.djvu

			mu przyjemność. Przestrzeganie zaleceń lekarskich często wiąże się z ponoszeniem 
kosztów finansowych i samoograniczeniem. Po to, by uzyskać wymierne efekty 
postępowanie musi być prowadzone przez długi okres czasu. 
Aby zwalczać czynniki ryzyka można poszukiwać różnych metod, ale wydaje 
SIę, że naj skuteczniej jest stawiać przede wszystkim na edukację. Pacjent, który 
rozumie istotę choroby wie jakie elementy stylu życia są korzystne, a jakie 
szkodliwe, sam dostrzega związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy nim a stanem 
zdrowia lub choroby. 
Lekarz rodzinny obejmuje opieką średnio populację 2000-2700 osób. Spotyka 
się z szerokim zakresem problemów. Spotyka swych pacjentów często i przez długi 
okres czasu. Jest osobą najlepiej zorientowaną w ich sytuacji zdrowotnej, bytowej 
i rodzinnej. Tym samym jest najbardziej kompetentny we wprowadzaniu różnorakich 
działań profilaktycznych. Pracuje wiele lat w jednym środowisku i ma szansę 
nawiązać bliski kontakt z chorym i jego rodziną. Ważną rolę odgrywa usposobienie 
lekarza, to jaki rodzaj kontaktu umie nawiązać z pacjentem. Mimo różnorodności 
zachowań chorego przeważający wpływ na ostateczny kształt relacji terapeutycznej 
ma lekarz. W gabinecie lekarza rodzinnego jest miejsce i czas (choć mocno 
ograniczony liczbą pacjentów) na nawiązywanie właściwych, dostosowanych 
do sytuacji relacji. Stwarza to podstawy do budowania wzajemnego zaufania. 
Bezpośredni i wielokrotny kontakt z pacjentem poparty więzią emocjonalną daje 
szerokie możliwości interwencji, również profilaktycznych. 
Zagadnieniem, które jest wprawdzie znane, ale me zawsze należycie 
doceniane w ocenie efektywności terapii jest nieprzestrzeganie przez pacjentów 
zaleceń lekarskich. Podell sformułował "regułę jednej trzeciej", według której jedna 
trzecia pacjentów nie przestrzega ich w ogóle, jedna trzecia czyni od nich 
odstępstwa w stopniu uniemożliwiającym osiągnięcie zamierzonych efektów, a tylko 
jedna trzecia przestrzega zaleceń na tyle, że leczenie jest skuteczne. 7o Stosowanie się 
do zaleceń terapeutycznych zwiększa się zwykle wraz z wykształceniem, 
dobrobytem, wsparciem społecznym oraz częstotliwością i jakością kontaktów 
z lekarzem. Z drugiej strony zmniej sza się w miarę wzrostu liczby przepisywanych 
tabletek, które trzeba przyjmować. Do innych przyczyn braku przestrzegania 
zaleceń lekarskich należą obawy przed działaniami ubocznymi leków, 
uzależnieniem, brakiem poczucia zagrożenia chorobą oraz współistnienie innych 
przewlekłych schorzeń, które również wymagają leczenia farmakologicznego. 85 


103
		

/p0104.djvu

			Niestosowanie zaleceń lekarskich może być celowym lub niecelowym 
zachowaniem pacjenta. Problem ten dotyczy głównie chorób przewlekłych 
a przestrzeganie wskazówek lekarskich zmniejsza się w sposób szczególnie 
widoczny po upływie sześciu miesięcy od początku terapii. Nieprzestrzeganie zasad 
terapii obejmuje szeroki zakres zdarzeń od pominięcia pojedynczych dawek leków 
do całkowitej rezygnacji z wybranych leków lub ich kombinacji. Stan ten nie jest 
zwykle rozpoznawany przez lekarzy i za niepowodzenie terapeutyczne uważa się 
nieskuteczność schematu leczenia. Niepotrzebnie wielokrotnie zwiększa się dawki 
leków lub zmienia preparaty farmakologiczne. 
Dla praktykującego lekarza rodzinnego zrozumIeme wieloczynnikowego 
podejścia do zasad terapii, znajomość pojedynczych i sumujących się czynników 
ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego stanowi szansę wprowadzenia 
skutecznej prewencj i pierwotnej j ak i wtórnej. Kładąc nacisk na działania 
wpływające na poprawę stylu życia można osiągnąć w populacji, którą obejmuje 
opieką znaczące zmniejszenie liczby incydentów sercowo-naczyniowych. Biorąc pod 
uwagę zasięg i częstotliwość chorób układu sercowo-naczyniowego można dzięki 
temu oczekiwać ogólnego podniesienia stanu zdrowia własnych pacjentów. 


104
		

/p0105.djvu

			VI. Wnioski 


1. W analizowanej praktyce lekarza rodzinnego wiedza pacjentów o zdrowym 
stylu życia była niewystarczająca. 
2. Realizacja zaleceń lekarza rodzinnego dotycząca zachowań prozdrowotnych 
nie jest satysfakcjonująca. 
3. Rozmowa telefoniczna me okazała SIę skutecznym czynnikiem 
przypominającym o konieczności przestrzegania zaleceń odnośnie zwalczania 
czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych. 
4. W populacji osób w praktykyce lekarza rodzinnego obecność choroby 
ma naj silniej sze działanie motywujące w przestrzeganiu zaleceń dotyczących 
zdrowego stylu życia. 


105
		

/p0106.djvu

			VII. Streszczenie 


Choroby układu sercowo-naczymowego stały się narastającym problemem 
na świecie. Są one naj częstszą przyczyną zgonów w świecie uprzemysłowionym. 
W Polsce stanowią 47% wszystkich zgonów i w ostatnich latach nie uzyskano 
poprawy tego wskaźnika. Znaczna częstość incydentów sercowo-naczyniowych 
wynika z dużego rozpowszechnienia, małej wykrywalności i niewystarczającej 
skuteczności leczenia. Dla poprawy sytuacji epidemiologicznej należy dołożyć 
wszelkich starań, by jak najszybciej rozpoznać chorobę i skutecznie ją leczyć. 
Ogromnie ważna jest profilaktyka, polegająca na zwalczaniu czynników ryzyka, 
a doprowadzająca do zmniejszenia prawdopodobieństwa wystąpienia choroby. 
Należy wdrażać elementy zdrowego stylu życia. Działania edukacyj no- 
profilaktyczne odniosą sukces wówczas, kiedy pacjenci nie tylko będą znali, 
ale również stosowali podstawowe metody zapobiegawcze takie jak: aktywność 
fizyczna, zdrowe odżywianie, utrzymanie prawidłowej masy ciała, zwalczanie 
palenia tytoniu, walka z alkoholizmem, skuteczne leczenie zaburzeń 
węglowodanowych, hiperlipidemii i nadciśnienia tętniczego. Duże znaczeme 
ma edukacja społeczeństwa dotycząca zasad zdrowego stylu życia. 
Niniejsza praca ocenić miała skuteczność działań profilaktyczno- 
edukacyjnych w przebiegu chorób układu sercowo-naczyniowego przeprowadzanych 
w praktyce lekarza rodzinnego. 
Badania dokonano na populacji osób dorosłych w środowisku 
miejsko-wiejskim. Badaniu poddano grupę 100 osób chorych na NT oraz 
porównawczo grupę 100 osób zdrowych o podobnych parametrach wieku, masy 
ciała i wzrostu. Podczas przeprowadzonych badań położono nacisk na edukację 
pacjentów i systematyczną realizację zaleceń lekarskich. Dla przypomnienia 
omawianych zachowań prozdrowotnych wykonano w czasie 8-12 tygodni u części 
badanych po pierwszym, a u części po drugim badaniu, rozmowy telefoniczne. 
Uzyskane wyniki pozwalają na stwierdzenie, że wiedza pacjentów 
o zdrowym stylu życia jest niewystarczająca, ale w czasie 12 miesięcznej obserwacji 
uległa ona poprawie. Realizacja zaleceń lekarza rodzinnego dotycząca zachowań 
prozdrowotnych przez pacjentów jest niezadowalająca. Staranniejszą realizacją 
zaleceń wykazali się chorzy z nadciśnieniem tętniczym. Choroba okazała się 


106
		

/p0107.djvu

			ważnym powodem, by podjąć wysiłki w celu zmiany dotychczasowego stylu życia. 
Trudniej te zmiany wprowadzić u zdrowych podopiecznych lekarza rodzinnego, 
którzy nie widzą zagrożenia chorobą. Rozmowa telefoniczna wbrew założeniom nie 
okazała się skutecznym czynnikiem przypominającym o konieczności przestrzegania 
zaleceń odnośnie zwalczania czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych. 
By osiągnąć poprawę stanu zdrowia populacji, należy bardziej aktywnie 
stosować edukację zdrowotną i zachęcać pacjentów do zachowań prozdrowotnych. 


107
		

/p0108.djvu

			VIII. Abstract 


Cardiovascular system diseases became growing problem in the world. They 
are the most often causes of death in our industrialised world. In Poland the illnesses 
are responsible for 47% of people's death and, what is worse, the rate has not 
changed since last few years. The cardiovascular problems result from large 
prevalence, small detectability and insufficient effectiveness of treatment. In order to 
improve the situation everything ought to be done to diagnose the illness and to start 
appropriate treatment as soon as possible. The prophylaxis is very important 
as it overcomes the risk and even leads to reduction of probability of getting ill. 
People have to be accustomed with elements of healthy life style. However, the 
educational and prophylactic training will be successful only if patients know and 
use them in appropriate way. The basic methods of preventing cardiovascular system 
diseases are: keeping fit, having healthy and balanced diet, keeping proper body 
weight, decreasing smoking, struggling with drinking alcohol, treating carbohydrates 
disorders. hyperlipidaemia and arterial hypertension in an effective way. All in all, 
educating people how to lead healthy lifestyle is of great importance. 
This doctorate is to estimate the effectiveness of educational and prophylactic 
action taken by general practitioner in treating cardiovascular system diseases. 
The medical examinations have been done on adults living in the city as well 
as III the country. There were one hundred patients suffering from mierial 
hypertension and one hundred healthy people examined. Their age, body weight and 
height are comparable. During the examination great emphasis has been put 
on educating patients and systematic realization of doctor' s recommendation. Due to 
remind patients what has been discussed the doctor made phone conversation in 
8-12 weeks. Some part of phone calls have been made after the first test while the 
others after the second examination. 
The results ofthe examinations allow to claim that patients' knowledge about 
healthy lifestyle is insufficient, although during 12 months it has improved. What 
is more, the researches have revealed the fact that the realization of doctor' s 
prophylaxis is unsatisfactory. In addition, those who already suffer from arterial 
hypertension seem to better fultlll doctor' s suggestions. The disease appeared to be 
very important reason to make an effort to change current lifestyle. It seems to be 


108
		

/p0109.djvu

			more difficult to cause changes in healthy people's lives who do not notice any 
danger. Another drawn conclusion is that the phone conversations, which ought to be 
effective to combat the risk of cardiovascular system diseases, appear to be 
ineffective as the way of reminding patients to comply with doctor' s 
recommendation. 
To summarize, in order to reach health improvement of our population, health 
education should be more active and effective as well as patients ought to be 
encouraged to lead healthy life. 


109
		

/p0110.djvu

			IX. Wykaz wykresów 


Lp. Nazwa wykresu Str. 
1. Farmakoterapia pacjentów chorych na NT 35 
2. Znajomość prawidłowej wartości ciśnienia tętniczego u pacjentów 
chorych na NT 35 
3. Znajomość powikłań NT wśród pacjentów chorych 37 
4. Częstość spożywania warzyw i owoców przez pacjentów chorych 


na NT 37 
5. Wskazania na pokarmy zawierające potas przez pacjentów chorych 
na NT 38 
6. Wskazania na naj zdrowsze pokarmy przez pacjentów chorych na NT 38 
7. Częstotliwość spożywania napojów alkoholowych przez pacjentów 
chorych na NT 40 
8. Znajomość pojęcia indeksu glikemicznego przez pacjentów chorych 
na NT 40 
9. Zmiana nawyków żywieniowych pacjentów chorych na NT 41 
10. Intensywność palenia papierosów przez pacjentów chorych na NT 41 
11. Wyniki dotyczące rzucenia palenia przez pacjentów chorych na NT 43 
12. Aktywność fizyczna pacjentów chorych na NT 43 
13. Styl życia w ocenie pacjentów chorych na NT 44 
14. Stosowanie się pacjentów chorych na NT do zaleceń zdrowego stylu 


życia 44 
15. Stosowanie SIę pacjentów chorych na NT do zaleceń 
farmakologicznych 45 
16. Samoocena wiedzy chorych na temat NT 45 
17. Ocena rozmów telefonicznych przez pacjentów chorych na NT 46 
18. Średnie brzegowe dla poszczególnych pomiarów SBP ze względu 
na warunek badawczy 48 
19. Średnie brzegowe dla poszczególnych pomiarów DBP ze względu 
na warunek badawczy 48 


110
		

/p0111.djvu

			20. Średnie brzegowe dla poszczególnych pomiarów masy ciała 
ze względu na warunek badawczy 50 
21. Średnie brzegowe dla poszczególnych pomiarów BMI ze względu 
na warunek badawczy 50 
22. Średnie brzegowe dla poszczególnych pomiarów obwodu talii 
ze względu na warunek badawczy 53 
23. Średnie brzegowe dla poszczególnych pomiarów WHR ze względu 
na warunek badawczy 53 
24. Średnie brzegowe dla poszczególnych pomiarów cholesterolu 
całkowitego ze względu na warunek badawczy 55 
25. Średnie brzegowe dla poszczególnych pomiarów LDL-C ze względu 
na warunek badawczy 55 
26. Średnie brzegowe dla poszczególnych pomiarów HDL-C 
ze względu na warunek badawczy 57 
27. Średnie brzegowe dla poszczególnych pomiarów TG ze względu 
na warunek badawczy 57 
28. Średnie brzegowe dla poszczególnych pomiarów glikemii na czczo 
ze względu na warunek badawczy 59 
29. Rozkład poziomu kreatyniny u pacjentów chorych na NT 59 
30. Znajomość prawidłowej wartości ciśnienia tętniczego przez osoby 
z grupy kontrolnej 64 
31. Znajomość powikłań NT wśród osób z grupy kontrolnej 64 
32. Częstość spożywania warzyw i owoców przez osoby z grupy 
kontrolnej 66 
33. Wskazania osób z grupy kontrolnej na pokarmy zawierające potas 66 
34. Wskazania osób z grupy kontrolnej na naj zdrowsze pokarmy 68 
35. Częstotliwość spożycia alkoholu przez osoby z grupy kontrolnej 68 
36. Znajomość przez osoby z grupy kontrolnej pojęcia indeksu 
glikemicznego 69 
37. Zmiana nawyków żywieniowych przez osoby z grupy kontrolnej 69 
38. Intensywność palenia papierosów przez osoby z grupy kontrolnej 71 
39. Wyniki dotyczące rzucenia palenia przez osoby z grupy kontrolnej 71 
40. Aktywność fizyczna osób z grupy kontrolnej 72 


111
		

/p0112.djvu

			41. Styl życia w ocenie osób z grupy kontrolnej 
42. Ocena wiedzy przez osoby z grupy kontrolnej na temat NT 
43. Stosowanie się osób z grupy kontrolnej do zaleceń zdrowego stylu 
życia 
44. Ocena przypominających rozmów telefonicznych przez osoby 
z grupy kontrolnej 
45. Średnie brzegowe dla poszczególnych pomiarów masy ciała 
w zależności od grupy i wykonania telefonu po I badaniu u osób 
z grupy kontrolnej 
46. Średnie brzegowe dla poszczególnych pomiarów masy ciała 
w zależności od grupy i wykonania telefonu po II badaniu u osób 
z grupy kontrolnej 
47. Średnie brzegowe dla poszczególnych pomiarów masy ciała 
w zależności od grupy i wykonania telefonu po I badaniu u osób 
z grupy kontrolnej 
48. Średnie brzegowe dla poszczególnych pomiarów masy ciała 
w zależności od grupy i wykonania telefonu po II badaniu u osób 
z grupy kontrolnej 


112 


72 
73 


73 


74 


74 


75 


86 


86
		

/p0113.djvu

			X. Wykaz tabel 


Lp. Nazwa tabeli Str. 
1. Podział ciśnienia tętniczego u pacj entów chorych na NT 47 
2. Średnie wartości masy ciała kobiet i mężczyzn chorych na NT 49 
3. Zmiany masy ciała w poszczególnych okresach badania u pacjentów 
chorych na NT 49 
4. Szczegółowe zmiany masy ciała między I a III badaniem 
u pacjentów chorych na NT 49 
5. BMI u pacjentów chorych na NT 51 
6. Obwód talii u kobiet i mężczyzn chorych na NT 52 
7. Rodzaje otyłości u kobiet i mężczyzn chorych na NT 52 
8. Średnie wartości cholesterolu całkowitego u pacjentów chorych 
na NT 54 
9. Średnie wartości LDL-C u pacjentów chorych na NT 54 
10. Średnie wartości HDL-C u pacjentów chorych na NT 56 
11. Średnie wartości TG u pacjentów chorych na NT 56 
12. Średni poziom glikemii na czczo u pacjentów chorych na NT 58 
13. Szczegółowy rozkład glikemii na czczo u pacjentów chorych na NT 58 
14. Aktywność fizyczna pacjentów chorych na NT w zależności 
od poziomu wykształcenia. 60 
15. Zależność ciśnienia tętniczego i glikemii na czczo od spadku lub 
wzrostu masy ciała u pacjentów chorych na NT 61 
16. Zależność parametrów gospodarki lipidowej od spadku lub wzrostu 
masy ciała u pacjentów chorych na NT 62 
17. Zmiany parametrów u pacjentów chorych na NT 
po przypominających rozmowach telefonicznych. 63 
18. Rozkład wartości ciśnienia tętniczego u osób z grupy kontrolnej 76 
19. Średnie wartości masy ciała u kobiet i mężczyzn z grupy kontrolnej 77 
20. Zmiany masy ciała w poszczególnych okresach badania u osób 
z grupy kontrolnej 77 


113
		

/p0114.djvu

			21. Szczegółowe zmiany masy ciała między I a III badaniem u osób 
z grupy kontrolnej 78 
22. Wartości BMI u kobiet i mężczyzn z grupy kontrolnej 78 
23. Wartości obwodu talii u kobiet i mężczyzn w grupie kontrolnej 79 
24. Rozkład otyłości u kobiet i mężczyzn w grupie kontrolnej 79 
25. Rozkład wartości cholesterolu całkowitego u osób z grupy 
kontrolnej 80 
26. Rozkład wartości LDL-C u p osób z grupy kontrolnej 80 
27. Rozkład wartości HDL-C u kobiet i mężczyzn z grupy kontrolnej 81 
28. Rozkład wartości TG u kobiet i mężczyzn z grupy kontrolnej 81 
29. Średnie wartości glikemii na czczo u osób z grupy kontrolnej 82 
30. Rozkład wartości glikemii na czczo u osób z grupy kontrolnej 82 
31. Aktywność fizyczna osób z grupy kontrolnej w zależności 
od wykształcenia 83 
32. Zależność BP i glikemii na czczo od spadku lub wzrostu masy ciała 
u osób z grupy kontrolnej 84 
33. Zależność parametrów gospodarki lipidowej w zależności od spadku 
lub wzrostu masy ciała u osób z grupy kontrolnej 85 
34. Zmiany parametrów po przypominających rozmowach 
telefonicznych w grupie kontrolnej 87 


114
		

/p0115.djvu

			XI. Piśmiennictwo 


1. Abdul-Ghani M. A., Tripathy D., Defronzo R. A. Contributions of beta-cell 
dysfunction and insulin resistance to the patogenesis of impaired glucose 
tolerance and impaired fasting glucose. Diabetes Care. 2006; 29(5): 1130-9. 
2. Alderman M. H. Quality of life in hypertensive patiens: does it matter 
and should we measure it? J Hypertens. 2005; 23(9): 1635-1636. 
3. Appel L. J., Brands M. W., Danieis S. R. i wsp. Dieta w prewencji i leczeniu 
nadciśnienia tętniczego-stanowisko Amerykańskiego Towarzystwa 
Kardiologicznego. Hypertension. Wyd. pol. 2006; 2(1): 67-78. 
4. Aucott L., Poobalan A., Smith W. C. i wsp. Effects of weight loss 
in overweight/obese individuals and long-term hypertension outcomes: 
a systematic review. HypeIiension. 2005; 45(6): 1035-41. 
5. Badnarska-Makaruk M., Pasierski T. Statyny. Med. Prakt. Kraków, 2000: 
50-77. 


6. Bagrov A. Y., Lakatta E. G. Coraz silniejszy związek między spożyciem 
sodu i ciśnieniem tętniczym. Hypertension. Wyd. pol. 2005; 1(1): 56-58. 
7. Buring J., Ridker P. Kwas acetylosalicylowy w prewencji pierwotnej chorób 
układu krążenia u kobiet? Raczej dopiero po 65 roku życia. Suplementacja 
witaminą E? Definitywnie nie. Med. Dypl. wyd. spec. 2005; 9(05): 9-10. 
8. Carnethon M. R., Gulati M., Greenland P. Prevalance and cardiovascular 
disease correlates of low cardiorespiratory fitness in adolescents and adults. 
JAMA. 2005 21; 294(23): 2981-8. 
9. Carroll M. D. Lacher D. A., Sorlie P. D. i wsp. Trends in serum lipids and 
lipoproteins ofadults, 1960-2002. JAMA. 2005; 294(14): 1773-81. 
10. Chapman R. H., Benner J. S., Petrilla A. A. i wsp. Predictors of adherence 
with antihypertensive and lipid-lovering therapy. Arch Intern Med. 2005; 
165(10): 1147-52. 
11. Chia S., Newby D. E. W poszukiwaniu związku między miażdżycą, 
paleniem tytoniu i endogenną fibrynolizą. Kard. Dypl. 2002; 1(6): 29-35. 


115
		

/p0116.djvu

			12. Chmielewski M., Janiszewski M. Leki przeciwpłytkowe. Wykład 
w Kardiologicznej Szkole Podyplomowej I Kliniki Kardiologii II wydziału 
lekarskiego AM w Warszawie. Sopot 6-8 IX 2006. 
13. Cieśliński A. Polscreen dla serca. Puls Med. 2006; 19(142). 
14. Cornelissen V. A., Fagard R. H. Wpływ treningu wytrzymałościowego 
na ciśnienie tętnicze, mechanizmy regulacji ciśnienia i czynniki ryzyka 
sercowo-naczyniowego. Hypertension. Wyd. pol. 2000; 2(1): 57-66. 
15. Dei-Cas L., Metra M., Nodari S. i wsp. Prevention and management 
of chronic he art failure in patients et risk. J Am Coll Cardiol. 2003; 91(9A): 
10F-17F. 


16. Despres 1. P. Our passive lifestyle, our toxic diet, and the atherogenic/ 
diabetogenic metabolic syndrome: can we aflord to be sedentary and unfit? 
Circulation. 2005; 112(4): 453-5. 
17. Dresler C. M., Leon M. E., Straif K. i wsp. Reversal of risk upon quitting 
smoking. Lancet. 2006; 368(9533): 348-9. 
18. Drygas W. Komentarz do: Chia S., Newby D. E. W poszukiwaniu związku 
między miażdżycą, paleniem tytoniu i endogenną fibrynolizą. Kard. Dypl. 
2002; 1(6): 36. 
19. Drygas W. Postępy w profilaktyce pierwotnej wtórnej chorób układu 
krążenia. Med. Dypl. wyd. spec. 2005; 13: 36-42. 
20. Drygas W., Kwaśniewska M., Szcześniewska D. 1 wsp. Ocena poziomu 
aktywności fizycznej dorosłej populacji Polski. Wyniki programu 
WOBASZ. Kard. Pol. 2005; 63 supl. 4: 636-640. 
21. Egan B. M. Nadciśnienie tętnicze w XXI wieku - fala narasta, trzeba 
działać. Hypertension. Wyd. pol. 2005; 1(1): 48. 
22. Esposito K., Giugliano D. Diet and inf1ammation: a link to metabolic 
and cardiovascular diseases. Eur Heart J. 2006; 27(1): 15-20. 
23. Estruch R., Coca A., Radicio 1. L. High blood pressure, alcohol 
and cardiovascular risk. J Hypertens. 2005; 23: 226-29. 
24. Fletcher G., Trejo J. F. Why and how to prescribe exercise: overcoming 
the barriers. Clev Clin J Med. 2005; 72(8): 645-56. 


116
		

/p0117.djvu

			25. Fornal M., Grodzicki T. Komentarz do: Weintraub H. S. Chorzy z licznymi 
czynnikami ryzyka-leczenie skojarzone nie tylko obniżające stężenie LDL. 
Med. Dypl. 2006; 15(5): 143-145. 
26. Foy C. G., Bell R. A., Farmer D. F. i wsp. Smoking and incidence of 
diabetes among u.s. adults. Diabetes Care. 2005; 28: 2501-07. 
27. Freiberg M. S., Samet J. H. Alcohol and coronary heart disease: the answer 
awaits a randomized controlled trial. Circulation. 2005; 112(10): 1379-81. 
28. GESICA Investigators. Randomised trial of telephone intervention III 
chronic hemi failure. DIAL trial. BMJ. 2005; 331(7514): 425. 
29. Gotto A. M. Evolving concepts of dyslipidemia, atherosclerosis 
and cardiovascular disease. The Louis F. Bishop lecture. J Am Coll Cardiol. 
2005; 46(7): 1219-24. 
30. Grundy S. M. Does the metabolic syndrome is it? Diabetes Care. 2006; 29: 
1689-92. 
31. Grundy S. M., Cleeman J. L, Danieis S. R. i wsp. Diagnosis and 
management of the metabolic syndrome: an American Heart 
Association/National Heart, Lung and Blood Institute Scientific Statement. 
Circulation. 2005; 112(17): 2735-52. 
32. Halpern M. T., Khan Z. M., Schmier J. K. i wsp. Wytyczne dotyczące oceny 
przestrzegania zaleceń terapeutycznych przez pacjentów oraz ich 
wytrwałości w leczeniu nadciśnienia tętniczego na podstawie 
retrospektywnych danych. Hypertension. Wyd. pol. 2006; 2(3): 217-228. 
33. Hays J. T., Lowell D. C., Hurt R. D. i wsp. Choroby spowodowane paleniem 
papierosów. Med. Dypl. 1999: 8 (9): 29-35. 
34. He F. J, Nowson C. A., MacGregor G. A. Fruit and vegetable consumption 
and stroke: meta-analysis of cohort studies. Lancet. 2006; 367(9507): 320- 
326. 


35. Iestra LA., Kromhout D., van der Schouw y. T. i wsp. Effect size estimates 
of lifestyle et dietary changes on all-cause mortality in coronary artery 
disease patiens: a systematic review. Circulation. 2005; 112(6): 924-34. 
36. Jain A. Treating obesiti in individuals and populatios. BMJ. 2005; 
331(7529): 1387-90. 


117
		

/p0118.djvu

			37. Janeczko D. Wczesne rozpoznanie zaburzeń gospodarki węglowodanowej. 
Med. Dypl. wyd. spec. 2005; 5: 5-8. 
38. Janion M. Komentarz do: Superko H. R., Chronos N. A. 
Hipercholesterolemia i dyslipidemia: zagadnienia praktyczne. Med. Dypl. 
2004; 13(4): 141-144. 


39. Januszewicz A. Nadciśnienie tętnicze: Zarys patogenezy, diagnostyki 
i leczenia. Med. Prakt. Kraków, 2002; 351s. 
40. Jarosz M. Narodowy program jest szansą na zahamowanie epidemii otyłości 
w Polsce. Puls Med. 2007; 4(147). 
41. Jegier A. Przewlekłe choroby układu krążenia-rekomendowana aktywność 
ruchowa. Medical Tribune. 2006; 15. 
42. Jones D. W., Hall 1. E. Światowy Dzień Nadciśnienia Tętniczego 2007. 
Hypertension. Wyd. pol. 2007; 9: 222-24. 
43. Jones P. H. Statins: the case for higher, individualized starting doses. Clev 
Clin J Med. 2005; 72(9): 811-16. 
44. Julius S., Nesbitt S. D., Egan B. M. i wsp. Feasibility of Treating 
Prehypertension with an Angiotensin-Receptor Blocker. N Engl J Med. 
2006; 354: 1685-97. 
45. Kaplan N. M. Nadciśnienie tętnicze-aspekty kliniczne. Red. wyd. pol. 
Januszewicz A. Lublin: Czelej, 2006, 540s. 
46. Kaplan N. M., Opie L. H. Controversies in hypertension. Lancet. 2006; 367: 
168. 


47. Kasapis Ch., Thompson P. D. The effects of physical activity on serum 
C-reactive protein, inf1ammatory markers. J Am Coll Cardiol. 2005; 45(10): 
1563-9. 
48. Khan R. The metabolic syndrome (emperor) wears no clothes. Diabetes 
Care. 2006; 29(11): 2566. 
49. Klatsky A. C. Nadciśnienie ZWIązane z alkoholem-kiedy jeden drink 
sprawia różnicę, Hypertension. Wyd. pol. 2005; 2: 181-3. 


118
		

/p0119.djvu

			50. Konsensus Rady Redakcyjnej Polskiego Forum Profilaktyki Chorób Układu 
Krążenia dotyczący znaczenia alkoholu w profilaktyce chorób układu 
krążenia. Forum profilaktyki. 2006; 1(2). 
51. Kostka-Jeziorny K., Tykarski A. Rola kwasu acetylosalicylowego 
w nadciśnieniu tętniczym. Nadciś. Tęt. 2006; 10(1): 60-68. 
52. Kragelund C., Omland T. A farewell to body-mass index? Lancet. 2005; 
366(9497): 1589-91. 
53. Krotkiewicz M. Otyłość środki wspomagające w dietetycznej 
i farmakologicznej terapii. Przew. Lek. 2002; 6(42): 78-86. 
54. Lichtenstein A. H., Appel L. J., Brands M. i wsp. Diet and lifestyle 
recommendations revision 2006: a scientific statement from the American 
Heart Association Nutrition Committee. Circulation. 2006; 114(1): 82-96. 
55. Liu J., Sempos C., Donahue R. P. i wsp. Joint distribution of non-HDL and 
LDL cholesterol and coronary heart disease risk prediction among 
individuals with and without diabetes. Diabetes Care. 2005; 28(8): 1916-21. 
56. Liu S. Lowering dietary glycemic load for weight control and cardiovascular 
health. Arch Intern Med. 2006; 166(14): 1438-9. 
57. Malinowska A. Niepotrzebne śmierci. Medical Tribune. 2006; 15: 8. 
58. Malinowska A. Serdeczny sukces Finlandii. Medical Tribune. 2006; 2: 11. 
59. Mamcarz A., Podolec P., Kopeć G. Alkohol a choroby układu sercowo- 
naczyniowego. Forum Profilaktyki. 2006; 1 (2). 
60. Maraldi C., V olpato S., Kritchevsky S. B. i wsp. Impact of inf1ammation 
on the relationship among alcohol consumption, mortality and cardiac 
events: the health, aging and body composition study. Arch Intern Med. 
2006; 166(14): 1490-7. 
61. MEGA Japanese study finds small LDL reductions translate into big CHD 
protection, www.theheart.org.AHACongress.DallasI3-16.11.2005. 
62. Messerli F. H. Aspirin: a no vel antihypertensive drug? Or two birds with 
one stone? J Am Coll Cardiol. 2005; 46(6): 984-5. 


119
		

/p0120.djvu

			63. Modelowy projekt prewencji chorób układu krążenia na przykładzie 
doświadczeń Programu SOPKARD. Ignaszewska- Wyrzykowska A., 
Zdrojewski T., Gil K. i wsp. Chor. Serca Naczyń. 2005; 2(1):1-13. 
64. Narkiewicz K. Nadciśnienie tętnicze związane z otyłością, Nadciś. Tęt. 
2005; 7: 20-4. 
65. NATPOL PLUS 2002, www.natpol.pl. 
66. Niebudek-Bogusz E. Problemy relacji pacjent-lekarz rodzinny. Lek. Rodz. 
2004; 9(5): 600-6. 
67. Ogden C. L., Carroll M. D., Curtin L. R. i wsp. Prevalence of overweight 
and obesity in the United States, 1999-2004. JAMA. 2006; 295; 1549-55. 
68. Ogólnopolski Program Prewencji Choroby Wieńcowej POLSCREEN, 
Cieśliński A., Pająk A., Podolec P. i wsp. Poznań: TerMedia, 2006: 184s. 
69. O'Keefe 1. H., Cordain L. Jr. Współczesna dieta i styl życia a ludzki 
paleolityczny genom: przyczyny chorób układu krążenia. Med. Dypl. 2005; 
14,4(109): 145-52. 
70. Olchowska-Kotala A. Nieprzestrzeganie zaleceń lekarza. Lek. Rodz. 2005; 
5(93): 551-3. 
71. Ong K. L., Cheung B. M., Man Y. B. i wsp. Prevalence awareness, 
treatment and control of hypertension among United States adults 1999- 
2004. Hypertension. 2007; 49(1): 69-75. 
72. Opolski G. Kardiologia wrzesień 2005 - podsumowanie mIeSIąca. 
www.servier.pl. 
73. Osterberg L., Blanschke T. Adherence to medication, N Engl J Med. 2005; 
353(5): 487-97. 
74. Pająk A., Windak A. Zdążyć przed epizodem. Forum Profilaktyki. 2005; 1. 
75. Pedersen T. R., Faergeman O., Kastelein 1. J. i wsp. High-dose atorvastatin 
vs usua-dose simvastatin for secondary prevention after myocardial 
infarction: the IDEAL study: a randomized controlled trial. JAMA. 2005; 
294(19): 2437-45. 
76. Pescatello L. S. Nowe dane dotyczące zalecanego wysiłku fizycznego 
u chorych z nadciśnieniem tętniczym. Med. Dypl. 2007; 16, 1(130): 93-100. 


120
		

/p0121.djvu

			77. Pickering T. G. Nowe zalecenia dotyczące diety ciśnienia tętniczego. 
Hypertension. Wyd. pol. 2006; 3(2): 34-5. 
78. Piotrowicz R. Postępy rehabilitacji kardiologicznej. Med. Dypl. wyd. spec. 
2005; 13. 
79. Prejbisz A., Januszewicz A. Postępy w leczeniu nadciśnienia tętniczego. 
Med. Dypl. wyd. spec. 2006; 9: 41-42. 
80. Rahmouni K., Correia L. G., Haynes W. G. i wsp. Nadciśnienie związane 
z otyłością-nowe dane na temat mechanizmów. Hypertension. Wyd. pol. 
2005; 6(1). 
81. Reeves M. J., Rafferty A. P. Healthly lifestyle characteristics among adults 
in the United States 2000. Arch Intern Med. 2005; 165(8): 854-7. 
82. Roumie C. L., Elasy T. A., Greevy R. i wsp. Improving blood pressure 
control through pro vi der education, provider alerts and patient education. 
Ann Intern Med. 2006; 145(3): 165-75. 
83. Ryglewicz D. Czy neurolodzy powinni oceniać ryzyko sercowo- 
naczyniowe. Forum Profilaktyki. 2006; 2(3). 
84. Simkiewicz W., Dudziak J. Alkohol, wino i czynniki zapalne-mechanizmy 
kardioprotekcji. Kard. Dypl. 2006; 5(8): 21-28. 
85. Staessen 1. A., Thijs L., Birkenhanger W. H. Choroba niekardiologiczna 
jako utrudnienie leczenia hipotensyjnego. Hypertension. Wyd. pol. 2006; 2: 
124. 
86. Steffen L. M. Eat your fruit and vegetables. Lancet. 2006; 367(9507): 278-9. 
87. Stranges S., Wu T., Dorn 1. M. i wsp. Zależność między charakterystyką 
spożywania alkoholu a ryzykiem nadciśnienia tętniczego-badanie 
populacyjne. Hypertension. Wyd. pol. 2005; 1(2): 195-202. 
88. Strychar L Diet in the management ofweight loss. CMAJ. 2006; 174(1): 56. 
89. Svetkey L. P. Management of prehypertension. Hypertension. 2005; 45(6): 
1056-61. 
90. Szostak W. B., Cybulska B. Wieloczynnikowa profilaktyka miażdżycy. 
Przew. Lek. 1999; 7(11): 64-70. 


121
		

/p0122.djvu

			91. Szwed H., Dąbrowski R. Leczenie stabilnej choroby wieńcowej w świetle 
aktualnych standardów. Med. Dypl. wyd. spec. 2006; 9: 32. 
92. The National Heart Lung and Blood Institute Working Group on Future 
Directions in Hypertension Treatment Triais. Major clinical triais 
ofhypertension: what should be done next? Hypertension. 2005; 41(1): 1-6. 
93. Vollset S. E., Tverdal A., Gjessing H. K. Smoking and death between 40-70 
years of age in women and man. Ann Intern Med. 2006; 144(6): 381-9. 
94. Wang P. S., Avorn 1., Brookhart M. A. i wsp. Wpływ chorób 
współistniejących poza układem sercowo-naczyniowym na stosowanie 
leków hipotensyjnych u pacjentów w podeszłym wieku z nadciśnieniem 
tętniczym. Hypertension. Wyd. pol. 2006; 6: 143-150. 
95. Wang T. L, Vasan R. S. Epidemiology of uncontrolled hypertension 
in the United States. Circulation. 2005; 112(11): 1651-62. 
96. Wannamethee S. G. Exercise really is go od for you. Heart. 2006; 92(9): 
1185-6. 


97. Wannamethee S. G., Scharper A. G., Lenonn L. i wsp. Metabolic syndrome 
vs Framingham Risk Score for prediction of coronary heart disease stroke 
and type II diabetes mellitus. Arch Intern Med. 2005; 165(22); 2644-50. 
98. Warburton D. E., Nicol C. W., Bredin S. S. Health benefits of physical 
activity: the evidence. CMAJ. 2006; 174(6): 801-9. 
99. Wasilewski J., Poloński L. Leki przeciwpłytkowe w prewencji i leczeniu 
powikłań zakrzepowych miażdżycy. Zeszyty edukacyjne. Kard. Dypl. 2005; 
3(6): 19-25. 
100. Wei L., Ebrahim S., Bartlett C. i wsp. Statin use in the secondary prevention 
of coronary heart disease in primary care: cohort study and comparison 
ofinclusion and outcome with patients in randomised triais. BMJ. 2005; 
330(7495): 821-4. 
101. Weinberger M. H. Jeszcze więcej na temat sodu. Hypertension. Wyd. pol. 
2005; 1(1): 6-9. 


102. Weintraub H. S. Chorzy z licznymi czynnikami ryzyka-leczenie skojarzone 
nie tylko obniżające stężenie LDL. Med. Dypl. 2006; 15(5): 133-142. 


122
		

/p0123.djvu

			103. Wierzchowiecki M. Komentarz do: Piepoli M. F. Trening fizyczny 
w niewydolności serca. Kard. Dypl. 2005; 10(4): 20-22. 
104. Wolk R., Shamsuzzaman Abu S. M., Somers V. K. Otyłość, bezdech 
podczas snu i nadciśnienie tętnicze. Hypertension. Wyd. pol. 2005; 6(1): 
158-164. 
105. Wong Nathan D., Black Henry R., Gardin Julius M. Kardiologia 
prewencyjna. Warszawa: Centrum Wydawnictw Medycznych, 2005, 633s. 
106. Wood D. Pearson P. A. EUROACTION: Set to change the face of 
preventive cardiology World Congress of Cardiology, www.escardio.org. 
ESC Congress, Barcelona 03.09.2006r. 
107. Wykrywanie, ocena i leczenie hipercholesterolemii u dorosłych. III Raport 
Zespołu Ekspertów National Cholesterol Education Program (USA), Med. 
Prakt. wyd. spec. 2003;4 
108. Wyrzykowski B., Bandosz P., Zdrojewski T., Zespół metaboliczny, 
[w:] Program edukacyjny, Naj częstsze choroby układu sercowo- 
naczymowego w praktyce lekarza, pod. red. Wyrzykowskiego B., Via 
Medica, Gdańsk 2006; 2. 
109. Wyrzykowski B., Suchecka-Rachoń K. Nadciśnienie tętnicze, [w:] Program 
edukacyjny. Najczęstsze choroby układu sercowo-naczyniowego w praktyce 
lekarza rodzinnego, pod. red. Wyrzykowskiego B., Via Medica, Gdańsk 
2006; 1 
110. Wysocka E., Torliński L., Cymerys M. i wsp. Jak nowa definicja zespołu 
metabolicznego zmienia postępowanie lekarskie. Med. Dypl. 2005; 14, 
8(113) s. 54-62. 
111. Wysocka M., Nadciśnienie Tętnicze: Wyzwanie XXI wieku. Puls Med. 
2006, 11(134); 13. 
112. Yudkin 1. S., Eringa E., Stehouwer D. A. "Vasocrine" signalling from 
perivascular fat: a mechanizm linking insulin resistance to vascular disease. 
Lancet. 2005; 365(9473): 1817-20. 
113. Zalecenia postępowania ICSI. Leczenie zaburzeń lipidowych u dorosłych. 
Med. Dypl. wyd. spec. 2006, 10: 31 s. 
114. Zatoński W. Materiały edukacyjne programu 400 Miast. Poznań 2004. 


123
		

/p0124.djvu

			XII. Aneks 


X/I.1. Ankieta I 


Szanowna Pani/Panie. 


Nadciśnienie tętnicze jest bardzo rozpowszechnioną chorobą, dotyka obecnie 
30% dorosłej ludności. Walcząc z tą chorobą i jej skutkami zwracamy szczególną 
uwagę na zdrowy styl życia. Chcąc ocenić wpływ stylu życia na nadciśnienie 
tętnicze i jego powikłania uprzejmie prosimy o wypełnienie poniższego 
kwestionariusza. Uzyskane informacje będą traktowane jako poufne i posłużą 
wyłącznie opracowaniom naukowym. 


Kwestionariusz 


Uprzejmie prosimy o zakreślenie znakiem "x" właściwej odpowiedzi. 
W kwestionariuszu nie ma odpowiedzi dobrych i złych, wszystkie pytania dotyczą 
Pani/Pana problemów i tylko Pani/Pan zna właściwą na nie odpowiedź. 


Imię ........................................................... 
Nazwisko................................................. . 
Wiek......................................................... . 
Płeć ........................................................... 
Data.......................................................... . 
Wykształcenie.......................................... . 
Stan cywilny........ ............... ........... ........... 


Część I 
Pytania dotyczące nadciśnienia tętniczego. 
1. Czy choruje PaniIPan na nadciśnienie tętnicze? 
D Tak 
D Nie 
D Nie wiem 
2. Czy wie Pani/Pan jakie jest prawidłowe ciśnienie tętnicze? 
D 160/90 
D 150/90 
D 140/90 
D 130/80 
D 120/80 
3. Czy uważa Pani/Pan, że choroby układu krążenia są dziedziczne? 
D Tak 
D Nie 
D Nie wiem 
4. Czy w rodzinie występowały choroby układu krążenia, jeśli tak, proszę 
napisać jakie oraz podać wiek, w którym one wystąpiły. 
. Matka ........................................................... 
. Oj ciec ........................................................... 
. Rodzeństwo ........................................................... 


124
		

/p0125.djvu

			5. Czy wymienione poniżej choroby są powikłaniem nadciśnienia tętniczego? 
Można zaznaczyć więcej niż jedną odpowiedź. 
D Zawał serca 
D Udar mózgu 
D Cukrzyca 
D Przejściowe niedokrwienie mózgu 
D Śmierć 


Część II 
Pytania dotyczące diety. 
1. Jak często spożywa Pani/Pan mięso wieprzowe? 
D Codziennie 
D 6 razy w tygodniu 
D 4 razy w tygodniu 
D 2 razy w tygodniu 
D Wcale 
2. Czy soli Pani/Pan pokarmy: 
D W dużych ilościach 
D W małych ilościach 
D Nie solę 
3. Jak często jada Pani/Pan warzywa i owoce? 
D Codziennie 
D 6 razy w tygodniu 
D 4 razy w tygodniu 
D 2 razy w tygodniu 
D raz w tygodniu 
4. Czy wie Pani/Pan w jakich produktach znajduje się potas? Można zaznaczyć 
więcej niż jedną odpowiedź. 
D Czekolada i orzechy 
D Owoce i warzywa 
D Mięso 
D Mleko 
D Makaron 
D Ryż 
5. Jak często pije PaniIPan napoje zawierające alkohol? 
D 4 lub więcej razy w tygodniu 
D 2- 3 razy w tygodniu 
D weekendowo 
D raz w mIesIącu 
D nigdy 
6. Ile standardowych porcji wypija Pani/Pan wówczas? (Standardowa porcja 
to 0,51 piwa = 150 mI wina = 50 mI wódki.) 
D 10 lub więcej 
D 7-9 
D 5-6 
D 3-4 
D 1-2 
7. Czy wie Pani/Pan co to jest indeks glikemiczny? 
D Tak 
D Nie 


125
		

/p0126.djvu

			8. Proszę zaznaczyć pokarmy, które mają niski indeks glikemiczny. 
D Ziemniaki 
D Banany 
D Ryż 
D Makarony 
D Warzywa 


Część III 
1. Czy pali Pani/Pan papierosy? 
D Codziennie> 10 
D Codziennie <10 
D Okazjonalnie 
D Kiedyś codziennie 
D Nigdy nie paliłem 
2. Czy chce Pani/Pan rzucić palenie? 
D Tak 
D Nie 
D Nie wiem 
3. Czy jest Pani/Pan aktywna fizycznie (np. spacer, bieg, jazda na rowerze)? 
D 3x w tygodniu co najmniej pól godziny 
D 2x w tygodniu co najmniej pól godziny 
D 1 w tygodniu co najmniej pól godziny 
D W cale 
4. Czy uważa Pani/Pan swój styl życia za zdrowy? 
D Zdecydowanie tak 
D Chyba tak 
D Nie 
D Nie wiem 
5. Czy bada sobie Pani/Pan samodzielnie ciśnienie tętnicze? 
D Tak 
D Nie 
6. Czy chciałby Pani/Pan mierzyć sobie ciśnienie? 
D Tak 
D Nie 
7. Jak ocenia Pani/Pan swoją wiedzę na temat nadciśnienia tętniczego? 
D Żadna 
DNiedostateczna 
D Dostateczna 
D Wystarczająca 
8. Czy chciałaby Pani/Pan poszerzyć sWOJą wiedzę na temat nadciśnienia 
tętniczego? 
D Tak 
D Nie 
D Nie wiem 


Dziękujemy bardzo za wypełnienie ankiety i okazaną pomoc. 


126
		

/p0127.djvu

			X/I.2. Ankieta /I 


Szanowna Pani/Panie. 


W ubiegłym roku wypełniała Pani/Pan kwestionariusz dotyczący wpływu 
zdrowego trybu życia na nadciśnienie tętnicze. Minął rok. Jak PaniIPan przyjmuje 
obecnie te zasady i czy miały one wpływ na obecny styl życia. Uprzejmie prosimy 
o wypełnienie ankiety. 


Kwestionariusz 


Uprzejmie prosimy o zakreślenie znakiem "x" właściwej odpowiedzi. 
W kwestionariuszu nie ma odpowiedzi dobrych i złych, wszystkie pytania dotyczą 
Pani/Pana problemów i tylko Pani/Pan zna właściwą na nie odpowiedź. 


Imię ........................................................... 
Nazwisko. ........... ................ ........... ........... 
Data urodzenia.......................................... 


Część I 
Pytania dotyczące nadciśnienia tętniczego. 
6. Czy choruje PaniIPan na nadciśnienie tętnicze? 
D Tak 
D Nie 
D Nie wiem 
7. Czy wie Pani/Pan jakie jest prawidłowe ciśnienie tętnicze? 
D 160/90 
D 150/90 
D 140/90 
D 130/80 
D 120/80 
8. Czy uważa Pani/Pan, że choroby układu krążenia są dziedziczne? 
D Tak 
D Nie 
D Nie wiem 
9. Czy wymienione poniżej choroby są powikłaniem nadciśnienia tętniczego? 
Można zaznaczyć więcej niż jedną odpowiedź. 
D Zawał serca 
D U dar mózgu 
D Cukrzyca 
D Przejściowe niedokrwienie mózgu 
D Śmierć 


127
		

/p0128.djvu

			Część II 
Pytania dotyczące diety. Można zaznaczyć więcej niż jedna odpowiedź. 
1. Jak często spożywa Pani/Pan mięso wieprzowe? 
D Codziennie 
D 6 razy w tygodniu 
D 4 razy w tygodniu 
D 2 razy w tygodniu 
D Wcale 
2. Czy soli Pani/Pan pokarmy: 
D W dużych ilościach 
D W małych ilościach 
D Nie solę 
3. Jak często jada Pani/Pan warzywa i owoce? 
D codziennie 
D 6 razy w tygodniu 
D 4 razy w tygodniu 
D 2 razy w tygodniu 
D raz w tygodniu 
D wcale 
4. Czy wie Pani/Pan jakie pokarmy są naj zdrowsze? 
D Słodycze 
D Owoce i warzywa 
D Mięso 
D Mleko 
D Makaron lub ryż 
5. Czy pije Pani/Pan alkohol 
D pIWO 
D wódka 
D WIllO 
D wcale 
6. Ile piwa wypija Pani/Pan wówczas? (standardowa porcja to 0,5 l piwa) 
D 4 i więcej 
D 3 
D 2 
D 1 
7. Czy wie Pani/Pan co to jest indeks glikemiczny? 
D Tak 
D Nie 
8. Proszę zaznaczyć pokarmy, które mają niski indeks glikemiczny. 
D Ziemniaki 
D Banany 
D Ryż 
D Makarony 
D Warzywa 
9. Jak często Pani/Pan je słodycze 
D Codziennie 
D 4-5 razy w tygodniu 
D 2-3 razy w tygodniu 
D 1 w tygodniu 
D nigdy 


128
		

/p0129.djvu

			10. Czy zmieniła Pani/Pan nawyki żywieniowe w ciągu ostatniego roku? 
D Tak 
D Nie 
D Raczej tak 
D Raczej nie 


Część III 
9. Czy pali Pani/Pan papierosy? 
D Codziennie> 1 O 
D Codziennie < 10 
D Okazjonalnie 
D Kiedyś codziennie 
D Nigdy nie paliłem 
10. Czy chce Pani/Pan rzucić palenie? 
D Tak 
D Nie 
D Nie wiem 
11. Czy podjęła Pani/Pan wysiłki dotyczące rzucenia palenia? 
D Tak przestałam/przestałem palić 
D Tak rzuciłam/rzuciłem palenia ale powróciłem do nałogu (proszę 
podać okres niepalenia) 
D Zmniejszyłam/zmniejszyłem ilość wypalanych papierosów 
D Nie mogę zerwać z nałogiem 
D Nie chce zerwać z nałogiem 
12. Czy jest Pani/Pan aktywna fizycznie (np. spacer, bieg, jazda na rowerze)? 
D 3x w tygodniu co najmniej pól godziny 
D 2x w tygodniu co najmniej pól godziny 
D 1 w tygodniu co najmniej pól godziny 
D Wcale 
13. Czy uważa Pani/Pan swój styl życia za zdrowy? 
D Zdecydowanie tak 
D Chyba tak 
D Nie 
D Nie wiem 
14. Czy bada sobie Pani/Pan samodzielnie ciśnienie tętnicze? 
D Tak 
D Nie 
15. Jak ocenia Pani/Pan swoją wiedzę na temat nadciśnienia tętniczego? 
D Żadna 
DNiedostateczna 
D Dostateczna 
D Wystarczająca 
16. Czy systematycznie przyjmuje Pani/Pan leki? (pytanie dotyczące chorych 
na nadciśnienie tętrnicze) 
D Tak 
D Nie przyjmuje wcale 
D Przyjmuje ale nie systematycznie 


129
		

/p0130.djvu

			17. Czy stosuje się Pani/Pan do zaleceń dotyczących zdrowego trybu życia? 
D Tak 
D Nie 
D Raczej tak 
18. Czy rozmowa telefoniczna z lekarzem była dla Pani/Pana pomocą 
w realizacji zasad zdrowego stylu życia 
D Tak 
D Nie 
D Nie wiem 
D Nie mam telefonu 


Dziękujemy bardzo za wypełnienie ankiety i okazaną pomoc. 


130
		

/p0131.djvu

			XIII. Podziękowania 


Promotorowi Pracy, 


Pani prof. UM dr hab. Wandzie Horst - Sikorskiej 
składam serdeczne podziękowania za poświęcony czas, cenne rady, sugestie 
i wskazówki oraz życzliwość, na którą zawsze mogłam liczyć. 


Rodzinie 


za wsparCIe w najtrudniejszych dla mme chwilach, ogrom dobrej woli, 
wyrozumiałość oraz za prZejęCIe moich obowiązków w trakcie powstawania 
mmejszej pracy. 


131