/p0001.djvu

			KAZIMIERZ JASIŃSKI 


Ryksa Elżbieta 
- Boemie et Polonie bis regina 


Niniejsze studium dotyczy jedynego dziecka Przemysła II, Ryksy, która w 1303 r. 
przybrała imię Elżbiety Pod tym imieniem występuje odtąd w źródłach histol)'cznych, 
także w wystawianych przez siebie dokumentach. 
Tytuł niniejszego artykułu nawiązuje bezpośrednio do legendy pieczęci majesta- 
tycznej Ryksy. Takie sfonnułowanie tytułul umożliwia omówienie, chociażby w dużym 
skrócie, całokształtu losów królewskiej jedynaczki, przy jednoczesnym uwypukleniu 
jej monarszych aspiracji. 
Genealogia Ryksy, mimo stosunkowo licznych badań, nie została dotychczas 
wyczerpująco opracowana. Tę lukę starałem się ostatnio wypełnić w rozprawie 
Genealogia Piastów wielkopolskich opublikowanej w 1995 roku 2 . Zawarte w niej 
ustalenia nadal podtrzymuję, zaopatrując je tym razem w bezpośrednią dokumentacj ę 3. 
Data urodzin Ryksy - 1 EX 1288 r. - nigdy nie budziła wątpliwości 4 , podobnie jak 
i jej filiacja. Jest ona córką Przemysła z jego drugiego małżeństwa, z królewną 
szwedzką Ryksą. 


l Pierwotny tytuł zgłoszony na sesję poznańską poświęconą 700-leciu koronacji Przemysła II - 
Koronacje Ryksy Przemyslówny - okazał się nieadekwatny do treści niniejszego artykułu, pomijając już 
okoliczność, że de facto w rachubę wchodzi tylko jedna koronacja Ryksy, por. przypis 29 
2 K J a s i ń s ki, Genealogia Piastów wielkopolskich. Potomstwo Wladyslawa Odonica, KMP 1995, 
nr 2, s. 61-63,66. Przy okazji prostuję datę śmierci Rudolfa I, drugiego męża Ryksy, który zmarł nie 4, lecz 
3 VII 1307 r.; tamże, s. 63 oraz 65 (tabl). Pomyłkę maszynopisu stanowi data dzienna urodzin Agnieszki, 
córki Ryksy; zamiast 25 VI ma być 15 VI, tamże, s. 62. 
3 Biogram Ryksy został wprawdzie zaopatrzony w dokumentację łączną ( na podobieństwo biogramów 
w PSB), jednakże tym razem poszczególne fakty genealogiczne zostały udokumentowane odrębnymi 
przypisami. 
4 Rocztńk Troski, wyd. A. Bielowski, MPH t. II, Lwów 1868, s. 852 (pod 1288 r.): in die sancti Egidii 
ducissa Polonie nomine Richta, uxor ducis Primislii secundi, peperit filiam in civitate Poznanie si. 
Wiarygodność tej daty jest ogólnie przyjmowana, zob. np. O. B a 1 z e r, Genealogia Piastów, Kraków 
1895, s. 255. 
5 Por. ostatnio K. J a s i ń s K i, Szwedzkie malżeństwo księcia wielkopolskiego Przemysla II, Prace 
Historyczne Instytutu Historycznego Uniwersytetu Wrocławskiego 8 (1954), s. 77.
		

/p0002.djvu

			270 


Kazimierz Jasiński 


Imię odziedziczyła z całą pewnością po swej matce/królewnie szwedzkiej. Jako 
kilkuletnie dziecko została zaręczona z Ottonem, synem margrabiego brandenburskiego 
Albrechta III. Nastąpiło to jeszcze za życia ojca Ryksy, Przemyśla II (zmarłego 
8 II 1296 r.), prawdopodobnie w 1291 m. 6 W literaturze histol)'cznej - zarówno 
polskiej, jak i czeskiej - utrzymuje się pogląd, że narzeczonym Ryksy był Otto, syn 
margrabiego brandenburskiego Ottona Długiego 7 . Identyfikację tę podważył już 
w 1873 r. H. Grotenfend, a następnie H. Krabbo. Dokładnie tą kwestią zająłem się 
w Uzupełnieniach do genealogii Piastów, przyjmując, że narzeczony Ryksy był synem 
Albrechta 111 8 . Pogląd ten znalazł potwierdzenie w niektól)'ch rękopisach ilumi- 
nowanych Ryksy. Narzeczony Ryksy był już człowiekiem dojrzałym, dopuszczonym 
przez ojca do współrządów, jednakże ze względu na niepełnoletność Ryksy należało 
jeszcze odczekać z zawarciem ślubu, aż osiągnie ona wiek odpowiedni do małżeństwa. 
Do tego jednak nie doszło, ponieważ Otto zmarł 11 III w latach 1297-1299 10 . W 1300 r. 
niedoszła żona Ottona stała się przedmiotem nowej kombinacji politycznej o do- 
nioślejszym znaczeniu. Ubiegający się o godność króla polskiego Wacław II tuż przed 
wyprawą do Polski - zakończonąjego koronacją w Gnieźnie w listopadzie 1300 r. - 
dla wzmocnienia swych uprawnień do spadku po Przemyśle II, postanowił poślubić 
Ryksę jako jego jedyną dziedziczkę. Wacław był od 1297 r. wdowcem po śmierci swej 
pielWszej żony, Guty habsburskiej. 
Ryksa została w lipcu 1300 r. sprowadzona do Pragi, co było równoznaczne 
z zawarciem zaręczyn. Została oddana pod opiekę Gryfiny, wdowy po Leszku 
Czarnym, księciu małopolskim i sieradzkim. Gryfina była ciotką Wacława. Prawdo- 
podobnie Ryksa przebywała wówczas w posiadłości Gryfiny w Budyniell. Ryksa była 
już w wieku, w któl)'m mogła zawrzeć małżeństwo, lecz Wacław - jak się wydaje - 
umyślnie odwlekał ślub, ponieważ odpowiadał mu dotychczasowy, w okresie 
wdowieństwa, tryb życia. Na dworze praskim nie brakło przedstawicielek płci pięknej, 
chętnych do miłostek z królem. O jednej z nich, imieniem Agnieszka, zachowały się 


6 Powyższądatę, tylko hipotetyczną, uzasadniam bliżej w jednej z moich prac, zob. K. J a s i ń s Ki, 
Polsko a snatkova politika Vaclava ff, Zpravodaj, c. 28, vyd. Klub genealogu a heraidiku, Ostrava 1986, 
s. 38. 
7 Por. np. K. B e n e s o v s k a, Das Zisterzienserirmenkloster von Altbrunn und die Personlichkeit 
seiner Stifterin, [w:] Cystersi w kulturze średniowiecznej Europy, red. J. Strzelczyk, Poznań 1992, s. 83. 
Poprawnie natomiast W. I w a ń c z ak, Elżbieta Ryksa - królowa, kobieta, mecenas sztuki, KMP 1995, 
nr 2, s. 159, przyp. 3. Uznał on narzeczonego Ryksy, Ottona, za syna Albrechta III. 
8 K Jasiński, Uzupelnienia do genealogii Piastów, StZL 5(1960), s. 110, tamże cytowane prace 
H. Grotenfeda i H. Krabbo. 
9 K. J a s i ń s ki, Rękopis zwany nekrologiem czesko-śląskim, Acta Universitatis Wratislaviensis. 
Historia, 81 (1994), s. 55 nn. 
10 Tamże, s. 59. 
11 Por. K S 11 o u K a i Kriilovna Rejćka, [w:] Kriilovny, bieżny avelke żeny ćeske, Praha 1941, s. 117. 
Jest to tylko pogląd prawdopodobny, ponieważ o miejscu pobytu Ryksy w Czechach przed jej koronacją 
źródła nie nadmieniają
		

/p0003.djvu

			Ryksa Elżbieta - Boetnie et Polonie bis regina 


271 


nawet bardziej szczegółowe infonnacje w źródłach 12 . W końcu Wacław, nagabywany 
przez opata klasztoru cysterskiego w Zbrasławiu (fundacji samego Wacława) Konrada, 
, 
poślubił Ryksę w dzień Zielonych Swiątek, 26 V 1303 roku. Równocześnie ze ślubem 
odbyła się koronacja Ryksy na królową czeską i polską. Obie uroczystości odbyły się 
, 
w Katedrze Sw. Wita w Pradze 13 . Aktu koronacji na królową czeską powinien był 
dokonać aktualny arcybiskup moguncki, natomiast na królową polską - ówczesny 
, 
arcybiskup gnieźnieński, Jakub Swinka. Obaj arcybiskupi upoważnili do dokonania 
koronacji biskupa wrocławskiego, Henryka z Wierzbnej. Kronika zbrasławska donosi 
o przepychu towarzyszącym uroczystościom weselnym i koronacji Ryksy. Niestety, 
źródła, w tym i najważniejsze z nich - Kromka zbrasławska, nie dają odpowiedzi na 
pytanie, czy w wypadku Ryksy odbyły się dwa odrębne akty koronacyjne, czy tylko 
jeden wspólny. Przy pielWszym wariancie chodziłoby o nałożenie korony czeskiej, 
a następnie polskiej, natomiast przy jednym wspólnym akcie koronacyjnym o- 
graniczono by się do nałożenia na głowę Ryksy tylko korony czeskief4. Pytanie to 
pozostawiam, podobnie jak O. Ba1zer, bez odpowiedzi, ponieważ w braku jakich- 
kolwiek przesłanek źródłowych, można snuć tylko domysły. Dzięki praskiej koronacji 
Ryksa, która na życzenie Wacława przyjęła wówczas imię Elżbiety, została pielWszą 
Piastówną koronowaną na królową polską. Poprzednie królowe polskie, żony Bolesława 
Chrobrego, Mieszka II, Bolesława Szczodrego i Przemyśla II, były cudzoziemkami. 
Kolejną Piastówną koronowaną na królową polską była Jadwiga, żona Władysława 
Łokietka, wywodząca się również z linii Piastów wielkopolskich. Z małżeństwa 
z Wacławem miała Ryksa jedyne dziecko, córkę Agnieszkę, urodzoną 15 VI 1305 r., 
zaledwie na 6 dni przed śmiercią Wacława 15 . W swej ostatniej woli Wacław wyznaczył 
Ryksie tytułem wiana 20 tysięcy grzywien srebra. Został pochowany w ufundowanym 
przez siebie klasztorze zbrasławskim. 
Następca Wacława II, jego syn Wacław III, w sierpniu 1306 r. został skrytobójczo 
zamordowany przez wrogów wewnętrznych w Ołomuńcu, gdy wyprawiał się do Polski 
z zamiarem przywrócenia w niej panowania czeskiego. Wacław III był ostatnim 
przedstawicielem czeskiej dynastii narodowej, Przemysłowiców (Przemyślidów). Po 
spadek po nich zgłosili się: zięć Wacława II, książę kal)'ncki Henryk (mąż Anny, córki 
Wacława II) oraz Rudolf: syn króla niemieckiego Albrechta Habsburga. Albrecht - 
jako władca Rzeszy - nadał swemu synowi Rudolfowi królestwo czeskie jako lenno 
Rzeszy Niemieckiej. W celu wzmocnienia uprawnień Rudolfa do spadku po Wac- 
ławach II i III wyznaczył mu Albrecht za żonę wdowę po Wacławie II, Ryksę 


12 Ottokars osterreichische Reimchronik, wyd. J. Seemiiller, MGR Deutsche Chroniken, t. 5, Rannover 
1895, cap. 754, cyt. za: W. I w a ń c z a k, Elżbieta Ryksa, s. 159, przyp. 4. 
13 Opisuje je dokładnie Kronika zbrastawska: Petra Zitavskeho kronika zbraslavskii, wyd. J. Em1er, 
FRB.1. 4, Praha1884, s. 86. 
14 Zob. O. B a 1 z e r. Skarbiec i archiwum koronne, Lwów 1917, s. 54. 
15 Petra Zitavskeho kronika zbraslavskii, s. 87.
		

/p0004.djvu

			272 


Kazimierz Jasiński 


Elżbi etę 16. Charakter polityczny małżeństwa Rudolfa z Ryksą Elżbietą nie ulega 
najmniejszej wątpliwości 17 , Albrecht zamierzał poprzez to małżeństwo umocnić 
panowanie swego syna w Czechach oraz w przyszłości zapewnić mu opanowanie 
Polski. Jak wiemy, Ryksa była koronowaną królową zarówno Czech, jak i Polski. 
Polityczne cele mariażu Rudolfa z Ryksą Elżbietą nie podważająjednak relacji Ottokara 
styryjskiego, że osiemnastoletnia wówczas wdowa po Wacławie II bardzo się podobała 
, 
Rudolfowi, ktÓl)' się w niej zakochał 18 . Slub odbył się w Pradze. Pewne wątpliwości 
nastręcza ustalenie daty ślubu. W polskiej nauce histol)'cznej dominuje pogląd 
O. Ba1zera, że ślub odbył się wkrótce po 8 rx 1306 r. 19 , jedynie B. Włodarski opo- 
, 
wiedział sie za poglądem J. Susty, pIZ)jmując, że do zawarcia małżeństwa doszło 
, 
w połowie października 20 . Dokładną datę ślubu ustalił J. Susta, dowodząc, że ślub odbył 
się 16 X 1306 r. 21 Za podstawę posłużyły mu przekazy kronik, eifurck iej 12 i Benedykta 
, 
minorytyl* oraz itinerarium Albrechta I i jego syna Rudolfa. W argumentacji J. Susty 
sprostowania wymaga tylko jego twierdzeme, że ewangelia ze słowami Simile est 
regnum caelorum regi, ąuifecit nuptias przypada w 1306 r. na 16 X. De facto chodzi 
, , 
tu o ewangelię wg. Sw. Mateusza, przypadającą na 18. niedzielę po Sw. Trójcy, 
obchodzoną w 1306 r. 2 października. Na tę pomyłkę zwrócił uwagę wydawca Kroniki 
Benedykta minoryty, Władysław Dusek, sam jednak nie ustrzegł się błędu w oznaczeniu 
niedzieli, w którą odbył się ślub Rudolfa z Ryksą Elżbi etą 24. Po prostu błąd tkwi 
w źródle, tj. w przekazie Kroniki Benedykta minoryty, która niedzielę 20. pomyliła 
z niedzielą 18. po św. Trójcy, co wynikło z podobieństwa zwrotów, występujących 
w ewangeliach obu niedziel, ponieważ w obu pojawia się zwrot: pod ob n ej es t królestwo 


16 Dowiadujemy się o tym z licznych przekazów źródłowych, m. in. z: Kroniki zbraslawskiej - Petra 
Zitavskeho kronika zbraslavska, s. 110; Kroniki eifurckief - Monumenta erphesfurtiesia, wyd. O. Holder- 
Egger, [w:] Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum, Hannover 1899, s. 329; Kroniki 
Benedykta minoryty - Benedicti minoritae dicti chronica, [w:] Franciszkanie w Polsce średniowiecznej, 
cz. 2-3, red. J. Kłoczowski, Kraków 1989, s. 375. 
17 Poświadczają to źródła, por. np. relację Anonymi Descriptio Europae Orientalis, wyd. O. Górka, 
Cracoviae 1916, s. 56: Sed dieto rege Boemie mortuo illam dominam Rex Romanorum dedit filio suo 
secundo genito in uxorem et cum ea intendit habere prefatum regnum Polonie. 
18 Ottokars osterreichische Reimchronik, wiersz 90045 nn. 
19 O. B a l z e r, Genealogia, s.256. 
20 B. W ł o d a r s K i, Polityka Jana Luksemburcryka wobec Polski za czasów Wladyslawa Łokietka, 
Archiwum Towarzystwa naukowego we Lwowie, dział II, t. 11, z. 3, Lwów 1933, s. 667; B. W ł o d a r- 
s ki Elżbieta-Ryksa (1288-1335), PSB 6(1948), s. 242. Włodarskiemu były znane wyniki badań J. Śusty. 
21 J. Ś u s t a, Dwe knihy ceskych dejin, t. I, Praha 1926, s. 487. 
22 Kronika eifurcka, s. 329: Que nupcie circa festum sancti Galii solemniter sunt celebrate. Uroczystość 
św. Gawła przypada na 16 października. 
23 Benedicti minoritae dicti chronica, s. 375: Eodem anno [1306 - K. L] dominica qua legitur 
evangelium Simile est regnum caelorum regi, qui fecit nupcias, Rudolphus dux Austriae filius Alberti regis 
Romanoram in regum Bohemiae eligitur et domina Elizabeth relicta regis Veneezlai sibi copulatur. Hec fint 
natione Polona 
24 Tamże, s. 375 przyp. 451.
		

/p0005.djvu

			Ryksa Elżbieta - Boemie et Polonie bis regina 


273 


niebieskie i obie ewangelie są autorstwa św. Mateusza 25 . Niedziela dwudziesta po 
, 
niedzieli Sw. Trójcy przypadała w 1306 r. na 16 X, czyli na dzień św. Gawła. Można 
by wprawdzie pIZ)jąć, że pomyłkę popełniła Kronika eifurcka i że zgodnie z przekazem 
Kroniki Benedykta minoryty ślub odbył się 2 X, jednakże itinerarium obu Habsburgów, 
Albrechta i Rudolfa, wyklucza odbycie ślubu przed 10 X 1306 r. 26 , ponieważ jeszcze 
w tym dniu Albrecht I nie przybył do Pragi 27 , a jest rzeczą oczywistą, że był obecny na 
ślubie syna. Należy zatem przyjąć, że ślub Ryksy z Rudolfem odbył się w Pradze 
, 
16 X 1306. Sluby w rodzinach monarszych odbywały się z reguły w tzw. dniach 
świętych. Zaliczały się do nich niedziele (szczególnie uprzywilejowane), ważniejsze 
święta ruchome i stałe 28 . Uroczystość św. Gawła, obchodzona 16 X przypadała 
w 1306 r. na niedzielę, natomiast sam dzień św. Gawła raczej nie należał do "dni 
świętych". Określenie zatem Kroniki eifurckiej o odbyciu ślubu circa festum sancti 
Galii, zapewne wciągnięte do kroniki po pewnym czasie (może po upływie zaledwie 
kilku miesięcy) przemawia za niedzielą 16 X 1306 r. 
W następstwie ślubu Ryksa została po raz dragi królową Czech i Polski, ponieważ 
obydwu tytułów używał po uznaniu go za władcę Czech i ślubie z nią, jej mąż, Rudolf 
Gako król czeski Rudolf 1). Fonnalnie między jej intytulacją jako żony Wacława II 
a intytulacją przysługującą jej po ślubie z Rudolfem nie zachodzi żadna różnica, 
natomiast jeżeli chodzi o stronę faktyczną, to tylko jako małżonka Wacława II była 
Ryksa rzeczywistą królową Polski, podczas gdy władza Rudolfa nie rozciągała się na 
Polskę i nie obejmowała nawet skrawka jej tel)'torium. Tytuł Rudolfa jako króla 
polskiego był tytułem czczym, wyrażającym jedynie pretensje. Ujawniły się one 
również w wypadku Ryksy, o czym będzie mowa niżej. Nie należy jednak kwestio- 
nować czeskiego tytułu królewskiego, chociaż jej mąż nie był władcą koronowanym. 
Ostatni Przemysłowice używali tytułu królewskiego od chwili objęcia władzy 
w państwie czeskim, niekiedy na wiele lat przed koronacją, tak np. Przemysł Ottokar II 
koronował się w ósmym roku swych rządów, Wacław II koronował się w 1297 r., 
podczas gdy rządy objął już w 1283 roku. Wacław III, używający tytułu królewskiego, 


25 Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, wyd. III, Wydawnictwo Pallotinum, Poznań 1980, 
s. 1146, podąje pod niedzielą 20 w tłumaczeniu polskim: "Królestwo niebieskb podobne jest do 
gospodarzą któty wyszedł wczesnym rankiem, aby nąjąć robotników". Ta właśnie ewangelia przypadała 
w 1306 r. na dwudziestą niedzielę po św. Trójcy, obchodzoną wówczas 16 października 
26 J. Ś u s t a, Dwe knihy, t. I, s. 482, przypis 1. 
27 RBM, Ł 2, nr 2110: Albrecht wystawia w miejscowości Loun dokument datowany: in castris propre 
Lunam, VPidus Oc1. indie. V, a. d. MCCCVI", regni vero nostri a F. Powyższa data wskazuje 
jednoznacznie na 10 X 1306 r. i niesłusznie została przez Emlera (wydawcę) rozwiązana na 8 X; zob. J. Ś u- 
s t a, Dwe knihy, s. 482, przyp. 1. W dokumentach z 3 i 8 X 1306 r. Rudolf nosi tytuł księcia Austrii i nie 
używa tytułu króla Czech; zob. RBM, t, 2, nr 2108 i 2109. 
28 Por. H. M. S c h a 11 e r, Der heilige Tag ais Termin m itte la lterlich er Staatsakte, Deutsches Archiv 
fur Erforschung des Mittelalters, 30 (1974), s. 1-24.
		

/p0006.djvu

			274 


Kazimierz Jasiński 


podobnie jak i jego następcy, Henryk kal)'ncki i Rudolf: wywodzący się z innych 
dynastii, w ogóle się nie koronowali 29 . 
Małżeństwo Rudolfa z Ryksą było krótkotlWałe. Zachorował on w czasie walk 
z opozycją czeską i zmarł dość nieoczekiwanie 3 VII 1307 roku 30 . Został pochowany 
w katedrze św. Wita w Pradze. Zachowały się jego pogrzebowe insygnia koronacyjne, 
które kazała sprawić Ryksa. Ona również ufundowała dla uczczenia pamięci Rudolfa 
ołtarz w kaplicy świętych Szymona i Judy w katedrze praskiej 31 . Są to pielWsze 
przejawy mecenatu artystycznego, z którego Ryksa później zasłynęła. Rudolf zapisał 
swej umiłowanej żonie 20 tys. grzywien. W ten sposób uzyskała Ryksa od swych obu 
mężów 40 tys. grzywien. Pozwoliło to jej na uzyskanie we wschodnich Czechach 
oprawy wdowiej składającej się z 5 miast, z któl)'ch najważniejszy był Hradec 
Kralove 32 . Jej drugiego męża, w przeciwieństwie do ostatnich Przemysłowiców 
unikającego wystawnego stylu tycia i korzystającego ze skromnego jadłospisu, 
dowcipni Czesi obdarzyli przezwiskiem "król kasza" {król Kaśe)33. 
Tak więc Ryksa w wieku zaledwie 19 lat została już po raz drugi wdową. Po śmierci 
Rudolfa, nie lubianego przez Czechów, doszło ponownie do walk między Henrykiem 
kal)'nckim i Habsburgami, Albrechtem ijego synem Pl)'del)'kiem o opanowanie Czech. 
Pl)'del)'k był kolejnym synem króla niemieckiego (rzymskiego), którego upatrzył on 
na władcę Czech. Z walk tych wyszedł zwycięsko Henryk kal)'ncki, w czym pomogła 
mu tragiczna śmierć Albrechta I, zamordowanego w 1308 r. Henryk kal)'ncki zajął 
przeważającą część Czech wraz z Pragą. Opanowanie przez niego Pragi nastąpiło 
wkrótce po śmierci Rudolfa, kiedy przebywała w niej jeszcze Ryksa. Ze zrozumiałych 
względów sprzyjała ona Habsburgom i z tego powodu musiała znosić, jak podaje 
Kromka zbrasławska, różne "obelgi i przykrości" ze strony księcia kal)'nckiego. W tej 
krytycznej dla siebie sytuacji zdecydowała się Ryksa, jakkolwiek była pilnie strzeżona, 
na uzgodnioną z Pl)'del)'kiem Habsburgiem ucieczkę z Pragi. Wymknęła się z niej 
pewnej jesiennej nocy 1307 r. w towarzystwie zaufanej służącej, zabierając ze sobą 
dwuletnią córkę Agnieszkę. Na peryferiach Pragi (w klasztorze św. Piotra na Zderazie) 
oczekiwał na uciekinierki niewielki poczet jazdy dowodzonej przez samego Pl)'del)'ka, 


29 B. W ł o d a r SKi. Pierwsze trudności Luksemburgów w Czechach, Archiwum Towarzystwa 
Naukowego we Lwowie, Dział II, 12 (1935), z 4, s. 480. W jednym z moich artykułów, zob. K. J a s i ń- 
s K i, Szwedzkie małżeństwo, s. 80, podałem mylnie, że Ryksa była dwukrotnie koronowana na królową 
Polski i Czech. Była koronowana tylko raz, mianowicie 26 V 1303 r. Wspomnianej pomyłki nie popełniłem 
w artykułach poświęconych Ryksie, por. K. J a s i ń s Ki, Ryksa, Razem - Magazyn, 1986, nr 8, s. 31 oraz 
ostatnio K. J a s i ń s K i, Genealogia Piastów wielkopolskich, s. 63. 
30 W sprawie daty dziennej śmierci Rudolfa zob. przypis 2. Jednym ze źródeł podających śmierć 
Rudolfa pod 3 VII 1307 r. jest Kronika zbrasławska, Petra Zitavskeho kronika zbraslavska, s. 111: anno 
MCCCVIP V nonas Julii primo anno regni sui. 
31 Zob. E. P o c h e, Zwei bohmische Konigskronen, Umeni 6 (1978), s. 481-494; Kronika Beneśe 
z Weitmile, FRB, t. 4, s. 547. 
32 Petra Zitavskeho kronika zbraslavska, s. 111. 
33 Kronika Beneśe z Weitmile, s. 547.
		

/p0007.djvu

			Ryksa Elżbieta - Boeme et Polonie bis regina 


275 


ktÓl)' uwiózł ją do swego obozu położonego pod Kutna Horą. Stamtąd została 
przewieziona do Klosterneuburga w Austrii 34 . 
Po pokoju zawartym w sierpniu 1308 r., przyznającym Czechy Helll)'kowi 
kal)'nckiemu, a zarazem gwarantującym Ryksie oprawę wdowią we wschodnich 
Czechach, wróciła ona do Czech, wybierając na swą rezydencję Hradec Kralove. 
Przebywała tam przez około 10 lat, co spowodowało, że zwano ją "królową hradecką'. 
Z jej inicjatywy przystąpiono wówczas do budowy okazałego kościoła pod wezwaniem 
św. Ducha. Na okres hradecki przypadają również początki jej mecenatu w zakresie 
malarstwa książkowego. 
Tymczasem w Czechach nastąpiła zmiana panowania. Nowym królem czeskim 
został w 1310 r. Jan Luksemburski, któremu nadał Czechy w lenno jego ojciec Henryk, 
król niemiecki (rzymski), a następnie cesarz rzymski. Żoną Jana została w tymże roku 
córka Wacława II z jego pielWszego małżeństwa, Elżbieta, pasierbica Ryksy Elżbiety. 
Obie Elżbiety nienawidziły się. Elżbieta Wacławówna była zaledwie o trzy lata młodsza 
od swej macochy, której ustępowała pod względem urody. Córka Wacława widziała 
w Ryksie intruza na dworze praskim. Szczególnie mocno musiała odczuć upokorzenie, 
które ją dotknęło w okresie rządów Rudolfa, męża jej macochy. Usunął on Elżbietę 
z ojcowskiego grodu, umieszczając ją w mieście. Nie wiemy, jaką rolę odegrała w tym 
wypadku Ryksa. lecz nawet gdyby to była rola bierna, jej rywalka widziała sprawczynię 
swego upokorzenia w osobie Ryksy. Obie Elżbiety były ambitne i dumne. 
W początkowym okresie swych rządów w Czechach Jan Luksemburski popadł 
w zatargi z miejscową opozycją możnowładczą, która obawiała się osłabienia wpływów 
na rządy krajem na rzecz obcych (niemieckich) doradców młodego króla. Zatargi te 
przerodziły się w konflikt zbrojny. Na czele czeskiej opozycji możnowładczej stanął 
ambitny, wpływowy i utalentowany magnat - Henryk z Lipy. W bliżej nieokreślonym 
czasie między 1310 a 1315 r. doszło do nawiązania romansu między Henrykiem 
a Ryksą. W ten sposób obie Elżbiety, żona Jana i "milenka" Henryka z Lipy znalazły 
się znowu w przeciwstawnych obozach. Kronikarz zbrasławski, sprzyjając żonie Jana 
Luksemburskiego, pisze, że Henryk, aby jeszcze bardziej przypodobać się swej 
kochance, odnosił się z widoczną pogardą do Elżbiety Wacławówny. Kiedy Henryk 
z Lipy został w październiku 1315 r. uwięziony przez króla czeskiego, wówczas Ryksa 
poparła stronników uwięzionego przyjaciela, co spowodowało, że jej tel)'torium wiernie 
zostało objęte walkami. Gdy Heruyk z Lipy został w kwietniu 1316 r. wypuszczony na 
wolność, doprowadził bez wiedzy króla do wydania Agnieszki, córki Ryksy, za 
Henryka księcia jaworskiego, śląskiego Piastowica. Henryk jaworski za zgodą Ryksy 
umieścił swą załogę w Hradcu. 


34 Petra Zitavskeho kronika zbraslavskii, s. 113. W Klostemeuburgu przebywała Ryksa aż do zawarcia 
pokoju między Heruykiem karynckim a Fryderykiem Habsburgiem w VIII 1308 r.; CDM, t. 6, red. 
J. Chytil, Brunn 1854, s. 375, nr 15.
		

/p0008.djvu

			276 


Kazimierz Jasiński 


W 1318 r. doszło do porozumienia między Janem Luksemburskim a opozycją 
możnowładczą za pośrednictwem króla niemieckiego (rzymskiego) Ludwika 
Bawarskiego. Porozumienie było kompromisowe, jednak w rzeczywistości zwycięsko 
z zatargu wyszła opozycja. Z Czech zostali usunięci niemieccy doradcy Jana, a do łask 
przywrócono Henryka z Lipy. Odtąd stosunki między królem a Henrykiem układały się 
bardzo dobrze. Henryk z Lipy wywierał przemożny wpływ na rządy krajem 35 . Łaska 
króla Jana Luksemburskiego objęła również przyjaciółkę Henryka z Lipy, "królową 
hradecką*. Dowiadujemy się o tym z Kroniki zbrasławskiej oraz z licznych doku- 
mentów Jana. W 1318 r. Jan nabył od niej za wynagrodzeniem pieniężnym jej 
uposażenie wienne we wschodnich Czechach. Nie wiemy, gdzie przebywała Ryksa po 
ustąpieniu z Hradca i innych swoich miast. Najpóźniej w końcu 1320 r. przeniosła się 
do Starego Brna, gdzie przebywała do końca życia, tzn. do 19 X 1335 roku. 
W życiu Ryksy okres starobmeński jest najlepiej poświadczony źródłowo. Wypełnia 
go działalność Ryksy związana z ufundowaniem przez nią klasztoru cysterek w Stal)'m 
Brnie. Powyższą działalność omawiam bliżej w dalszej części niniejszego studium. 
Równocześnie z przybyciem Ryksy do Starego Brna pojawia się tam Henryk z Lipy, 
ktÓl)' został starostą morawskim. Jego śmierć w dniu 26 VIII 1329 r. Ryksa przeżyła 
bardzo głęboko. Został on pochowany we wspomnianym klasztorze cysterek 36 , 
w któl)'m sześć lat później, zgodnie ze swym życzeniem, spoczęła i ona sama 37 . 
Po tym - z konieczności krótkim - przedstawieniu curriculum vitae Ryksy 
z położeniem pewnego nacisku na kwestie genealogiczne, przechodzę do równie 
zwięzłego omówienia jej osobowości i działalności. Ryksa doczekała się stosunkowo 
licznych opracowań, które zwróciły szczególną uwagę na jej mecenat artystyczny, 
a zwłaszcza zasługi w rozwoju czeskiego malarstwa miniaturoweg0 38 oraz budownictwa 
sakralneg0 39 . Z punktu widzenia ściśle histol)'cznego bardziej interesujące są opraco- 


35 Petra Zitavskeho kronika zbraslavskii, s. 247: Ibi Henricum de Lypa pridie suum adversarium ex 
communi consilio nobilium rex regni fecit subcamerarium, eidem subiciens totaliter se et regnum. Konflikt 
Jana z opozycją możnowładczą oraz stanowisko, jakie wobec tego zatargu ząjęła Ryksa, są dobrze znane 
w historiografIi, zwłaszcza dzięki pracom J. Śusty, B. Włodarskiego i J. Spevacka, zob. J. S p e v a c e k , 
Kral diplomat, Praha 1982, s. 96 im (rozdział 3: Ceska ślechta a novy > król v boli o rozhodulici moc). 
O Ryksie jako kochance Hemyka z Lipy nadmienia kilkakrotnie Petra Zitavskeho kronika zbraslavskii, 
s. 115, 243, 301; tamże, s. 234 o małżeństwie Agnieszki, córki Ryksy, z Hemykiem księciem jaworskim. 
36 Tamże, s. 301: Propter mortem istius regina Elizabeth dicta de Grecz tantum tlevit et doluit, quod 
cunctis videntibus eius gemitum stupor filit. Et quoniam sicut in vita sic in morte ab ipso noluit separari, 
statuit corpus eius in sue fundacionis nove monasterio honorifice tumulari. 
37 Data śmierci oraz miejsce pochówku Ryksy nigdy nie budziły wątpliwości. Najcenniejszym źródłem 
jest tu Kronikazbraslawska, tamże, s. 331 (pod 1335 r.): Bodem anno quarto decimo Kalendas Novembris 
mortua est Elizabeth, quondam regina Boemie dicta de Grecz, et in Brunna sue fundacionis monasterio 
sanctimonialium Cisterciensis ordinis est sepulta. W sprawie wyboru miejsca pochówku przez Ryksę zob. 
jej testament, CDM, t 7, Brunn 1858, nr 87; por. także KD W, t. VI. wyd. A Gąsiorowski i H. Kowalewicz, 
nr 116 a 
38 J. K vet, lluminovane rukopisy kriilovny Rejćky, Praha 1931. 
39 K. B e n e s o v s k a, Das Zisterzienserinnenkloster, s. 83-100.
		

/p0009.djvu

			Ryksa Elżbieta - Boemie et Polonie bis regina 


277 


wania poświęcone całokształtowi działalności Ryksy, jej burzliwym losom. Jak dotąd, 
brak obszerniejszego opracowania monograficznego. Tę lukę częściowo wypełniają 
rozprawy zarówno czeskich jak i polskich histol)'ków. Wymienić tu należy rozprawy 
K. Stloukała 40 , Z. Hledikovej41, cytowanej już K. Benesovskiej42 oraz W. Iwańczaka 43 . 
Ograniczam się w zasadzie do podsumowania stanu badań w tym względzie, 
przeznaczając więcej miejsca jej aspiracjom królewskim i prawdziwemu dziełu jej życia 
- fundacji klasztoru cysterek w Stalym Brnie. W świetle źródeł i dotychczasowej 
literatul)' jawi się nam Ryksa jako postać nieprzeciętna, balWna i kontrowersyjna 
zarazem. Słusznie podkreślono ostatnio międzynarodowy zasięg jej działalności 44 . Była 
osobą w miarę wykształconą, znającą kilka języków. Była hojną donatorką i protektorką 
sztuk pięknych. Jej zasługi w rozwoju malarstwa miniaturowego w XN-wiecznych 
Czechach są dość różnie oceniane, niemniej jednak wystarczająco poświadczone przez 
współczesne źródła. Za uzasadnioną uważam opinię K. Benesovskiej, którą zacytuję 
dosłownie: "Vom Stand punkt der weiteren Entwicklung bohmischer gotischer Malerei 
aus sind die Handschriften [chodzi o iluminowane rękopisy zamówione przez Ryksę - 
K. J.] wertvoll angesichts des Reichtums an ikonographischen Motiven, die in der 
zweiten HaIfte des 14. Jahrhunderts verbreitet wurden. Schon dank dieser Kollektion 
illuminierten Handschriften sicherte sich Elisabeth Richenza einen bedeutenden Platz 
unter den wichtigsten Donatoren bohmischer Kunst"45. 
Jako hojna donatorką występuje Ryksa także w dziedzinie budownictwa sakralnego, 
jak o tym świadczy fundacja okazałego kościoła pod wezwaniem św. Ducha w Hradcu 
Kriilovym, a przede wszystkim założenie klasztoru cysterek w Stal)'m Brnie. 
Wspomnieć jeszcze trzeba o ufundowaniu pogrzebowych insygniów koronacyjnych dla 
uczczenia jej drugiego męża, Rudolfa, oraz ołtarza w kaplicy świętych Szymona i Judy 
w katedrze św. Wita, gdzie go pochowano. Dorzuciłbymjeszcze sporządzenie okazałej 
i pięknej pieczęci majestatycznej o niepośledniej wartości artystycznej. Jak już 
wspomniałem, prawdziwe opus vitae Ryksy stanowi fundacja klasztoru staro- 
bmeńskiego. W tym wypadku na uznanie zasługuje nie tylko sam fakt fundacji, lecz 
także wykazane przez nią zaangażowanie, zapobiegliwość i konsekwencja w tej 
sprawie. Fundacji tej poświęciła właściwie wszystko, czym dysponowała. Stworzyła 


4°K. S t 1 o u kał, KriilovnaRejćka, s. 116-127. 
41 Z. Hl e d i K o v a, Atebeta Rejćka, Dejiny a soućastnost, 13 (1991), z. 5, s. 7-12. 
42 Zob. przyp. 7. 
43 W. I w a ń c z ak, Elżbieta Ryksa, s. 153-164. Znajomość dziejów Ryksy pogłębił w dwóch swoich 
książkach J. Ś u s tą Ehśbtihy, t 1-2 oraz Ceske dejiny, t. 2, cz 1-2, Praha 1935-1939. Z wyników badań 
Susty korzystali wymienieni w poprzednich przypisach autorzy oraz B. Włodarski, w kilku swych pracach. 
Badania Śusty zostały wykorzystane także przeze mnie, zob. K. J a s i ń s K i, Ryksa, s. 31 n. Jest to artykuł 
uwzględniający źródła i literaturę, lecz z uwagi na jego popularnonaukowy charakter brak w nim 
dokumentacji, tj. przypisów. 
44 W. I w a ń c z ak, Elżbieta Ryksa, s. 153. 
45 K. B e n e a o v s k a, Das Zisterzienserinnenkloster, s. 89.
		

/p0010.djvu

			278 


Kazimierz Jasiński 


i wzbogaciła ją nie tylko przez własne nadania, lecz starała się także o wsparcie ze 
strony innych darczyńców. Należeli do nich Henryk z Lipy, a przede wszystkim sam 
Jan Luksemburski. W niektól)'ch dokumentach występuje on jako współfundator 
klasztoru. Czynił to bynajmniej nie w celu zakwestionowania roli Ryksy jako 
fundatorki, lecz by podkreślić swoje poparcie dla jej dzieła i umocnić pozycję klasztoru. 
Nic też dziwnego, że Ryksa w jednym ze swych dokumentów Jana Luksemburskiego 
zwie "swym najdroższym synem"46. Jakkolwiek byśmy ten zwrot interpretowali, ma on 
jednoznaczną wymowę. Dzięki zapobiegliwości i hojności fundatorki klasztor cysterek 
w Stal)'m Brnie stał się ną)bogatszym klasztorem na całych Morawach. Jakże skromnie 
w porównaniu z fundacją Ryksy predstawia się klasztor dominikanek w Brnie, założony 
przez jej rywalkę, Elżbietę, żonę Jana Luksemburskiego. Ryksa zabezpieczyła nie tylko 
podstawy materialne swej fundacji, lecz także podstawy prawne klasztoru dzięki 
uzyskaniu potwierdzeń królewskich i papieskich. W 1333 roku, mimo - jak się zdaje 
- nie najlepszego zdrowia, udała się wraz z córką Agnieszką do Kolonii i Trewira, 
gdzie podjęła uwieńczone pomyślnym skutkiem starania o uzyskanie dla swej fundacji 
relikwii św. Katarzyny i jednej z 11000 panien oraz św. Gereona i jego towarzyszy47. 
Klasztorowi starobmeńskiemu ofiarowała co najmniej 9 iluminowanych rękopisów 
o treści liturgicznej (lekcjonarze, antyfonarze i in.) 48. 
Bliższego omówienia wymaga wspomniana już pieczęć majestatyczna Ryksy, 
zarówno ze względu na jej niezwykłą legendę, jak i walOl)' artystyczne. Niestety, 
pieczęć tę znam z nieczytelnej reprodukcji. Jest ona słabo znana w literaturze 
histol)'cznej, zwłaszcza polskiej. Bodajże jedynym badaczem, ktÓl)' ją dokładniej 
, , 
opisał, jest J. Carek 49 . Lakonicznie wspomniał o niej 1. Sebanek 50 . W polskiej nauce 


46 CDM, t. VI, nr 400 - dokument z 9 VII 1330 r. (pielWszy testament Ryksy): nos Elizabeth dei gracia 
Regina..curauimus hec omnia per Serenissimum principem dominum Johannem Boemie et Polonie Regem 
ac Lucemburgensem Comitem, FILIUM NOSTRUM CARISSIMUM [podkr. moje - K. J] solempmter 
conf1f111ari. Ze swej strony Jan nazwał Ryksę swą najdroższą matką tamże, nr 389 (dokument Jana 
z 1329 r.): Charissima domina Elizabet, Boemie et Polonie quondam Regina MATER NOSTRA 
KARISSIMA [podkreślenie moje - K. J]. Określeniafilius i maternawiązLljądo faktu, że pielWszy maż 
Ryksy, Wacław II, był teściem Jana Luksemburskiego. W źródłach średniowiecznych na określenie zięcia 
używano niekiedy terminufilius. W rzeczywistości Ryksa była nie matką lecz macochą Elżbiety, żony 
Jana. Epitety filius i mater w cytowanych dokumentach celowo podkreślają bliską więź łączącą Ryksę 
z Janem. Swoim synem zwie ona Jana Luksemburskiego także w dokumencie z 1333 r., zaznaczając 
zarazem, że był on fundatorem klasztoru cysterek w Starym Brnie; tamże, nr 453: Cuius [seil monasterii 
Aule s. Marie - K. J.] dictus filius noster precipuus fundator existi1. W dokumencie biskupa 
ołomunieckiego Rynka z 22 XI 1332 r, tamże, nr 445, zarówno Ryksa, jak i Jan sąnazwani fundatorami 
klasztoru: Cuius Monasterii predicti Rex et Regina fundatores existun1. 
47 Tamże, nr 458-461. 
48 J. K vet, lluminovane rukopisy, J. K v i t, Martyrologium a reguła s. Benedicti z klaśteru Aulae 
Sanctae Mariae na Starem Brnę, Sbornik Praci Filosoficke Fakulty Bmenske University, 13 (1964), Rada 
Unaenovedna,fi. 8,s. 35-41. 
49 J. Ć a rek, O pecetach ćeskych knizat a kralu z rodu PJetnyslova, Sbornik pfespevku K dejinfuTI 
hlavniho mesta Prahy, 8 (1938), s. 23. Zdaniem autora średnica pieczęci wynosi 76 111111, co jest oczywistą 
pomyłką jak tego dowodzi reprodukcja pieczęci, z której wynika, że średnica wynosi ok. 105 111111. Mimo
		

/p0011.djvu

			Ryksa Elżbieta - Boetnie et Polonie bis regina 


279 


histol)'cznej jest ona prawie nieznana. Jedynie M. Kaganiec poświęciła jej kilka zdań, 
, 
korzystając przy tym z pracy J. Carka 51 . Stan badań nad tą niezwykłą pieczęcią jest 
bardzo skromny, mimo to mamy tu do czynienia z trzema różnymi poglądami, doty- 
czącymi opisu wyobrażeń heraldycznych umieszczonych na czterech małych tarczach 
w czterech rogach pieczęci. Przedstawia ona Ryksę z koroną na głowie, siedzącą na 
bogato zdobionym tronie, trzymającą w lewej ręce jabłko, natomiast jej prawica 
spoczywa na piersi. Okrągła pieczęć została wyciśnięta w czerwonym wosku, a jej 
, 
średnica wynosi 105 mm. J. Carek określił ją mianem pięknej pieczęci - krasna pecet. 
Wyobrażenia na wspomnianych tarczach rozwiązuje on następująco: tarcza pielWsza 
przedstawia lwa czeskiego, tarcza draga orła polskiego, trzecia orła morawskiego, 
natomiast tarcza czwarta prawdopodobnie lwa będącego herbem drugiego męża Ryksy, 
, 
Rudolfa Habsburga. M. Kaganiec, powołująca się na Carka, nieco odmiennie 
identyfikuje wyobrażenia herbowe. Rozwiązania pielWszych trzech tarcz przyjmuje w 
, 
zgodzie z Carkiem, jednak lwa umieszczonego w tarczy czwartej uważa za rodowy herb 
, 
Piastów wielkopolskich 52 .1. Sebanek oraz wydawcy t. VI KDW zdają się przyjmować, 
że obie tarcze z lwem, podobnie jak i obie tarcze z orłem, przedstawiają tego samego 
, 
lwa, względnie orła 53 . Wybierać można tylko między poglądem J. Carka a stanowiskiem 
M. Kaganiec. Ostateczne rozwiązanie uniemożliwia nieczytelność reprodukcji pieczęci. 
, 
Przychyliłbym się jednak do poglądu J. Carka, i to na podstawie legendy podkreślającej, 
że Ryksa była dwukrotną królową Czech i Polski w następstwie poślubienia wpielW 
Wacława II, a następnie Rudolfa Habsburga. Pierwszy z herbów jest bez wątpienia 
herbem czeskim, herbem pielWszego męża Ryksy. Dragi z herbów - to herb ojczysty 
Ryksy, dowodzący zarazem, że właścicielka pieczęci była królową Polski. W skład 
posiadłości króla Czech wchodziły również Morawy, stąd herb morawski - orzeł, jak 
słusznie się domyśla M. Kaganiec, szachowany. Natomiast czwarty z herbów należy 
odnieść do drugiego z mężów Ryksy. Trudno przyjąć, aby fakt, że została ona po raz 
drugi królową, i to dzięki małżeństwu z Rudolfem, nie znalazł odbicia w omawianej 
pieczęci. Ostatecznej odpowiedzi można będzie udzielić dopiero po dokładnym 
zapoznaniu się z ol)'ginalną pieczęcią lub jej poprawną reprodukcją. 
Pieczęć Ryksy, używana przez nią dopiero w okresie wtórnego wdowieństwa, jest 
interesująca z dwóch względów: po pielWsze - reprezentuje wysoki poziom 
artystyczny, stanowiąc jeszcze jeden przykład jej mecenatu artystycznego, po drugie - 
świadczy o przywiązywaniu przez jej właścicielkę dużego znaczenia do godności 


całej niedoskonałości reprodukcji, można jej całkowicie zaufać w kwestii rozmiarów pieczęci. 
5 o 1 . Ś e b a n e k, Archivy zruSenych klasterii moravskych a slezskych, Brno 1932, nr 504. 
51 M. K a g a n i e c, Heraldyka Piastów śląskich 1146-1707, Katowice 1992, s. 141. Krótki opis 
pieczęci podąją wydawcy t. VI KDW. A Gasiorowski i H. Kowalewicz. Jest to bodajże jedyna wzmianka 
o legendzie tejże pieczęci w polskiej historiografIi. 
52 Zob. przyp.51. 
"Zob. przyp. 50 i 51.
		

/p0012.djvu

			280 


Kazimierz Jasiński 


królewskiej. Można by nawet mówić o pewnej chełpliwości z jej strony. Może 
w sfonnułowaniu legendy chciała zaznaczyć wyższość nad rywalką, Elżbietą, żonąjana 
Luksemburskiego, która była zwykłą "pojedynczą królowc(. 
Kilka zdań należy się jeszcze jej długoletniemu współżyciu z Henrykiem z Lipy. To, 
że była kochanką Henryka, budziło w pewnych kołach czeskich zgorszenie, rzecz 
zrozumiała przede wszystkim w kręgach bliskich Elżbiecie, żonie Jana Luksem- 
burskiego. W chwili nawiązania stosunku miłosnego z Henrykiem Ryksa była jeszcze 
osobą stosunkowo młodą, liczącą ok. 25 lat, a przy tym piękną kobietą, określaną 
, 
w literaturze czeskiej mianem "piękna Polka". J. Susta tramie zauważył, że u ludzi 
średniowiecza nierzadko pobożność łączyła się z erotyzmem. Widzimy to na przy- 
kładzie Wacława II, bardzo pobożnego, nie stroniącego jednak od fiywolnego trybu 
życia w okresie swego wdowieństwa. Bliskie kontakty Ryksy z Henrykiem z Lipy były 
rozpatrywane dotychczas zbyt jednostronnie. Doszukiwano się w nich przede 
wszystkim atmosfel)' skandalu. Nie należy jednak zapominać, że Henryk z Lipy był 
w okresie zbliżenia z Ryksa, a także już wcześniej, wybitnym możnowładcą, pielWszą 
osobą po królu. Jego silna pozycja w Czechach mogła być, i z pewnością była, 
poważnym oparciem dla owdowiałej królowej. Oboje kochankowie byli sobie 
potrzebni, a ich bliski związek nie był pozbawiony znaczenia politycznego, co 
wpływało na jego tlWałość. Henryk z Lipy był inicjatorem wydania Agnieszki, córki 
Ryksy, za Helll)'ka, księcia jaworskiego. Wiemy także, że mocno wspomagał Ryksę 
w jej starobmeńskiej fundacji. Natomiast Ryksa dzięki swym powiązaniom z Habs- 
burgami mogła ułatwić Henrykowi nawiązanie z nimi bliskich stosunków, co mogło 
mieć doniosłe znaczenie w okresie konfliktu pomiędzy Janem Luksemburskim 
a kierowaną przez Henryka opozycją możnowładczą. W trakcie konfliktu Ryksa 
udostępniła jej swe tel)'torium wiernie. 
Oboje byli osobowościami nieprzeciętnymi. J. Spevacek zauważył, że spośród 
czeskiej elity feudalnej Jan Luksemburski cenił tylko dwie osoby - Henryka z Lipy 
i Ryksę, ponieważ oboje imponowali mu niezwykłymi zdolnościami, politycznym 
i kulturalnym horyzontem oraz zainteresowaniami 54 . Pod tą oceną podpisuję się bez 
zastrzeżeń. 
Dzieje Ryksy ściśle wiążą się z tematyką niniejszego tomu. Ryksa Elżbieta to nie 
tylko jedyna córka Przemysła II, lecz przede wszystkim osoba, która wiele zawdzięczała 
ojcowskiej koronacji, będącej odskocznią dla jej późniejszej wielkiej kariel)'. Jest ona 
najbardziej królewską postacią w dziejach dynastii piastowskiej jako Boemie et Polonie 
bis regina (pielWsza Piastówna, która została królową Polski), a także ze względu na 
swe królewskie pochodzenie jako córka króla polskiego Przemysła II i szwedzkiej 
królewny, Ryksy Waldemarówny. 


54 J. Spevacek, Kra ldiplom at, s. 248.