/p0001.djvu

			ALEKSANDRA JAWORUCKA- KACZOROWSKA 


WPŁYW OPERACJI ŻYLAKÓW KOŃCZYN DOLNYCH Z 
USUNIĘCIEM ŻYŁY ODPISZCZELOWEJ NA 
CZĘSTOŚĆ USZKODZENIA NERWÓW KOŃCZYN 
DOLNYCH 


Praca na stopień doktora nauk medycznych 


II Katedra Chirurgii 
Klinika Chirurgii Ogólnej i Naczyń 
Akademii Medycznej im. Karola Marcinkowskiego 
w Poznaniu 


Promotor: Prof. dr hab. med. Grzegorz Oszkinis 


l
		

/p0002.djvu

			2
		

/p0003.djvu

			Pragnę wyrazić serdeczne podziękowanie wszystkim 
dzięki którym powstała ta praca, w szczególności mojemu 
promotorowi, Panu Profesorowi Grzegorzowi Oszkinisowi oraz 
Panu Profesorowi Juliuszowi Huberowi, Kierownikowi Zakładu 
Patofizjologii Narządu Ruchu UM w Poznaniu, za pomoc w 
zebraniu materiału badawczego, przekazaną mi wiedzę, życzliwe i 
cenne rady oraz za wspaniałą atmosferę podczas 
przygotowywania pracy, Pani Magister Lucynie Kramer za pomoc 
w statystycznym opracowaniu wyników badań oraz moim 
Rodzicom, Mężowi, Siostrze i Dzieciom za wsparcie 
wyrozumiałość. 


Dziękuję 


3
		

/p0004.djvu

			4
		

/p0005.djvu

			NINIEJSZĄ PRACĘ DEDYKUJĘ MOJEMU TACIE, 
DZIĘKI KTÓREMU ZAINTERESOWAŁAM SIĘ 
CHIRURGIĄ NACZYNIOWĄ 


5
		

/p0006.djvu

			6
		

/p0007.djvu

			SPIS TREŚCI 


1. Wykaz najważniejszych terminów i skrótów stosowanych 
w pracy 10 


2. Wstęp 11 
2.1 Korelacje przebiegu żyły odpiszczelowej i jej dopływów 
oraz nerwów kończyn dolnych 13 
2.1.1 Żyła odpiszczelowa 13 
2.1.2 Anatomia wybranych nerwów kończyn dolnych 19 
2.1.2.1 Nerw udowo- goleniowy 20 
2.1.2.2 Nerw strzałkowy wspólny 22 
2.1.2.3 Nerw piszczelowy 24 
2.2 Żylaki kończyn dolnych 25 
2.2.1 Żylaki żyły odpiszczelowej 27 
2.3 Leczenie żylaków kończyn dolnych 29 
2.3.1 Chirurgia żyły odpiszczelowej i jej dopływów- rys historyczny 
i opis metod operacyjnych 29 
2.4 Powikłania związane z usunięciem żyły odpiszczelowej 37 
2.4.1 Obraz kliniczny, neurofizjologiczny i histologiczny uszkodzenia 
włókien nerwów 37 
2.4.1.1 Uszkodzenie nerwu udowo- goleniowego 40 
2.4.1.2 Uszkodzenie pozostałych nerwów kończyny dolnej 42 
2.5 Badania neurofizjologiczne- zarys metody w odniesieniu do 
tematu pracy 43 


3. Cel pracy 45 
4. Materiał i metoda 46 
4.1 Charakterystyka badanych grup chorych 46 
4.2 Badania neurofizjologiczne 49 
4.2.1 Badanie przewodnictwa aferentnego 50 
4.2.1.1 Badanie czuciowych potencjałów wywołanych (SCV) 
włókien nerwu udowo- goleniowego 50 
4.2.1.2 Badanie krzywych pobudliwości czuciowej (IC- SD) 
włókien nerwu udowo- goleniowego 53 
4.2.1.3 Badanie percepcji czucia filamentami von Frey'a (FvF) 
w zakresie unerwienia włókien nerwu udowo- goleniowego 54 
4.2.2 Badanie przewodnictwa eferentnego 56 
4.2.2.1 Badanie elektroneurograficzne (ENG) włókien 
ruchowych nerwu strzałkowego wspólnego i piszczelowego 56 
4.2.2.2 Badanie elektromiografii globalnej (EMG) jednostek 
7
		

/p0008.djvu

			ruchowych mięśni kończyn dolnych: piszczelowego 
przedniego, brzuchatego łydki i prostownika długiego palców 58 
4.3 Metody analizy statystycznej 61 


5. Wyniki badań 62 
5.1 Wyniki badań przewodnictwa aferentnego 62 
5.1.1 Wyniki badań czuciowych potencjałów wywołanych (SCV) 
włókien nerwu udowo- goleniowego 62 
5.1.1.1 Liczba osób z zaburzeniami przewodnictwa nerwowego 62 
5.1.1.2 Amplituda potencjału 65 
5.1.1.3 Latencja szczytu 69 
5.1.1.4 Prędkość przewodzenia 72 
5.1.2 Wyniki badań krzywych pobudliwości czuciowej (IC- SD) 
włókien nerwu udowo- goleniowego 78 
5.1.2.1 Liczba osób z zaburzeniami pobudliwości czuciowej 78 
5.1.2.2 Reobaza 80 
5.1.2.3 Stopień uszkodzenia nerwu udowo- goleniowego 90 
5.1.3 Wyniki badań percepcji czucia filamentami von Frey'a 
w zakresie nerwu udowo- goleniowego 92 
5.1.3.1 Liczba osób z zaburzeniami percepcji czucia 92 
5.1.3.2 Rodzaj zdiagnozowanych zaburzeń czucia 94 
5.1.3.3 Lokalizacja występujących zaburzeń czucia 96 
5.2 Wyniki badań przewodnictwa eferentnego 100 
5.2.1 Wyniki badań elektroneurograficznych (ENG) 100 
5.2.1.1 Nerw strzałkowy wspólny 100 
5.2.1.1.1 Liczba osób z zaburzeniami przewodnictwa 
eferentnego 1 00 
5.2.1.1.2 Amplituda potencjału 102 
5.2.1.1.3 Latencja początkowa i prędkość przewodzenia 103 
5.2.1.2 Nerw piszczelowy 108 
5.2.1.2.1 Liczba osób z zaburzeniami przewodnictwa 
eferentnego 1 08 
5.2.1.2.2 Amplituda potencjału 109 
5.2.1.2.3 Latencja początkowa i prędkość przewodzenia 111 
5.2.2 Wyniki badań elektromiografii globalnej (EMG) 116 
5.2.2.1 Mięsień piszczelowy przedni 116 
5.2.2.1.1 Etiologia nieprawidłowych zapisów EMG 116 
5.2.2.1.2 Liczba osób z nieprawidłowymi zapisami EMG 116 
5.2.2.1.3 Amplituda zapisów EMG 118 
5.2.2.1.4 Częstotliwość zapisów EMG 120 
5.2.2.2 Mięsień prostownik długi palców 123 
5.2.2.2.1 Etiologia nieprawidłowych zapisów EMG 123 


8
		

/p0009.djvu

			5.2.2.2.2 Liczba osób z nieprawidłowymi zapisami EMG 
i amplituda zapisów EMG 123 
5.2.2.2.3 Częstotliwość zapisów EMG 126 
5.2.2.3 Mięsień brzuchaty łydki 129 
5.2.2.3.1 Etiologia nieprawidłowych zapisów EMG 129 
5.2.2.3.2 Liczba osób z nieprawidłowymi zapisami EMG 
i amplituda zapisów EMG 129 
5.2.2.3.3 Częstotliwość zapisów EMG 132 


6. Omówienie wyników 135 
6.1 Wyniki badań przewodnictwa aferentnego 135 
6.1.1 Wyniki badań czuciowych potencjałów wywołanych (SCV) 
włókien nerwu udowo- goleniowego 136 
6.1.2 Wyniki badań krzywych pobudliwości czuciowej (IC- SD) 
włókien nerwu udowo- goleniowego 138 
6.1.3 Wyniki badań percepcji czucia filamentami Von Freya (FvF) 
w zakresie unerwienia włókien nerwu udowo- goleniowego 143 
6.2 Wyniki badań przewodnictwa eferentnego 146 
6.2.1 Wyniki badań elektroneurograficznych (ENG) 147 
6.2.1.1 Nerw strzałkowy wspólny 147 
6.2.1.2 Nerw piszczelowy 149 
6.2.2 Wyniki badań elektromiografii globalnej (EMG) mięśni 
kończyn dolnych: piszczelowego przedniego, brzuchatego 
łydki i prostownika długiego palców 150 


7. Wnioski 152 


8. Streszczenie w języku polskim 154 


9. Streszczenie w języku angielskim 156 


10. Literatura 158 


9
		

/p0010.djvu

			1. WYKAZ NAJWAŻNIEJSZYCH TERMINÓW 
STOSOWANYCH W PRACY 


SKRÓTÓW 


scv- (ang. sensory conduction velocity) badanie przewodnictwa włókien czuciowych- 
czuciowe potencjały wywołane, synonim SNAP (ang. sensory verve action 
potential) 
IC-SO- (ang. intensity of current vs. stimulus duration) badanie krzywych pobudliwości 
czuciowej 
FvF- (ang. von Frey filaments) badanie percepcjii czucia filamentami von Frey'a 
ENG- (electroneurography) elektroneurografia 
fala M- (ang. M- wave) synonim CMAP (ang. compound muscle action potential)- złożony 
potencjał czynnościowy rejestrowany z mięśnia 
EMG- (electromyography) elektromiografia globalna 
zapis EMG- termin tożsamy z "rejestracja potencjałów czynnościowych w EMG 
wysiłkowym" 


vs - versus 
SD - (ang. standard deviation) odchylenie standartowe 
ns - (ang. not significant) bez znaczenia statystycznego 


N- liczba osób w danej grupie objętych badaniem 
p- istotność statystyczna 
m.- (łac.musculus) mięsień 
n.- (łac. nervus) nerw 
"kostka przyśrodkowa"- obszar (okolica) przyśrodkowa stawu skokowego 
"peak"- wychylenie szczytowe amplitudy potencjału 


10
		

/p0011.djvu

			2. WSTĘP 


Zabieg usunięcia żylaków kończyn dolnych poprzez całkowite usunięcie żyły 
odpiszczelowej, czyli tak zwany "stripping długi" żyły odpiszczelowej, należy w 
dzisiejszych czasach do jednej z najczęściej wykonywanych metod operacyjnych, co 
związane jest z powszechnym występowaniem żylaków kończyn dolnych w 
społeczeństwie polskim [1-7]. W krajach uprzemysłowionych schorzenie to stwierdza się 
aż u 30-60% dorosłych osób. Ma to związek z wieloma czynnikami ryzyka tej choroby 
m.in. z wiekiem, siedzącym lub stojącym trybem życia, czy też predyspozycjami 
genetycznymi 
[1-19]. Zarówno względy zdrowotne jak i kosmetyczne przemawiają za koniecznością 
wdrożenia postępowania leczniczego w celu eliminacji objawów, jak i późniejszych 
powikłań nieleczonej, przewlekłej niewydolności żylnej [20]. 
Podstawowym sposobem leczenia chirurgicznego żylaków kończyn dolnych z 
towarzyszącą niewydolnością żyły odpiszczelowej jest "stripping" polegający na usunięciu 
niewydolnego naczynia [21,22]. Istnieje kilka odmian tej metody: stripping żyły 
odpiszczelowej w kierunku proksymalnym bez wynicowania żyły [23-28], stripping żyły 
odpiszczelowej w kierunku proksymalnym z wynicowaniem (inwersją) naczynia [29-31], 
stripping żyły odpiszczelowej w kierunku dystalnym bez wynicowania żyły [23,32-35] oraz 
stripping żyły odpiszczelowej w kierunku dystalnym z wynicowaniem (inwersją) naczynia 
[31 ,36-45]. 
Jak każdy zabieg chirurgiczny, również usunięcie żylaków związane jest z 
ryzykiem wystąpienia powikłań, zarówno śród operacyjnych jak i pooperacyjnych, takich 
jak: uszkodzenie tętnicy udowej, żyły udowej, naczyń i węzłów chłonnych, wtórne 
krwawienie, krwiaki, zakażenie rany, zapalenie żył powierzchownych, zakrzepica żył 
głębokich, zatorowość płucna, zakrzep lub zator tętnic operowanej kończyny [36,46-61]. 
Najczęstszym jednak powikłaniem, występującym po operacji usunięcia żylaków kończyn 
dolnych są zaburzenia neurologiczne, spowodowane uszkodzeniem nerwu udowo- 
goleniowego podczas usuwania pnia żyły od piszczelowej [23,33,34,36,37,41,47,48,55- 
57,62,64-69], bądź jej żylakowato zmienionych, niewydolnych dopływów [43]. Powikłanie 
to spowodowane jest istnieniem korelacji anatomicznej nerwu udowo- goleniowego i żyły 
odpiszczelowej w odcinku goleniowym [23,70,71]. Częstość tego powikłania zawiera się, 
w zależności od źródła i zastosowanej metody strippingu długiego żyły odpiszczelowej, od 
0% do 79% [23,45,69]. 
W piśmiennictwie istnieją również doniesienia na temat uszkodzenia innych 
nerwów kończyny dolnej, a w szczególności nerwu strzałkowego wspólnego, jako 
konsekwencji operacji usunięcia żylaków [28,53,58,72]. Przyczyną tego powikłania jednak 
nie jest stripping żyły odpiszczelowej. Częściej sugerowaną przyczyną neuropatii nerwu 
strzałkowego, bądź innych nerwów kończyn dolnych, jest uszkodzenie gałęzi nerwowych 
w trakcie usuwania niewydolnych dopływów żyły odpiszczelowej lub niewłaściwe 
postępowanie pooperacyjne, związanego z nieprawidłową kompresjoterapią po zabiegu 
[28,73,74]. 
W ostatnim czasie widać wyraźny wzrost zainteresowania powikłaniami 
związanymi z usunięciem żyły odpiszczelowej na drodze strippingu długiego. 
Spowodowane jest to zarówno pojawieniem się coraz większej liczby alternatywnych 


11
		

/p0012.djvu

			metod leczenia żylaków kończyn dolnych [64,75-90], jak i wzrostem liczby roszczeń 
przeciwko chirurgom ogólnym i naczyniowym, wynikającym z pooperacyjnych zaburzeń 
przewodnictwa włókien nerwów kończyn dolnych [91,92]. 
Mimo występowania nowych metod usuwania żylaków, do dzisiaj podstawowym 
sposobem leczenia w przypadku niewydolności żyły odpiszczelowej jest stripping długi tej 
żyły [21]. W Polsce do tej pory nie ukazały się jednak zalecenia dotyczące preferowanej 
metody strippingu długiego żyły odpiszczelowej, a wybór techniki operacji zależy 
najczęściej od ośrodka, w którym pacjent jest leczony lub od umiejętności i chęci 
operatora. 
Duża ilość powikłań neurologicznych, będących wynikiem strippingu żyły 
odpiszczelowej, przy jednoczesnej konieczności stosowania procedur chirurgicznych w 
leczeniu żylaków kończyn dolnych, stwarza podstawy do poszukiwania najlepszej metody 
leczenia, gwarantującej jak najmniej powikłań. 
Badania neurofizjologii klinicznej wykonywane u chorych przed i po operacji 
usunięcia żylaków kończyn dolnych mogą określić zakres zmian w przewodnictwie 
czuciowym i ruchowym [93-104 ], co w konsekwencji może przyczynić się do modyfikacji 
stosowanych dotychczas metod leczenia chirurgicznego żylaków kończyn dolnych. 


12
		

/p0013.djvu

			2.1 


KORELACJE PRZEBIEGU ŻYŁY ODPISZCZELOWEJ 
DOPŁYWÓW ORAZ NERWÓW KOŃCZYN DOLNYCH 


JEJ 


2.1.1 ŻYŁA ODPISZCZELOWA 


Żyła odpiszczelowa i jej dopływy: 


1- żyła nadbrzuszna powierzchowna 
2- splot wiciowaty 
3- żyła sromowa zewnętrzna 
4- żyła grzbietowa prącia powierzchowna 
5- żyła okalająca udo przyśrodkowa 
powierzchowna 
6- żyła odpiszczelowa tylna uda dodatkowa 
7- żyła udowo podkolanowa 
8- żyła odpiszczelowa 
9- mięsień krawiecki 
10- anastamozy pomiędzy żyłą odpiszczelową i 
odstrzałkową 
11- perforator piszczelowy tyl ny (żyła 
przeszywająca ,,24 cm") 
12- żyła odpiszczelowa tylna goleni 
13- perforator piszczelowy tylny górny (żył 
Cocketta III) 
14- perforator piszczelowy tylny środkowy (żyła 
Cocketta II) 
15- perforator piszczelowy tylny dolny (żyła 
Cocketta I) 
16- żyły łączące brzeżne przyśrodkowe 
17 - linia Lintona 
18- żyły grzbietowe śródstopia powierzchowne 
19- łuk żylny grzbietu stopy powierzchowny 
20- gałąź żylna przednia podudzia (żyła 
od piszczelowa przednia goleni) 
21- perforator około piszczelowy górny (p. 
Boyda) 
22- żyła udowa powierzchowna 
23- perforator kanału udowego (p. Dodda) 
24- żyła odpiszczelowa przednia dodatkowa 
25- węzły chłonne pachwinowe powierzchowne 
26- żyła okalająca udo powierzchowna boczna 
27- żyła udowa (wspólna) 
28- żyły okalające biodro powierzchowne 


Rycina 1. Przebieg żyły odpiszczelowej i jej dopływy, wg Kubika [105,106]. 


13
		

/p0014.djvu

			gałąź podrzepkowa 
nerwu udowo- 
goleniowego -------------. 


.----------- żyła odpiszczelowa 
nerw udowo- 
goleniowy 



 
l 


nerw skórny boczny 
lydki, gałąź nerwu 
strzałkowego 
wspólnego 


nerw udowo- 
 
goleniowy 


gałęzie skórne ...---. 
przyśrodkowe goleni 
nerwu udowo- 
goleniowego 


..-------- 


żyła odstrzałkowa 


.- 


anastamoza' żyly 
odpiszczelowej 
z żyłą odstrzałkową 


żyła 
odpiszczelowa 



 


gałęzie skórne 
przyśrodkowe goleni 
nerwu udowo- 
goleniowego 

 nerw łydkowy 


nerw strzałkowy . 
powierzchowny 


Rycina 2. Korelacje przebiegu żyły od piszczelowej wraz z dopływami i przebiegu 
nad powięziowych nerwów kończyny dolnej w odcinku goleniowym, wg Sobotty [107]. 


Żyła od piszczelowa (łac. vena saphena mag na) stanowi główny powierzchowny 
pień żylny kończyny dolnej (ryc. 1 ,2) [105,106,108-114]. 
Rozpoczyna się po stronie przyśrodkowej łuku żylnego grzbietowego stopy, do 
przodu od kostki przyśrodkowej, w przedłużeniu żyły brzeżnej przyśrodkowej stopy. 
Przyjmuje gałęzie z powierzchownej sieci żylnej grzbietowej i podeszwowej, a także z 
głębokich żył podeszwowych przyśrodkowych [105,106,108-111,115,116]. Przebiega w 
przedziale odpiszczelowym, ograniczonym powięzią odpiszczelową i powięzią głęboką, 
pokrywającą mięśnie. W obrazie ultrasonograficznym, na przekroju poprzecznym, 
powstaje obraz tzw. "oka egipskiego" [115,117-120]. Dopływy żyły od piszczelowej 
umieszczone są podskórnie. Żyła biegnie ku górze, po przyśrodkowej powierzchni goleni 


14
		

/p0015.djvu

			wzdłuż przyśrodkowego brzegu kości piszczelowej, do przodu od wyniosłości głowy 
przyśrodkowej mięśnia brzuchatego łydki. W odcinku goleniowy przebiega w bliskim 
sąsiedztwie nerwu udowo- goleniowego i naczyń chłonnych powierzchownych 
[70,105,106,108-111 ,116,121]. 
Na wysokości kolana żyła ta skręca ku tyłowi, tworząc wypukły łuk przebiegający 
do tyłu od bocznej powierzchni kłykcia przyśrodkowego i wzdłuż tylno- przyśrodkowego 
brzegu mięśnia krawieckiego. Następnie biegnie w górę uda w kierunku przednio- 
bocznym po jego przyśrodkowej, a następnie przednio- przyśrodkowej powierzchni i przez 
rozwór odpiszczelowy powięzi szerokiej (dołu owalnego lub powięzi sitowatej) uchodzi do 
żyły udowej zataczając łuk (łuk żyły odpiszczelowej). Miejsce ujścia żyły odpiszczelowej 
do żyły udowej leży najczęściej około 3- 4 centymetrów poniżej i w bok od guzka 
łonowego [105,106,108-111,116]. 
Możliwe jest występowanie wielu odmian anatomicznych przebiegu tego naczynia 
np. częściowe lub całkowite zdwojenie pnia żyły, które w odcinku udowym występuje u 
około jednej trzeciej pacjentów, a w odcinku goleniowym u prawie 50% 
[105,1 08].Występują również różne rodzaje połączeń odpiszczelowo-udowych: połączenie 
zdwojone, połączenie w kształcie splotu, typ wysepkowy oraz połączenie w kształcie litery 
H [122,123]. 
Żyła od piszczelowa jest najdłuższą żyłą powierzchowną kończyny dolnej [124]. Na 
wysokości kostki przyśrodkowej średnica jej wynosi od 3 do 5 mm. Na poziomie łuku 
średnica jest znacznie większa i żyła ma tu nieraz niewielkie, bańkowate lub 
wrzecionowate wypuklenie. U ujścia, jej średnica wynosi przeciętnie od 4 do 8 mm [125]. 
W żyle od piszczelowej znajduje się od 6 do 14 zastawek, z czego większość jest 
rozmieszczona w odcinku końcowym. Największe znaczenie mają zastawki połączenia 
odpiszczelowo- udowego: zastawka terminalna (ostialna), znajdująca się w samym ujściu, 
zastawka preterminalna (preostialna), leżąca około 3 do 5 cm poniżej zastawki ostialnej 
oraz proksymalna zastawka nadodpiszczelowa, znajdująca się w żyle udowej, powyżej 
ujścia żyły odpiszczelowej [126-131]. 
Do żyły odpiszczelowej, w całym jej przebiegu, tj. od okolicy przyśrodkowej stawu 
skokowego do rozworu odpiszczelowego, uchodzą liczne dopływy (ryc. 1 ). 
Najważniejsze bocznice uchodzące do żyły odpiszczelowej w bliższej połowie uda 
to para żył odpiszczelowych dodatkowych. Przednia, biorąca swój początek na przednio- 
bocznej powierzchni goleni i łukowato przecinająca przednią powierzchnię uda, oraz tylna, 
biorąca swój początek w tej samej okolicy co poprzednia, ale krzyżująca tylną 
powierzchnię uda. W odcinku goleniowym, na wysokości 1/3 górnej podudzia, do żyły 
odpiszczelowej uchodzą również dwie bocznice: przednia i tylna [124]. Szczególnie żyła 
odpiszczelowa tylna dodatkowa goleni (łukowata tylna Leonarda) ma duże znaczenie w 
patologii żylaków, ponieważ zwykle łączy się z żyłami przeszywającymi Cocketta 
(perforatorami piszczelowymi tylnymi) [105,106,108-111,115-120,132,133]. 
Żyła od piszczelowa łączy się z żyła od strzałkową i żyłami głębokimi kończyny 
dolnej [124], co odgrywa ważną rolę podczas zastoju w układzie żylnym kończyny dolnej 
oraz przy niewydolności zastawek [109,111]. 
Zespolenia żyły odpiszczelowej z żyłą od strzałkową występują na stopie, goleni 
oraz w okolicy tylnej kolana. Na stopie żyły łączą się ze sobą za pośrednictwem łuku 
żylnego grzbietowego stopy. Na goleni natomiast, żyła odpiszczelowa i odstrzałkowa 
połączone są ze sobą za pomocą połączeń poprzecznych obu pni. Występują również 


15
		

/p0016.djvu

			anastomozy łączące żyłę od strzałkową z żyłą odpiszczelową tylną dodatkową goleni, 
będącą dopływem żyły odpiszczelowej. W okolicy tylnej kolana żyły połączone są ze sobą 
za pomocą gałęzi skórnej łączącej żyłę odpiszczelową z od strzałkową (żyła 
Giacominiego) [105,106,108-111,116,134]. 
Połączenie żyły odpiszczelowej z żyłami układu głębokiego następuje poprzez żyły 
przeszywające: perforatory okołopiszczelowe, perforatory piszczelowe tylne (żyły 
Cocketta), perforatory piszczelowe przednie (perforatory przednie goleni) i trzy perforatory 
kanału udowego (żyły przeszywające Oodda) oraz poprzez układ żył grzbietowych stopy 
oraz podeszwowych przyśrodkowych i bocznych, które scalają się z żyłami skórnymi 
stopy [124,133-139]. 
Podskórne dopływy żyły odpiszczelowej przebiegają w pobliżu powierzchownych 
pni i gałęzi nerwowych (ryc. 2). Zarówno bocznice żyły od piszczelowej przedniej 
dodatkowej uda, jak i żyła odpiszczelowa przednia i tylna goleni leżą w okolicy pnia nerwu 
udowo- goleniowego oraz jego gałęzi, a zwłaszcza gałęzi podrzepkowej oraz gałęzi 
przyśrodkowych goleni (ryc. 3) [108,112-114,140]. 


gałąź podrzepkowa 
nerwu udowo- 
goleniowego -------. 


/ 


bocznice żyły 
odpiszczelowej 
przedniej dodatkowej 
uda 



 


żyły odpiszczelowe 
przednie dodatkowe 
podudzia 



 


) 


anastamozy pomiędzy 
żyłą odpiszczelową 
a od strzałkową 


gałęzie przyśrodkowe 
goleni nerwu udowo- 
goleniowego 



 żyła odpiszczelowa 
dodatkowa tylna 
goleni 


Rycina 3 Korelacje przebiegu żyły odpiszczelowej wraz z bocznicami nerwu udowo- 
goleniowego, wg Sobotty [107], Negusa [28] i modyfikacji własnej. 


16
		

/p0017.djvu

			W okolicy 8-10 cm powyżej linii grzbietowego zgięcia stopy, na przedniej 
powierzchni podudzia, nerw strzałkowy powierzchowny przebija powięź goleni i leży 
powierzchownie pod skórą (ryc. 4) [141-145]. W okolicy tej znajdują się również 
rozgałęzienia żyły odpiszczelowej przedniej goleni (gałęzi żylnej przedniej podudzia). 
Żyła odpiszczelowa dodatkowa uda przednia i tylna wraz z bocznicami oraz 
anastomozy z żyłą odstrzałkową, zlokalizowane w okolicy tylnej kolana i na tylno- bocznej 
powierzchni podudzia, leżą w pobliżu nerwu strzałkowego wspólnego, który owija się 
łukowato wokół bocznego obwodu szyjki strzałki, gdzie leży powierzchownie pod skórą, 
bezpośrednio na kości strzałkowej (ryc. 5) [28,58,72,108,112,113,140] 
Żyła od piszczelowa dodatkowa tylna goleni (żyła łukowata tylna lub Leonarda) 
łączy się z żyłami piszczelowymi tylnymi za pomocą perforatorów piszczelowych tylnych 
(Cocketta) [46,133,136]. Wraz z naczyniami piszczelowymi tylnymi przebiega natomiast 
nerw piszczelowy (ryc. 6) [112-114,146]. 


nerw strzałkowy 
powierzchowny 


\ 



 


żyła odpiszczelowa 
przednia dodatkowa 
z bocznicami 



 żyła odpiszczelowa 


Rycina 4 Korelacje przebiegu żyły odpiszczelowej wraz z bocznicami 
strzałkowego powierzchownego, wg Sobotty [107] i Thordarsona [147]. 


nerwu 


17
		

/p0018.djvu

			żyła odpiszczelowa dodatkowa 
przednia i tylna uda 



 


nerw strzałkowy wspólny 


Rycina 5. Korelacje przebiegu nerwu strzałkowego wspólnego 
odpiszczelowej, wg Sobotty [107], Thordarsona [147] i Negusa [28]. 


dopływów żyły 


żyła odpiszczelowa 


¥ nerw piszczelowy 


żyła odpiszczelowa 
tylna dodatkowa 
goleni 


perforator piszczelowy 
tylny 


Rycina 6. Korelacje przebiegu nerwu piszczelowego i bocznic żyły odpiszczelowej, wg 
Thordarsona [147] i Negusa [28]. 


18
		

/p0019.djvu

			2.1.2 ANATOMIA WYBRANYCH NERWÓW KOŃCZYNY DOLNEJ 


Unerwienie kończyny dolnej pochodzi ze splotu lędźwiowego i krzyżowego, 
wspólne określanych nazwą splotu lędźwiowo-krzyżowego (ryc. 7), który utworzony jest 
przez gałęzie brzuszne nerwów rdzeniowych lędźwiowych (L 1- L5), krzyżowych (S1- S5) i 
nerwu guzicznego (CO) [99,107,108,112-114,140,148]. 


Rycina 7. Splot lędźwiowo- krzyżowy, wg Sobotty [107]. 


Od splotu lędźwiowego (zakres unerwienia od Th12 do L4) odchodzą gałęzie 
nerwowe krótkie (mięśniowe), unerwiające mięśnie położone w najbliższym sąsiedztwie 
oraz sześć gałęzi długich, które dzieli się na dwie grupy: górną i dolną. Grupa górna, do 
której należą: nerw biodrowo- podbrzuszny, biodrowo- pachwinowy i płciowo- udowy, 
zaopatruje ruchowo dolne odcinki mięśni brzucha, czuciowo zaś unerwia skórę nad 
obręczą kończyny dolnej. Grupę dolną stanowią natomiast nerwy kierujące się do części 
proksymalnej kończyny dolnej, tj.: nerw skórny uda boczny, udowy i zasłonowy. 
Od splotu krzyżowego (zakres unerwienia od L4 do CO) odchodzą również gałęzie 
nerwowe krótkie: mięśniowe, stawowe i okostnowe oraz gałęzie długie, zaopatrujące 
większą część kończyny dolnej, narządy miednicy mniejszej, krocze i narządy płciowe 
oraz skórę i mięśnie w okolicy kości guzicznej. Do gałęzi długich odchodzących od splotu 
krzyżowego należą: nerw pośladkowy górny, dolny, skórny uda tylny, sromowy, guziczny 
oraz nerw kulszowy, dzielący się na nerw piszczelowy i strzałkowy wspólny. 


19
		

/p0020.djvu

			2.1.2.1 NERW UOOWO- GOLENIOWY 


Nerw udowo- goleniowy (łac. nervus saphenus) to najdłuższa gałąź skórna nerwu 
udowego, będąca równocześnie najdłuższym nerwem ciała człowieka [114,140]. Nerw ten 
zaopatruje czuciowo przyśrodkową powierzchnię dolnej części uda oraz przednio- 
przyśrodkową powierzchnię stawu kolanowego i podudzia, aż do przyśrodkowego brzegu 
stopy i palucha (ryc. 8) [107,108,140,147]. 


nerwy krzyżowe 


nerw biodrowo- podbrzuszny 


nerw skórny uda boczny 


nerw płciowo- udowy 


nerw udowo- goleniowy 


nerw zasłonowy 


nerw skórny uda tylny 


nerw strzałkowy wspólny 


nerw łydkowy 


nerwy lędźwiowe 


nerw biodrowo- pachwinowy 


Rycina 8. Unerwienie skóry kończyny dolnej, wg Sobotty [107]. 


W przebiegu nerwu udowo-goleniowego można rozróżnić dwa odcinki: udowy i 
goleniowy [108,112-114,140,150]. 
W odcinku udowym nerw leży podpowięziowo, do tyłu od mięśnia krawieckiego, 
bocznie od tętnicy udowej, biegnąc wzdłuż niej ku dołowi. Krzyżuje on od przodu tętnicę 
okalającą udo boczną i kieruje się do kłykcia przyśrodkowego kości udowej. Przechodzi 
skośnie nad tętnicą udową i leżąc na jej przednio- przyśrodkowym brzegu wchodzi wraz z 
nią i żyła udową do kanału przywodzicieli. Nerw udowo- goleniowy prze 
bija jego przednia ścianę około 4-5 cm poniżej otworu górnego kanału przywodzicieli i 
wraz z tętnicą wstępującą kolana przebiega pod powięzią szeroką uda i mięśniem 
krawieckim, w bruździe między mięśniem przywodzicielem wielkim, a głową 


20
		

/p0021.djvu

			przyśrodkową mięśnia czterogłowego uda. Następnie biegnie do tyłu od kłykcia 
przyśrodkowego kości udowej i na wysokości kolana, pomiędzy ścięgnem mięśnia 
krawieckiego i smukłego przebija powięź szeroką uda, stając się nerwem podskórnym 
[23,108,112,114,140,151]. Według Aigniera i wsp. nerw udowo- goleniowy przebija 
powięź na wysokości linii stawu kolanowego w 75% przypadków [152]. Natomiast w 25% 
przypadków nerw udowo- goleniowy przechodzi przez powięź 8 cm poniżej linii stawu 
kolanowego, a w 10 % przypadków staje się nerwem podskórnym dopiero na wysokości 

 podudzia [152]. Oayan i wsp. stwierdzili, że nerw udowo goleniowy staje się nerwem 
podskórnym 32 cm powyżej kostki przyśrodkowej, co stwierdzono w 95% przebadanych 
kończyn dolnych [71]. 
W odcinku goleniowym nerw udowo- goleniowy zbliża się do żyły odpiszczelowej 
[23,70,71,121] i wraz z nią biegnie nad powięziowo na przyśrodkowej powierzchni 
podudzia, wzdłuż przyśrodkowego brzegu kości piszczelowej, w kierunku do przodu od 
wyniosłości głowy przyśrodkowej mięśnia brzuchatego łydki. Nerw udowo- goleniowy 
najczęściej przebiega tuż obok żyły odpiszczelowej 13 cm poniżej linii stawu kolanowego 
[31,153]. W 96% przypadków biegnie wraz z żyłą odpiszczelową do kostki przyśrodkowej 
[153]. Następnie, na wysokości kostki przyśrodkowej lub tuż powyżej niej, nerw udowo- 
goleniowy oddala się od żyły odpiszczelowej i dzieli się na liczne gałązki końcowe [153]. 
Według Oayana i wsp. którzy przebadali 20 kończyn dolnych, nerw udowo- goleniowy 
kończy się przez podział na gałęzie końcowe 5,9 cm powyżej kostki przyśrodkowej [71]. 
Holme, Holme i Sorensen stwierdzili, że nerw udowo- goleniowy nie przebiega w pobliżu 
żyły odpiszczelowej jedynie u 2 z 60 przebadanych chorych [153]. Występują różne 
warianty anatomiczne przebiegu nerwu udowo- goleniowego i żyły odpiszczelowej na 
podudziu. U 40% osób nerw udowo- goleniowy przebiega do tyłu od żyły odpiszczelowej, 
u 40 % do przodu, a następnie do tyłu od żyły odpiszczelowej i u 10% najpierw do tyłu od 
żyły odpiszczelowej, a następnie schowany za nią [71]. Nerw udowo- goleniowy często 
krzyżuje żyłę odpiszczelową [31,154]. Oayan i wsp. stwierdzili skrzyżowanie nerwu 
udowo- goleniowego i żyły odpiszczelowej w 55% przebadanych kończynach dolnych, w 
warunkach prawidłowych [71]. Nerw udowo- goleniowy, na całym swoim przebiegu oddaje 
liczne gałęzie, które również krzyży ją żyłę odpiszczelową [23]. 


W odcinku udowym nerw udowo- goleniowy oddaje następujące gałęzie 
[108,140,155]: 
1. skórną, do przyśrodkowej powierzchni dolnej części uda; 
2. stawową, do przyśrodkowej powierzchni stawu kolanowego; 
3. gałęzie naczyniowe (2-3), do tętnicy udowej i podkolanowej; 
4. gałąź mięśnia krawieckiego, odchodząca na wysokości linii stawu kolanowego [156] 
5. podrzepkową, zaopatrującą czuciowo skórę okolicy kolanowej, przyśrodkowej i 
przedniej [157]. 


Natomiast w odcinku goleniowym nerw udowo- goleniowy oddaje następujące 
gałęzie [108,114,140]: 
1. trzy gałęzie skórne przyśrodkowe goleni, odchodzą do przodu i do tyłu nerwu, 
zaopatrując przednio- przyśrodkową powierzchnie podudzia: 
-środkowa- tylna 
-środkowa- przednia 


21
		

/p0022.djvu

			-dolna- przednia (strzałkowa przednia [23,31])- odchodzi najczęściej 13,2 cm 
powyżej kostki przyśrodkowej, w 66% przypadków krzyżuje żyłę odpiszczelową 
[71], przebiega do przodu od kostki przyśrodkowej, kierując się w stronę 
przyśrodkowego brzegu stopy, aż do głowy pierwszej kości śródstopia, gdzie łączy 
się z gałęzią przyśrodkową nerwu strzałkowego powierzchownego 
[71,108,112,114,140,151]. 
2. stawową, do przyśrodkowej powierzchni stawu skokowo- goleniowego. 


2.1.2.2 NERW STRZAŁKOWY WSPÓLNY 


Nerw strzałkowy wspólny (łac. nervus peroneus communis), mniej więcej o połowę 
cieńszy od nerwu piszczelowego, jest drugą końcową gałęzią nerwu kulszowego. Jest on 
nerwem mieszanym i powstaje z gałęzi brzusznych nerwów rdzeniowych L4- S2 (ryc. 9) 
[108,140,155]. 


.- 


nerw strzałkowy 
wspólny 


nerw strzałkowy 
powierzchowny 


..- 


nerw strzałkowy 
głęboki 


Objaw porażenia nerwu 
strzałkowego ------. 
wspólnego prawego. 
Czynne grzbietowe zgięcie 
stopy nie może być wykonane 


ł 
I 
, 


,

 
--...... -. 'tII"'-:.J 
- -....:, 
"'-.; 
.. -. :-.., 
... - -
; 
... 


Rycina 9. Nerw strzałkowy wspólny, wg Greya [140] i Bochenka [151]. 


22
		

/p0023.djvu

			Nerw strzałkowy biegnie od kąta górnego dołu podkolanowego skośnie ku dołowi i 
do boku, wzdłuż przyśrodkowego brzegu mięśnia dwugłowego uda. Leży bardziej 
powierzchownie i bocznie od nerwu piszczelowego i naczyń podkolanowych. Między 
ścięgnem mięśnia dwugłowego uda a mięśniem brzuchatym łydki bocznym dochodzi do 
powierzchni tylnej głowy strzałki. Następnie owija się łukowato wokół bocznego obwodu 
szyjki strzałki, gdzie leży powierzchownie pod skórą, bezpośrednio na kości strzałkowej i 
łatwo może być wyczuwalny i narażony na uszkodzenie. Dalej przechodzi przez szczelinę 
między przyczepami początkowymi mięśnia strzałkowego długiego, gdzie dzieli się na 
nerw strzałkowy powierzchowny i głęboki (ryc. 9) [99,108,112-114,140,150]. 
Gałęziami nerwu strzałkowego wspólnego są: 
1. gałęzie stawowe do stawu kolanowego, piszczelowo- strzałkowego do 
okostnej kości udowej 
2. nerw skórny boczny łydki, 
3. nerw strzałkowy powierzchowny, który jest głównie nerwem czuciowym. 
Przebiega ku dołowi przy zewnętrznym brzegu mięśnia strzałkowego 
krótkiego, pod mięśniem strzałkowym długim. W bliższej części podudzia leży 
pod powięzią goleni, a w dalszej części przebija powięź i dzieli się na nerw 
skórny grzbietowy przyśrodkowy oraz nerw skórny grzbietowy pośredni [141- 
145]. 
4. nerw strzałkowy głęboki, który jest głównie nerwem ruchowym. Przez 
przegrodę międzymięśniową przednią przenika do komory prostowników 
goleni, gdzie wraz z naczyniami piszczelowymi przednimi przebiega na 
przedniej powierzchni błony międzykostnej goleni. W dolnym odcinku goleni 
przechodzi pod troczkiem górnym prostowników i wydostając się na grzbiet 
stopy, dostaje się do pierwszej przestrzeni międzykostnej śródstopia, gdzie 
dzieli się na nerwy grzbietowe palców [99,158-163]. 


Nerw strzałkowy unerwia ruchowo mięśnie grupy przedniej goleni: mięsień 
piszczelowy przedni, prostownik długi palców i prostownik długi palucha, powodujące 
zginanie grzbietowe stopy, mięśnie grupy bocznej goleni: mięsień strzałkowy długi i krótki, 
które powodują nawracanie, odwodzenie i zginanie podeszwowe stopy oraz mięśnie 
grzbietu stopy: prostownik krótki palców i palucha, które prostują palce [99,108,112- 
114,140,151]. 
Nerw strzałkowy czuciowo unerwia skórę przednio- bocznej powierzchni podudzia, 
grzbietu stopy i palców (ryc. 8). 


23
		

/p0024.djvu

			2.1.2.3 NERW PISZCZELOWY 


Nerw piszczelowy (nervus tibialis) jest nerwem mieszanym (ruchowo- czuciowym). 
Utworzony jest przez włókna gałęzi brzusznych nerwów rdzeniowych L4-S3 i stanowi 
największą pod względem udziału włókien gałąź końcową nerwu kulszowego. Przeważnie 
rozpoczyna się w kącie górnym dołu podkolanowego, jako przedłużenie nerwu 
kulszowego. W jego przebiegu możemy wyróżnić dwa odcinki: kolanowy i goleniowy 
(ryc. 1 O) [99,108,112-114,140,151]. 


..------- nerw piszczelowy 


Objaw porażenia nerwu 
piszczelowego. 
Czynne podeszwowe zgięcie 
stopy nie jest wykonane. 


, " 
" t .. \ '\ 
",. , >1-1 
... .._,
..,c;. 


Rycina 10. Nerw piszczelowy, wg Sobotty [107] i Bochenka [151]. 


W odcinku kolanowym nerw piszczelowy przebiega pionowo od górnego do 
dolnego kąta dołu podkolanowego. Leży w tkance łącznej i tłuszczowej pod powięzią 
kolanową, bocznie i bardziej powierzchownie w stosunku do naczyń podkolanowych, z 
którymi tworzy powrózek naczyniowo- nerwowy. W kącie dolnym dołu podkolanowego 
nerw piszczelowy wsuwa się miedzy obie głowy mięśnia brzuchatego łydki i pod łuk 
mięśnia płaszczkowatego, przechodząc w odcinek goleniowy [99,108,112-114,140,151]. 


24
		

/p0025.djvu

			W odcinku goleniowym nerw piszczelowy przebiega w komorze zginaczy, między 
warstwą powierzchowną i głęboką [164,165], kierując się wraz z towarzyszącymi mu 
naczyniami piszczelowymi tylnymi do kanału kostki przyśrodkowej. W górnej części 
podudzia nerw piszczelowy leży bocznie w stosunku do naczyń, a w dolnej części 
podudzia przyśrodkowo od nich. W kanale kostki przyśrodkowej nerw piszczelowy dzieli 
się na gałęzie końcowe: nerw podeszwowy przyśrodkowy i boczny [146,166-168]. 
Nerw piszczelowy w trakcie swojego przebiegu oddaje następujące gałęzie 
[99,108,112-114,140,151,169]: 
1. nerw skórny przyśrodkowy łydki, który wraz z gałęzią łączącą strzałkową 
od nerwu skórnego bocznego łydki tworzą nerw łydkowy. 
2. gałęzie mięśniowe bliższe i dalsze, do zginaczy podudzia [164] 
3. gałęzie do stawu kolanowego, piszczelowo- strzałkowego, skokowo- 
goleniowego, skokowo- łódkowo- piętowego oraz gałęzie do okostnej 
kości piszczelowej, naczyń podkolanowych i piszczelowych tylnych, 
4. gałęzie piętowe przyśrodkowe, 
5. nerw podeszwowy przyśrodkowy, 
6. nerw podeszwowy boczny. 


Nerw piszczelowy unerwia ruchowo grupę tylną mięśni goleni, warstwę 
powierzchowną i głęboką: mięsień brzuchaty łydki, mięsień płaszczkowaty, podeszwowy, 
podkolanowy, piszczelowy tylny, zginacz długi palucha i zginacz długi palców, 
powodujące zgięcie podeszwowe, odwracanie i przywodzenie stopy oraz mięśnie po 
stronie podeszwowej [99,108,112-114,140,151]. 
Czuciowo natomiast nerw piszczelowy unerwia skórę tylnej powierzchni podudzia, 
pięty i podeszwy (ryc. 8). 


2.2 ŻYLAKI KOŃCZYN DOLNYCH 


Chociaż rozpoznanie żylaków nie sprawia trudności, definicja ich różni się w 
poszczególnych ośrodkach badawczych i krajach. Arnoldi za żylak uważa każdą 
poszerzoną lub wydłużoną, względnie krętą żyłę, niezależnie od jej wielkości [8]. 
Klasyfikacja Międzynarodowej Organizacji Zdrowia definiuje żylaki jako "workowato 
poszerzone żyły, często o krętym przebiegu" [170] . Widmer w 1978 roku przedstawił 
prostą klasyfikację, wyodrębniając pojęcia żylaków pni (poszerzone, kręte pnie żyły 
odpiszczelowej lub strzałkowej, względnie ich dopływy), żylaków siatkowatych 
(poszerzone, kręte żyły podskórne, nie należące do dużych pni) oraz telangiektazje [171]. 
Obecnie używana jest klasyfikacja CEAP (ang. clinical etiological anatomical 
pathophysiological), opierająca się na objawach klinicznych, etiologii, lokalizacji 
anatomicznej oraz charakterze dysfunkcji patofizjologicznej (tab. 1) [172-176]. 


25
		

/p0026.djvu

			C- ocena kliniczna (CO-6): 
CO- bez widocznych lub wyczuwalnych 
objawów choroby żylnej 
C 1- telangiektazje lub żyły siateczkowate 
C2- żylaki 
C3- obrzęki 
C4- zmiany skórne 
C4a- przebarwienia, wyprysk 
C4b- lipodennatosklerolza, zanik biały 
C5- zmiany skórne j.w. i wyleczone 
owrzodzenie 
C6- zmiany skórne j.w. i czynne owrzodzenia 


Dodatkowo: 
A- dla postaci bez objawów podmiotowych, 
S- dla postaci z objawami podmiotowymi 


E- etiologia (EC, EP, ES): 
EC- wrodzona 
EP- pierwotna (przyczyna nieustalona) 
ES- wtórna, np.: pozakrzepowa, 
pourazowa,lllna 


P- patofizjologia (pR, PO, PRO): 
PR- refluks 
PO- niedroŻllość 
PRO- retluks i niedroŻllość 


A- ocena anatomiczna (AS, AD,AP): 
AS- układ żył powierzchownych 
1- telangiektazje lub żyły siateczkowate 
2- żyła odpiszczelowa powyżej kolana 
3- żyła odpiszczelowa poniżej kolana 
4- żyła odstrzałkowa 
5- inne żyły 


AD- układ żył głębokich 
6- żyła główna dolna 
7 - żyła biodrowa wspólna 
8- żyła biodrowa wewnętrzna 
9- żyła biodrowa zewnętrzna 
10- żyły miednicy, gonadalna, powrózka 
nasIennego 
11- żyła udowa wspólna 
12- żyła udowa głęboka 
13- żyła udowa powierzchowna 
14- żyła podkolanowa 
15- żyły podudzia: piszczelowa przednie, 
tylne, strzałkowe 
16- żyły mięśniowe: mięśnia brzuchatego 
łydki, płaszczkowatego i inne 


AP- perforatory 
17- uda 
18- podudzia 


Tabela 1. Klasyfikacja CEAP dotycząca przewlekłej choroby żył kończyn dolnych 
[172-176]. 


Żylaki kończyn dolnych należą do jednej z najczęściej spotykanych chorób w 
dzisiejszych czasach. W krajach uprzemysłowionych występują u 20-50 % populacji [177]. 
Częściej występują u kobiet niż u mężczyzn. Według badań Tecumseh z USA, 
Beaglehole'a i wsp. z Nowej Zelandii, badań z Izraela, chorobowość żylaków oceniano u 
kobiet na 25-30%, a u mężczyzn na 10-20 % [1,178-181]. Podobne dane otrzymano z 
obserwacji przeprowadzonych w Europie Zachodniej [2-5,18]. Nieznacznie wyższe 
wartości podają francuscy badacze- Carpentier i wsp. Po przebadaniu 8000 pacjentów z 
czterech różnych regionów Francji stwierdzili oni obecność żylaków kończyn dolnych u 
50,5% kobiet i 30,1% mężczyzn [182]. W Polsce według różnych danych, żylaki kończyn 
dolnych występują podobnie jak w przypadku chorych z Europy i Stanów Zjednoczonych, 
średnio u około 25% osób dorosłych [6,17]. Według badań Prof. A. Jawienia wykonanych 
u 40 000 pacjentów żylaki kończyn dolnych stwierdzono łącznie u 34% badanych (36% 
kobiet i 28% mężczyzn). U 25% badanych chorych żylaki występowały jednocześnie na 
obu kończynach [9]. W licznych badaniach przeprowadzonych w Europie oraz Ameryce 
Północnej i Południowej, częstość występowania żylaków u osób w wieku średnim i 
starszym określono nawet na 50%, z 10% przewagą u kobiet [7]. 
Niektórzy badacze stwierdzają częstsze występowanie żylaków kończyn dolnych u 
mężczyzn niż u kobiet. Według Edinburgh Vein Study, żylaki pniowe stwierdzono u 40% 


26
		

/p0027.djvu

			mężczyzn i u 32% kobiet, a według badań Widmera z Bazylei u 19% mężczyzn i 14% 
kobiet [10,11]. 
Wskaźniki zachorowalności są również odmienne u różnych autorów. Według 
badań z Framingham, współczynnik zachorowalności wynosi od 2,6% wśród kobiet i 1,9% 
wśród mężczyzn [12]. Natomiast według badań przeprowadzonych w Bazylei wynosi on 
od 0,4% do 8 %, w zależności od klinicznego stopnia zaawansowania choroby [11]. Na 
podstawie prowadzonego we Włoszech Projektu Przesiewowych Badań Naczyniowych- 
San Valentino, którym objęto 30 000 osób reprezentujących rzeczywisty przekrój 
populacji, współczynnik zachorowalności oszacowano na 7% [13]. 
Dzięki badaniom klinicznym i epidemiologicznym wyodrębniono wiele czynników 
ryzyka rozwoju żylaków kończyn dolnych. Można do nich zaliczyć między innymi: płeć 
żeńską (wskaźnik kobiety: mężczyźni wynosi od 1,5 do 3,5:1), wiek, predyspozycje 
genetyczne, liczne ciąże, otyłość, siedzący lub stojący tryb życia. Istnieją również czynniki 
ryzyka, których znaczenie budzi jednak wątpliwości, takie jak: stosowanie tabletek 
antykoncepcyjnych, wysoki wzrost, zaburzenia statyki stopy, przynależność do klasy 
społecznej, palenie tytoniu, przynależność etniczna, dieta, zaparcia, spożywanie błonnika 
w małych ilościach, obecność przepukliny pachwinowej, nadciśnienie tętnicze 
[2,6,7,10,13-19,46,177,182]. 
W początkowym okresie choroby żylaki mogą nie powodować żadnych 
dolegliwości, a chorzy zgłaszają się do chirurga jedynie ze względów kosmetycznych. 
Pierwszymi pojawiającymi się objawami są: uczucie dyskomfortu, zmęczenia, "ciężkości 
kończyny". Mogą występować również obrzęki, tępe lub piekące bóle w okolicy żylaków 
oraz inne zaburzenia czucia jak i skurcze mięśni [16,46,182,183]. 
Diagnostyka chorób żył opiera się na badaniu podmiotowym, przedmiotowym oraz 
na badaniach dodatkowych. W celu oceny drożności i wydolności żył układu głębokiego, 
wydolności zastawek ujścia żyły odpiszczelowej, a także w celu oceny stanu żył 
przeszywających stosuje się próby kliniczne takie jak: próba kaszlowa, Schwarza, 
Trendelenburga, Perthesa, opaskowa i Pratta [184,185]. Podstawowym badaniem w 
diagnostyce układu żylnego, poza badaniem fizykalnym, jest badanie ultrasonograficzne z 
podwójnym obrazowaniem (ultrasonografia dopplerowska) [46,184,186,187]. Z innych 
badań dodatkowych nieinwazyjnych wykorzystuje się pletyzmografię pneumatyczną 
[188,189]. Metodą inwazyjną używaną w diagnostyce chorób żył jest flebografia: 
wstępująca, zstępująca oraz radiografia żylaków (warikografia) [190,191]. 


2.2.1 ŻYLAKI ŻYŁY OOPISZCZELOWEJ 


Żylaki żyły odpiszczelowej występują aż u 90% chorych z żylakami kończyn 
dolnych. 
Wyróżniamy dwa typy żylaków żyły odpiszczelowej. Mogą być one wynikiem 
niewydolności połączenia odpiszczelowo- udowego lub też powstawać przy wydolnym 
połączeniu od piszczelowo- udowym [126-128,192]. 
W przypadku niewydolności połączenia odpiszczelowo- udowego, zastój krwi w 
końcowym odcinku naczynia powoduje stopniowe poszerzanie się pnia żyły 


27
		

/p0028.djvu

			odpiszczelowej. Żylak może być równlez umiejscowiony w okolicy uJscla żyły 
odpiszczelowej, jako tak zwany żylak ostialny. W pachwinie pojawia się wtedy miękki, 
łatwo wyczuwalny, niebolesny guz [126,128]. 
Przyczyną powstawania żylaków żyły odpiszczelowej przy wydolnym połączeniu 
odpiszczelowo- udowym są natomiast odcinkowe nieprawidłowości żyły odpiszczelowej 
związane z chorobą ściany naczynia [127,128]. 
W przypadku niewydolności zastawek żyły odpiszczelowej zasięg zmian 
chorobowych w obrębie żyły można ocenić według klasyfikacji opracowanej przez W. 
Hacha, na podstawie flebogramów lub przy pomocy ultrasonografii dopplerowskiej, w 
następujący sposób [193]: 


1- zmiany obejmują proksymalną część uda, co oznacza, że refluks widoczny 
jest w żyle odpiszczelowej w okolicy ujścia żyły odpiszczelowej do żyły 
udowej i poniżej, na odcinku obejmującym dwie zastawki; 
11- zmiany obejmują udo, czyli dotyczą odcinka od okolicy ujścia żyły 
odpiszczelowej do wysokości zastawki zlokalizowanej o szerokość dłoni 
powyżej linii stawu kolanowego; 
111- zmiany obejmują proksymalną część podudzia, czyli widoczne są na 
odcinku od okolicy ujścia żyły odpiszczelowej do wysokości zastawki 
zlokalizowanej o szerokość dłoni poniżej linii stawu kolanowego (przy 
próbie Valsalvy refluks widoczny jest poniżej kolana), 
IV- niewydolność całej długości żyły, co oznacza refluks w żyle odpiszczelowej 
od okolicy ujścia żyły odpiszczelowej do wysokości kostki przyśrodkowej. 


Oprócz żylaków żyły od piszczelowej, występują również żylaki dodatkowych pni 
żylnych. Zmiany występują w dopływach żyły odpiszczelowej, a także w obrębie zespoleń 
pomiędzy żyłą odpiszczelową i odstrzałkową. W początkowym etapie rozwoju żylaków 
dorzecza żyły odpiszczelowej, najpierw pojawiają się żylaki dopływów żyły odpiszczelowej 
na udzie i podudziu, a następnie żylaki głównego pnia żylnego. Poszerzeniu i żylakowatej 
przebudowie może ulec każdy fragment żyły lub cala żyła [127,128]. 


Poszerzone żylakowato mogą być również niewydolne perforatory, co powoduje 
cofanie się krwi z układu głębokiego do powierzchownego i powstanie patologicznego 
kierunku przepływu krwi przez naczynia. Skutkuje to żylakowatą przebudową okolicznych 
żył. Żylak rozwija się najpierw w okolicy niewydolnego naczynia przeszywającego. 
Najczęściej niewydolność dotyczy perforatora Boyda (perforatora okołopiszczelowego 
bliższego), perforatora Oodda (perforatora kanału udowego) oraz perforatorów Cocketta 
(pe 
rforatorów piszczelowych tylnych). Z czasem dochodzi do niewydolności żyły 
odpiszczelowej, spowodowanej stopniowym poszerzaniem się żyły od miejsca połączenia 
z perforatorem w kierunku proksymalnym [46,194,195]. Niektórzy autorzy negują jednak 
ten mechanizm powstawania żylaków kończy dolnych [137,196]. 


28
		

/p0029.djvu

			2.3 LECZENIE ŻYLAKÓW KOŃCZYN DOLNYCH 


Leczenie chirurgiczne spełnia istotną rolę w terapii chorób żył kończyn dolnych. W 
przypadku niewydolności głównego pnia żyły odpiszczelowej, a zwłaszcza ujścia żyły 
odpiszczelowej, leczenie chirurgiczne stanowi postępowanie z wyboru [21,197]. 
Wskazania do operacyjnego leczenia żylaków kończyn dolnych są często 
względne i zależą od dolegliwości pacjenta, hemodynamiki i wymagań estetycznych. 
Główne wskazania wynikają z powikłań choroby żylakowej, do których należą: 
krwawienia, nawracające zapalenia żył powierzchownych, zmiany troficzne skóry, czynne 
lub wyleczone owrzodzenia żylakowe [197]. 
Operacja żylaków pierwotnych powinna być rozważona w przypadku: 
niewydolności połączenia odpiszczelowo- udowego, znacznego poszerzenia pnia żyły 
odpiszczelowej, rozległych żylaków, żylaków na przyśrodkowej lub przedniej powierzchni 
uda, niewydolność żył przeszywających z tworzącymi się zmianami troficznymi skóry [46]. 
Podstawowym sposobem leczenia chirurgicznego żylaków z niewydolnością żyły 
odpiszczelowej jest stripping długi, polegający na usunięciu niewydolnego naczynia. 
Istnieje kilka odmian tej metody: 
1. stripping żyły odpiszczelowej w kierunku proksymalnym bez wynicowania żyły 
[23-28]; 
2. stripping żyły odpiszczelowej w kierunku proksymalnym z wynicowaniem 
(inwersją) naczynia [29-31] 
3. stripping żyły odpiszczelowej w kierunku dystalnym bez wynicowania żyły 
[23,32-35] 
4. stripping żyły odpiszczelowej w kierunku dystalnym z wynicowaniem (inwersja) 
naczynia [31,36-45]. 


2.3.1 CHIRURGIA ŻYŁY OOPISZCZELOWEJ I JEJ OOPŁ YWÓW- RYS HISTORYCZNY 
I OPIS METOD OPERACYJNYCH 


Leczenie żylaków kończyn dolnych cieszyło się zainteresowaniem lekarzy i 
cyrulików jeszcze przed naszą erą. Hipokrates (460- 337 p.n.e) nacinał żylaki i przyżegał 
je rozpalonym żelazem. Celsus (53 p.n.e.), Galen (130- 200 n.e), Paweł z Eginy (625- 690 
n.e.), Ambroise Pare (1509- 1590) i Sir Everard Home (1756- 1832) podwiązywali żyłę 
odpiszczelową na podudziu. Istotnym wydarzeniem w leczeniu żylaków kończy dolnych 
było wycięcie w 1884 roku przez Madelunga pnia żyły od piszczelowej i żylaków z 
rozległych nacięć na udzie i podudziu [20,198,199]. 
Pierwszą operację strippingu długiego (wyrwania) żyły odpiszczelowej przez małe 
nacięcia na skórze wykonał Charles H. Mayo w Minnesocie w 1888 roku. Do usunięcia 
żyły odpiszczelowej u 185 pacjentów użył on sondy zewnętrznej. Metodę operacji 
opublikował w 1904 roku [20,24,198-201]. W 1905 roku Keller po raz pierwszy wykonał 
podskórne usunięcie żyły odpiszczelowej z jej wynicowaniem, używając do wynicowania 
drutu wprowadzonego do światła naczynia [20,198-200,202] Następnie Babcock 
udoskonalił tą metodę operacji, projektując prototyp sztywnej sondy 


29
		

/p0030.djvu

			wewnątrznaczyniowej. Metoda Babcocka, polegająca na strippingu długim w kierunku 
proksymalnym bez wynicowania żyły, która została opublikowana w 1907 roku, zyskała 
powszechne uznanie na całym świecie [20,25,198-201]. W 1916 roku Homans 
zmodyfikował ten zabieg wykonując podwiązanie i przecięcie wszystkich dopływów żyły 
odpiszczelowej w okolicy ujścia [20,198-200,203], a w 1947 roku Myers zmodyfikował 
sondę Babcocka, projektując giętką sondę wewnątrznaczyniową różnej wielkości z 
wymienialną końcówką. przy użyciu tej sondy możliwe było całkowite usunięcie żyły 
odpiszczelowej od stopy do pachwiny. Od 1950 roku metoda Babcock- Myers stała się 
leczeniem z wyboru żylaków kończyn dolnych (ryc. 11) [20,26,198-201]. 


A. 


B. 



 


c. 


D. 


E. 


F. 


Rycina 11. Ilustracja przedstawiająca kolejne etapy "strippingu długiego" żyły 
odpiszczelowej metodą Babcock- Myers, wg Grewe i Kremera [204]. 


30
		

/p0031.djvu

			Według tej metody skórę nacina się tuż nad fałdem pachwinowym, przyśrodkowo 
do tętnicy udowej tak, by uwidocznić połączenie odpiszczelowo- udowe, żyłę 
odpiszczelową i obocznice dochodzące do jej bliższego odcinka (ryc. 11A). Przed 
przecięciem pnia żyły odpiszczelowej należy podwiązać wszystkie bocznice i uwidocznić 
przednio- boczną powierzchnie żyły udowej wspólnej (ryc. 11 B). Wypreparowany bliższy 
odcinek żyły od piszczelowej zamyka się kleszczykiem, przecina w odległości około 2 cm 
poniżej ujścia i podwiązuje (ryc. 11 C). Następnie preparuje się obwodowy koniec żyły 
odpiszczelowej w okolicy kostki przyśrodkowej (ryc. 11 D). Do podwiązanego, dystalnego 
odcinka żyły wprowadza się sondę, aż do wysokości pachwiny, a następnie stopniowo i 
delikatnie wyłuszcza się żyłę od dołu do góry (ryc. 11 EF). Jest to tzw. stripping długi żyły 
odpiszczelowej w kierunku proksymalnym bez wynicowania żyły [26]. 
W 1949 roku Sherman, następnie w 1953 roku Cockett i Jones, a w 1964 roku 
Oodd poszerzyli zabieg strippingu długiego żyły odpiszczelowej o usuniecie pozostałych 
żylaków i nad powięziowe podwiązanie niewydolnych żył przeszywających 
[20,133,138,139]. Korzyści wynikające z tej procedury potwierdziło również w swych 
badaniach kilku innych autorów [205-207]. 
W późniejszych latach w operacjach flebologicznych dominował kierunek 
zmniejszania urazu spowodowanego samym zabiegiem. Alternatywną metodą operacji w 
stosunku do tradycyjnego strippingu jest technika strippingu z inwaginacją żyły, pierwotnie 
opisana przez Kellera w 1905 roku [202]. W 1963 roku Van der Stricht rozwinął operacje 
z wykorzystaniem zjawiska inwaginacji wewnątrzżylnej, dokonując usunięcia żyły przez 
pociąganie, za pomocą grubej nici (ryc. 12) [20,29,30]. 


Rycina 12. Ilustracja pokazująca sposób wynicowania żyły odpiszczelowej przy pomocy 
nici przymocowanej do końca sondy, wg Conrada i Gassnera [63]. 


Początek operacji strippingu długiego żyły odpiszczelowej zaproponowanego 
przez Van der Strichta, wykonuje się podobnie jak w przypadku strippingu metodą 
Babcock- Myers. Po wypreparowaniu ujścia od piszczelowo- udowego i podwiązaniu 


31
		

/p0032.djvu

			wszystkich bocznic odchodzących od bliższego odcinka żyły odpiszczelowej, podwiązuje 
się i przecina żyłę odpiszczelową 2 cm poniżej ujścia. Następnie wypreparowuje się 
dystalny odcinek żyły odpiszczelowej, w okolicy kostki przyśrodkowej. W przypadku 
metody Van der Strichta do światła żyły, za pomocą sondy wprowadza się grubą nić, którą 
przywiązuje się do dystalnego końca żyły odpiszczelowej. Przez pociąganie nici w 
kierunku dogłowowym usuwa się żyłę odpiszczelową przez jej wynicowanie. Jest to tzw. 
stripping długi żyły odpiszczelowej w kierunku proksymalnym z wynicowaniem żyły (ryc. 
12). 
Metoda ta pozwala ograniczyć stopień uszkodzenia tkanek, zwłaszcza zmniejszyć 
uraz nerwowych włókien powierzchownych. Wadą tej metody jest ryzyko rozerwania żyły 
w miejscu przyłączenia dużych obocznic. Najczęściej ma to miejsce w okolicy kolana lub 
na odcinku bliższej 1/3 części podudzia, w miejscu odejścia żyły odpiszczelowej goleni 
przedniej i tylnej Wyjście z takiej sytuacji znalazł Oesch, który w 1993 roku opisał metodę 
" PIN- stripping", polegającą na inwaginacji żyły przy pomocy sondy PIN [208]. W 
metodzie tej uszkodzone naczynie zaopatrywane jest z dodatkowego cięcia na wysokości 
kolana, przy wykorzystaniu dodatkowego zgłębnika ratującego, nieco większej grubości. 
Zgłębnik PIN Oescha wprowadza się do wypreparowanej w okolicy pachwinowej żyły 
odpiszczelowej i kieruje się dystalnie aż do poziomu poniżej stawu kolanowego. Uchwyt 
na końcu proksymalnym zgłębnika ułatwia prowadzenie zagiętej końcówki zgłębnika w 
świetle żyły. Po przeprowadzeniu strippera wyczuwa się umiejscowienie jego końcówki w 
żyle i nad tym miejscem wykonuje się cięcie, aby wyprowadzić go ze światła naczynia. Do 
końca proksymalnego zgłębnika oraz do żyły w odległości 4 cm od końca strippera 
przywiązuje się nić, co umożliwia wyrwanie żyły przez inwaginację. Oesch wprowadził 
również haczyki flebektomijne różnych rozmiarów służące do usuwania zaznaczonych 
wcześniej niewydolnych dopływów żyły odpiszczelowej. 
Następne zmiany odnośnie techniki strippingu długiego dotyczyły kierunku 
usunięcia żyły od piszczelowej w celu zmniejszenia powikłań neurologicznych (ryc. 13). 
W 1974 roku Cox, Wellwood i Martin opublikowali pracę przedstawiającą wyższość 
strippingu długiego w kierunku dystalnym nad strippingiem w kierunku proksymalnym w 
odniesieniu do uszkodzeń nerwu udowo- goleniowego [33]. Podobne wyniki uzyskał 
Jacobsen i Wallin w 1975 roku oraz Ramasastry, Oick i Futrell w 1987 roku [23,32]. Do 
usunięcia żyły odpiszczelowej użyli sondy Babcocka, przeprowadzając stripping długi żyły 
odpiszczelowej w kierunku dystalnym bez inwaginacji żyły. Stwierdzili oni, że mniejsze 
ryzyko uszkodzenia nerwu udowo- goleniowego wynika z faktu usuwania żyły 
odpiszczelowej w tym samym kierunku, co odchodzą gałęzie nerwu udowo- goleniowego 
[23,32,121,153]. Gałęzie nerwowe odchodzą bowiem od pnia nerwu udowo- goleniowego 
w kształcie odwróconej litery Y. Usuwanie żyły w kierunku dystalnym powoduje 
ześlizgiwanie się żyły po gałęziach nerwowych, przez co zmniejsza się ryzyko ich 
uszkodzenia. Pociąganie sondy w kierunku dogłowowym sprzyja natomiast uszkodzeniom 
nerwu udowo- goleniowego przez końcówkę sondy, w wyniku oderwania gałęzi 
nerwowych odchodzących od pnia nerwu (ryc. 14). 


32
		

/p0033.djvu

			A. 


B. 



 



 


Rycina 13. Dwie metody strippingu długiego żyły odpiszczelowej: A. stripping w kierunku 
proksymalnym, B. stripping w kierunku dystalnym, wg Ramasastry, Oicka, Futrella [23] i 
modyfikacji własnej. 


Rycina 14. Mechanizm uszkodzenia gałęzi nerwu udowo- goleniowego przez główkę 
sondy podczas strippingu długiego żyły odpiszczelowej w kierunku proksymalnym, wg 
Ramasastry, Oicka, Futrella [23]. 


33
		

/p0034.djvu

			Kolejną modyfikację techniki strippingu żyły odpiszczelowej, mającą na celu 
zmniejszenie ryzyka powikłań przedstawili Sorrentino, Renier, Coppa i wsp. w 2003 roku. 
Połączyli oni technikę strippingu długiego w kierunku dystalnym z techniką strippingu z 
inwaginacją, uzyskując bardzo dobre wyniki [41]. 
Istnieją również inne alternatywne sposoby leczenia niewydolnej żyły 
odpiszczelowej. Jedną z takich metod może być wykonanie strippingu krótkiego, do 
poziomu stawu kolanowego z dodatkową flebektomią niewydolnych dopływów żyły 
odpiszczelowej poniżej poziomu kolana [47,62,153,209-211]. 
W 1986 roku Le Pivert wprowadził metodę krioobliteracji i kriostrippingu żyły 
odpiszczelowej przy użyciu cienkich sond schładzających podtlenkiem azotu do 
temperatury -80 0 w celu łatwiejszego jej wynicowania. Oziębianie z naprzemiennym 
ogrzewaniem końcówki sondy powoduje zniszczenie komórek i tkanek, powstania 
zakrzepicy i zamknięcia naczynia w wyniku włóknienia. Technika ta jednakże nie jest 
powszechnie stosowana [20,64,75,76]. 
Współcześnie wiele uwagi poświęca się również metodom endowaskularnym. 
Jedną z nich jest metoda termoalbacji energią cieplną fal radiowych (RF) przy użyciu 
Systemu VNUO [77,78]. System ten wykorzystuje elektrody zaprojektowane specjalnie do 
leczenia żyły odpiszczelowej i umożliwia monitorowanie oddziaływania elektrycznego i 
cieplnego cewnika. Metoda ta powoduje precyzyjną destrukcję tkanek, której towarzyszy 
minimalna trombogeneza. Cewnik wprowadza się do światła opróżnionej z krwi żyły 
odpiszczelowej w okolicy kolana, drogą nakłucia pod kontrolą USG. Efektem termoablacji 
jest obkurczenie ściany żylnej i kurczenie się kolagenu, prowadzące do maksymalnego 
zwężenia światła naczynia. 
Podobną metodą jest metoda wewnątrzżylnej koagulacji laserem EVL T ( ang. 
Endovenous Laser Theraphy), polegająca na zamknięciu światła żyły przy użyciu energii 
termicznej, emitowanej przez światło lasera, dzięki zastosowaniu jałowych włókien 
kwarcowych 400- 750 Fm. Wykorzystanie energii lasera 810 nm pozwala uzyskać 
niezakrzepową niedrożność żyły. Włókno przewodzące światło laserowa wprowadza się 
na wysokości kolana, w kierunku ujścia odpiszczelowo- udowego pod kontrolą USG. 
Wyciągając cewnik wykonuje się ablację niewydolnej żyły odpiszczelowej, zwracając 
uwagę, czy cała powierzchnia żyły została potraktowana odpowiednią dawką energii 
[80,81,212]. 
Wadą tych technik jest możliwość uszkodzenia nerwów leżących w sąsiedztwie 
żyły, dlatego też zarówno ablację RF, jak i koagulację laserem stosuje się go tylko do 
wysokości kolana. Poniżej kolana, z racji bliskiego sąsiedztwa żyły od piszczelowej i nerwu 
udowo- goleniowego, nie stosuje się powyższych technik, a ewentualne zmienione 
żylakowato naczynia usuwa się metodą flebektomii bądź skleroterapii. 
Kolejną obiecującą metodą, pozostająca jeszcze na etapie badań klinicznych jest 
walwuloplastyka zewnętrzna, polegająca na umieszczeniu syntetycznego mankietu wokół 
połączenia odpiszczelowo- udowego i przywróceniu jego wydolności. Metoda ta 
stosowana jest jedynie we wczesnej fazie choroby [82,84,85]. 
Innym sposobem leczenia niewydolnej żyły odpiszczelowej jest zastosowanie 
skleroterapii [20,86-90,213]. Metoda ta polega na wstrzyknięciu do światła naczynia 
środka obliterującego, który powoduje uszkodzenie śródbłonka, powstanie skrzepliny w 
świetle naczynia i późniejsze włóknienie. 


34
		

/p0035.djvu

			Istnieją trzy powszechnie uznane sposoby wykonania obliteracji żylaków kończyn 
dolnych. Jedną z nich jest metoda Tournaya, polegająca na wstrzyknięciu pacjentowi 
środka obliterującego w pozycji leżącej, do w połowie pustego naczynia. W pierwszej 
kolejności eliminuje się z krążenia żyły czynniki będące przyczyną refluksu z układu 
głębokiego do powierzchownego. 
Kolejną metodą jest metoda Sigga. W przypadku tej metody, nakłucie żyły 
wykonuje się u chorego w pozycji stojącej, a następnie zmienia się pozycję na leżącą, 
unosi kończynę i wykonuje się skleroterapię opróżnionej żyły. 
W metodzie Fegana żyłę nakłuwa się w pozycji leżącej, następnie unosi się 
kończynę i do pustej żyły podaje się środek obliterujący [213]. 
Aktualnie coraz większą popularność zyskuje metoda Carbera, zwana również 
metodą Tessariego, polegająca na użyciu pianki obliterującej, uzyskanej ze zmieszania 
środka obliterującego z powietrzem bądź innym gazem [87,90]. Dzięki wysokiej 
echogeniczności pianki można w sposób kontrolowany podać środek do światła żyły i 
precyzyjnie monitorować proces obliteracji przy użyciu USG. Leczenie niewydolności żyły 
odpiszczelowej przy pomocy skleroterapii całkowicie eliminuje również problem powikłań 
neuropatycznych. 
Obecnie łączy się tradycyjne metody operacyjne ze skleroterapią [20,85,89]. W 
metodzie ,,3S" (Section Sclerotherapie des Saphenes internes de gros calibres) 
podwiązuje się i przecina ujście żyły odpiszczelowej bez jej usuwania, a do końca 
dystalnego żyły odpiszczelowej wstrzykuje się środek obliterujący. Metoda ta jest 
szczególnie zalecana przy niewydolnymi ujściu odpiszczelowo- udowym oraz przy 
średnicy żyły od piszczelowej powyżej 8 mm. Wielokrotnie powtarzane w krótkich 
odstępach czasu ultrasonograficzne badania dopplerowskie wykazały, że w przypadku 
znacznie poszerzonej żyły odpiszczelowej zastosowanie tylko skleroterapii jest 
nieskuteczne, ze względu na dużą ilość rekanalizacji i nawrotów [85]. 


Leczenie niewydolności żył powierzchownych składa się z dwóch głównych 
etapów. W pierwszym etapie likwiduje się niewydolność pnia głównego, czyli żyły 
odpiszczelowej. W drugim etapie należy natomiast usunąć niewydolne dopływy żyły 
odpiszczelowej. 
Żylaki kończyn dolnych można usunąć przy pomocy metod chirurgicznych, bądź 
metod mniej inwazyjnych. 
Do metod chirurgicznych najczęściej stosowanych jako uzupełnienie strippingu, 
bądź obliteracji żyły odpiszczelowej zaliczyć można miniflebektomię, czyli operację 
usunięcia żylakowato zmienionych żył z niewielkich cięć skórnych (ryc. 15) [77]. Pierwsze 
informacje na temat wielomiejscowego "kosmetycznego usunięcia żylaków" podał Rivlin w 
Londynie w 1975 roku [27]. Muller w 1978 roku skonstruował i wprowadził do leczenia 
specjalne haczyki do usuwania żylaków z minimalnych cięć skórnych [214,215]. Wielu 
autorów przedstawia zalety tej metody usuwania żylaków kończyn dolnych [27,88,214- 
216]. 


35
		

/p0036.djvu

			- 
łł-"'''-; \ ----...--...-- 
-,;"..-' ___i......J -.......... 
ł.,r ;.' eJ - ..----"" ( -.. 
""'J ,.I' . 
" A 


B 





 


c 


D 


-- _/ ." 
"

:

====:
--
==



'\ \ 


E 


Rycina 15. Usuwanie żylaków z kilku milimetrowych cięć skórnych: A- uchwycenie żylaka 
haczykiem, B- wyciągnięcie żylaka, C- E- preparowanie żylaka, wg Noszczyka 
[217] 


Ostatnio pojawiła się nowa metoda, stanowiąca minimalnie inwazyjną alternatywę 
miniflebektomii żylaków, tj. diafanoskopowa flebektomia wspomagana mechanicznie 
(transilluminated powered phlebectomy). Metoda ta, wykonywana przy użyciu aparatu 
TriVex, łączy trzy technologie: preparowanie żylaków, bezpośrednią wizualizację żylaków 
metodą diafanoskopii oraz ich wycięcie przy pomocy obrotowego ostrza z następową 
aspiracją pod ciśnieniem. Zaletą tej techniki jest krótki czas zabiegu, mniejsza liczba 
nacięć skórnych i mniejsza liczba powikłań w porównaniu z tradycyjną flebektomią 
haczykową [218,219]. 
Do innych zabiegów mniej inwazyjnych stosowanych w leczeniu niewydolności żył 
powierzchownych kończyn dolnych należy zabieg Francheschiego (1988 rok), tzw. 
metoda CH IV A (fr. Conservatrice et Hemodynamique de l'lnsuffisance Veineuse en 
Ambulotoire). Zaletą tej metody nie jest usunięcie żylaków, ale zmiana niekorzystnych 
warunków hemodynamicznych, które wpływają na ich powstawanie. Zabieg ten polega 
na podwiązaniu pnia żyły powyżej i poniżej niewydolnego perforatora oraz na założeniu 


36
		

/p0037.djvu

			podwiązek pomiędzy żylakami, dzięki czemu dochodzi do zahamowania przecieku 
zwrotnego krwi z układu głębokiego do powierzchownego oraz do likwidacji wysokiego 
ciśnienia hydrostatycznego. Metoda ta nie spotkała się jednak z powszechnym uznaniem 
[79]. 
Wszystkie współczesne metody operacyjne dotyczące żył kończyn dolnych mają 
na celu zmniejszenie inwazyjności zabiegu, przy jednoczesnej poprawie efektów 
kosmetycznych oraz zmniejszenie ilości powikłań pooperacyjnych [20]. 


2.4 POWIKŁANIA ZWIĄZANE Z USUNIĘCIEM ŻYŁY ODPISZCZELOWEJ 


Powikłania związane z operacją żylaków żyły odpiszczelowej można podzielić na 
śródoperacyjne i pooperacyjne [36,46-61]. 
Do powikłań śródoperacyjnych można zaliczyć: rzadko spotykany zgon pacjenta, 
rozerwanie dużych obocznic lub gałęzi tętnicy sromowej zewnętrznej powierzchownej, 
uszkodzenie połączenia od piszczelowo- udowego, żyły udowej wspólnej lub tętnicy 
udowej. 
Wśród powikłań pooperacyjnych możemy wyróżnić: wtórne krwawienia, krwiaki, 
neuropatię nerwu udowo- goleniowego, uszkodzenia elementów układu chłonnego (co 
manifestuje się wyciekiem chłonnym, przetoką lub rzadziej obrzękiem limfatycznym), 
zakażenia, niedokrwienie kończyny dolnej (związane z nierozpoznanym śródoperacyjnie 
uszkodzeniem tętnicy), zakrzepicę żył głębokich, zatorowość płucną, zgon pacjenta, 
zakrzep lub zator tętnicy operowanej kończyny, niepłodność męską [31,220,221], 
przebarwienia skóry, wtórne telangiektazje, nawrót żylaków oraz duże zbliznowacenia. 


2.4.1 OBRAZ KLINICZNY, NEUROFIZJOLOGICZNY I HISTOLOGICZNY 
USZKODZENIA NERWU OBWODOWEGO 


Uszkodzenia pojedynczych nerwów w trakcie zabiegów chirurgicznych mają 
najczęściej charakter urazowy. Może to być uraz bezpośredni, związany z traumatyzacją 
podczas zabiegu operacyjnego, jak i pośredni, spowodowany przez uraz z zewnątrz (zbyt 
ciasny opatrunek lub położone w sąsiedztwie krwiaki) [96,150,222-242]. 
Pod wpływem działającego urazu mechanicznego nerw ulega różnym stopniom 
uszkodzenia, które według klasyfikacji Seddona z 1943 [243,241] roku dzielimy na trzy 
rodzaje: 
· neuropraksja [96,150,155,232,233,240,241,243-245] która jest najlżejszym typem 
uszkodzenia, polegającym na przejściowym, lokalnym zaburzeniu przewodnictwa 
nerwu, związanym z czasowym zahamowaniem przepływu aksonalnego, zarówno 
następczego jak i wstecznego. Uraz ten spowodowany jest uciskiem lub 
naciągnięciem nerwu. W obrazie histologicznym mogą nie występować zmiany 
strukturalne lub też mogą występować zjawiska segmentalnej demielinizacji. 
Uszkodzeniu ulegają jedynie osłonki mielinowe Schwanna między sąsiadującymi 
przewężeniami Ranviera, przy czym włókno osiowe, czyli akson, nie ulega 
zwyrodnieniu. Klinicznie neuropraksja objawia się trwającymi od kilku minut do 


37
		

/p0038.djvu

			kilku tygodni zaburzeniami czuciowo- ruchowymi, które ustępują samoistnie. W 
badaniach neurofizjologicznych w miejscu uszkodzenia można stwierdzić 
nieznaczne cechy uszkodzenia demielinizacyjnego, a mianowicie: zwolnienie 
prędkości przewodzenia i wydłużenie latencji końcowej. Poza miejscem 
uszkodzenia, zarówno w kierunku ksobnym jak i odsiebnym od bloku, włókna 
przewodzą prawidłowo. W badaniu elektromiograficznym można niekiedy 
wowczas stwierdzić drżenia włókienkowe (fibrylacje) [249,250]. 
· aksonotmeza [96,150,155,232,241,243-247], czyli cięższe uszkodzenie nerwu, 
jest stanem w którym dochodzi do przerwania ciągłości aksonu, przy jednoczesnej 
zachowanej ciągłości endoneurium i epineurium. W obrazie klinicznym mogą 
wystąpić porażenia mięśni unerwianych przez ten nerw lub niezbyt nasilone zaniki 
mięśniowe, w przypadku uszkodzenia nerwu z komponentą ruchową. W obszarze 
uszkodzonego nerwu stwierdza się zaburzenia przewodnictwa czuciowego oraz 
zmiany w czynności włókien układu autonomicznego. Dzięki prawidłowej 
czynności osłonek Schwanna, pomimo długiego okresu porażenia, czynność 
nerwu i mięśni przez niego unerwianych może powracać spontanicznie po 
uszkodzeniu. Okres porażenia trwa od kilku do kilkunastu miesięcy. W badaniach 
neurofizjologicznych można stwierdzić elementy ostrego uszkodzenia akonalnego, 
cechującego się obniżeniem wartości amplitudy odpowiedzi ruchowej. W 
przypadku tego typu uszkodzenia nerwu potencjały czuciowe mogą nie być 
rejestrowane, co nie świadczy o ich strukturalnym uszkodzeniu. W 
zaawansowanym uszkodzeniu latencja odpowiedzi wydłuża się i obniża się 
wartość prędkości przewodzenia, choć zwykle spowolnienie to nie spada poniżej 
30% oczekiwanych wartości normy. Jest to skutek uszkodzenia najszybciej 
przewodzących włókien w obrębie nerwu [97,248,251-253]. 
. neurotmeza [96,150,155,229,230,232-234,238,241] jest neurologicznie 
najcięższym stopniem uszkodzenia nerwu. W przypadku tego typu uszkodzenia 
dochodzi do przerwania ciągłości wszystkich elementów nerwu: aksonu, osłonek 
mielinowych i komórek tkanki łącznej, czyli epineurium. Zmiany w sprężystości 
nerwu sprawiają, że uszkodzone końce nerwu rozchodzą się na kilka centymetrów 
i możliwość reinerwacji jest znacznie utrudniona. Objawy są podobne jak w 
przypadku aksonotmezy. W obszarze uszkodzonego nerwu pojawia się porażenie 
mięśni i zanik ich włókien, a w późniejszym etapie całkowite zniesienie wszystkich 
elementów czucia i wyłączenie czynności układu autonomicznego. W badaniach 
neurofizjologicznych stwierdza się odczyn zwyrodnienia. Przy odprowadzeniech 
EMG w warunkach relaksacji mięśnia pojawiają się drżenia włókienkowe 
(fibrylacje) i dodatnie potencjały odnerwienia. Po pełnym przecięciu nerwu, 
pobudliwość w odcinku dystalnym przez kilka dni nie zmienia się, potem 
gwałtownie spada i włókna nerwu przestają przewodzić. 


W 1951 roku Sunderland rozszerzył klasyfikację uszkodzeń nerwów Seddon'a 
dodając dwa kolejne stopnie uszkodzenia nerwów [99,155,233,234,254-256]: 
I. stopień odpowiada neuropraksji Seddon'a, 
II. stopień odpowiada aksonotmezie, 
III. stopień nie znajduje odpowiednika w skali Seddon'a. Oznacza uszkodzenie 
endoneurium, a epineurium i perineurium pozostają zachowane. Powrót funkcji 


38
		

/p0039.djvu

			zależy od stopnia uszkodzenia śródpęczkowego. Uszkodzenie to nie wymaga 
jeszcze interwencji chirurgicznej, polegającej na zespoleniu nerwu. 
IV. stopień również nie znajduje odpowiednika w skali Seddon'a. Oznacza 
uszkodzenie wszystkich osłonek prócz epineurium. Nerw zazwyczaj jest 
obrzmiały. Regeneracja samoistna nie jest możliwa. Wymagane jest leczenie 
operacyjne. 
V. stopień odpowiada neurotmezie w skali Seddon'a. 


Jak wynika z piśmiennictwa, większość uszkodzeń nerwów będących powikłaniem 
operacji chirurgicznych, spowodowana jest uciskiem lub naciągnięciem nerwu podczas 
operacji. Wynikiem tego jest uszkodzenie nerwu, będące kombinacją neuropraksji i 
aksonotmezy [99,232,234,249] Zagadnienie to jest przypuszczalnie najczęstszym 
powodem zmian w nerwach opisywanym w tej pracy. Uszkodzenie nerwu o charakterze 
neurotmezy, będące rezultatem całkowitego przecięcia nerwu, jest natomiast rzadko 
występującym powikłaniem operacji chirurgicznych. 
Po uszkodzeniu nerwu, w jego części proksymalnej dochodzi głównie do wzrostu 
aktywności procesów regeneracyjnych, czego wyrazem w badaniach EMG jest wzrost 
rejestracji potencjałów polifazowych, natomiast w części dystalnej dominują procesy 
degeneracyjne, objawiające się fibrylacjami i dodatnimi potencjałami odnerwienia. 
Proces regeneracji rozpoczyna się już 24 godziny po uszkodzeniu [99,256]. Akson 
regeneruje się według Tinnela z prędkością 1,4 mm na dobę, a według Seddona 1,5 mm 
(+1- 0,2 mm) na dobę [155,231]. Powrót funkcji zależy jednak od kilku innych czynników, 
między innymi od integralności i grubości osłonki nerwu, a także od odległości pomiędzy 
miejscem uszkodzenia a miejscem reinerwacji. Jeżeli odległość ta jest większa od 180 
mm, nerw może nie być w stanie nawiązać "anatomicznego kontaktu" z unerwianym 
miejscem [231]. 
Proces regeneracji przebiega w sposób charakterystyczny. Każde włókno 
nerwowe tworzy na swoim końcu wiele małych włókienek, które przyczepiają się do 
blaszki podstawowej komórek Schwanna. Badania prowadzone na zwierzętach dowodzą 
lepszej regeneracji nerwów u młodych osobników. Potwierdza to zależność procesów 
naprawczych od wieku i aktywności nerwowej uszkodzonych tkanek [249,256,257]. 
Po uszkodzeniu włókien czuciowych nerwów, w części dystalnej nerwu powstają 
procesy zwyrodnieniowe. Dodatkowo dochodzi do powstania zmian morfologicznych w 
receptorach czuciowych. Regeneracja postępuje od części proksymalnej do dystalnej, co 
powoduje powrót czucia bólu, temperatury i dotyku. Przywrócenie tych funkcji może trwać 
jednak nawet do kilku lat, w odróżnieniu od zjawisk towarzyszących odzyskiwaniu 
sprawności ruchowej [256]. 
Po uszkodzeniu włókien ruchowych nerwu, unerwiany mięsień staje się 
niewrażliwy na reinerwację po około 12 miesiącach. Jest to najprawdopodobniej związane 
z postępującym, nieodwracalnym zwłóknieniem mięśnia, a nie ze zmianami 
morfologicznymi w synapsach nerwowo- mięśniowych, dlatego przy uszkodzeniu o typie 
neurotmezy nerwu ruchowego niezwykle istotne jest możliwie szybkie wdrożenie 
właściwego postępowania chirurgicznego, polegającego na przywróceniu ciągłości nerwu 
[230,232,241,256]. 


39
		

/p0040.djvu

			Uszkodzenie nerwu obwodowego, w zależności od tego, czy dotyczy nerwu 
czuciowego czy ruchowego oraz w zależności od stopnia jego uszkodzenia, może 
powodować charakterystyczne objawy, pod postacią zaburzeń czucia, zaburzeń ruchów 
czynnych i odruchów oraz zaburzeń naczynioruchowych, wydzielniczych i odżywczych 
[249]. 
Dla celów kliniczno- praktycznych zaburzenia czucia dzieli się na objawy 
podrażnieniowe i objawy ubytkowe [100,223,233-235,239,249,258]. 
Objawy podrażnieniowe mogą występować w dwóch postaciach, jako tzw. 
parestezje, czyli przykre odczuwanie czucia lub pod podstacją bólu, czyli tzw. neuralgia 
lub przeczulica. 
Parestezje są to przykre wrażenia pojawiające się w postaci mrowienia, uczucia 
przebiegania prądu i zimna, drętwienia, cierpnięcia. Dolegliwości te są samoistne, 
występują bez wyraźnego bodźca lub pod wpływem bodźców podprogowych. Są one 
znamienne dla uszkodzenia neuronu obwodowego [100,223,227,236]. 
Ból natomiast ma zazwyczaj charakter napadowy i odczuwany może być jako 
przechodzenie prądu, rwanie, palenie, pieczenie. Można ustalić tor bólowy, biegnący 
wzdłuż danego nerwu [100,223,227,235]. 


Czuciowe objawy ubytkowe określane są jako brak czucia. Wyróżniamy dwa 
rodzaje czucia ubytkowego: powierzchowne, tj.zaburzenia bólu, temperatury i dotyku oraz 
głębokie, czyli zaburzenie ułożenia kończyny i wibracji [233,234,258]. W przypadku 
uszkodzenia nerwów obwodowych najczęściej stwierdza się zniesienie wszystkich 
rodzajów czucia. Zakres zaburzeń odpowiada obszarowi zaopatrywanemu przez dany 
nerw. W razie częściowego uszkodzenia nerwu, zaburzenia czucia obejmują zwykle 
mniejszy obszar. Stwierdza się miejsce całkowitego znieczulenia, otoczone pasmem 
niedoczulicy, lub też samą niedoczulicę [223,227,234,235] . 
Zaburzenia ruchów czynnych i odruchów występują w obrębie mięśni unerwianych 
przez uszkodzony nerw. Ubytki czynności ruchowej określane są na podstawie testowego 
badania mięśni. Około dwa tygodnie od uszkodzenia nerwu pojawia się zanik mięśni, 
który jest większy w przypadku całkowitego przerwania ciągłości nerwu. Odchylenia w 
odruchach, które towarzyszą uszkodzeniu nerwu obwodowego, nie są dla celów 
prognostycznych tak ważne, jak oznaczenie ubytków czucia i zaburzeń ruchowych [249]. 
Zaburzenia naczynioruchowe, wydzielnicze i odżywcze cechują się zblednięciem 
lub zasinieniem powłok w obszarze podległym uszkodzonemu nerwowi, osłabieniem 
tętna, zmniejszeniem lub brakiem wydzielania potu. Zaburzenia odżywcze powodują 
ścieńczenie skóry i tkanki podskórnej, nadmierne wyrastanie włosów, paznokci, zaniki 
tkanki kostnej. Czasami zaburzenia odżywcze są tak znaczne, że prowadzą do powstania 
troficznych owrzodzeń [99,233,234,249]. 


2.4.1.1 USZKODZENIE NERWU UOOWO- GOLENIOWEGO 


Uszkodzenie nerwu udowo- goleniowego jest od dawna znanym potencjalnym 
powikłaniem strippingu długiego żyły odpiszczelowej [23,33,34,36,37,41,47,48,55-57,62- 
69,208,259]. 


40
		

/p0041.djvu

			Wielu autorów próbowało ustalić częstość występowania tego powikłania. Według 
Negusa uszkodzenie nerwu udowo- goleniowego występuje u 23- 58% pacjentów 
operowanych z powodu żylaków kończyn dolnych [48]. Holme, Skajaa i Holme stwierdzili 
występowanie tego uszkodzenia u 39% operowanych. Powikłanie to utrzymało się u 29% 
chorych nawet po 5 latach [62]. Podobne wyniki przedstawili Cox, Wellwood i Martin. 
Uszkodzenie nerwu udowo- goleniowego obserwowali oni łącznie u 37% chorych- 23% 
chorych operowanych z zastosowaniem strippingu w kierunku dystalnym i 50% chorych 
operowanych z zastosowaniem strippingu w kierunku proksymalnym. U 10% badanych 
nie stwierdzono dolegliwości z tym związanych [33]. Trochę gorsze wyniki przedstawił 
Morrison. Uszkodzenie nerwu stwierdził on u 58% operowanych. Subiektywne zaburzenia 
czucia wystąpiły u 40 % pacjentów. Utrzymały się one u 17,5 % chorych średnio 4,5 roku 
po operacji [34]. Ramasastry uszkodzenie nerwu udowo- goleniowego stwierdził u aż 72% 
pacjentów z wykonanym strippingiem długim żyły odpiszczelowej w kierunku 
proksymalnym. Zastosowanie natomiast stripping w kierunku dystalnym u żadnego 
chorego nie powodowało wystąpienia obiektywnych powikłań neurologicznych [23]. 
Najlepsze wyniki otrzymano po zastosowniu strippingu długiego żyły odpiszczelowej w 
kierunku dystalnym z inwaginacją naczynia. Sorrentino, Renier i Cappa uszkodzenie 
nerwu udowo- goleniowego stwierdzili u 5,9% chorych [41], Ouvry u 2,6 % chorych [44], 
Staelens po przebadaniu 1300 pacjentów stwierdził trwałe uszkodzenie nerwu udowo- 
goleniowego u 0,3% chorych [36], natomiast Garofalo u żadnego pacjenta badanego 3 
miesiące po operacji nie zaobserwował powikłań neurologicznych [45]. 
Nerw udowo- goleniowy najczęściej uszkadzany jest w okolicy odejścia gałęzi 
podrzepkowej, gałęzi skórnych przyśrodkowych goleni oraz w okolicy kostki 
przyśrodkowej, w miejscu preparacji żyły odpiszczelowej (ryc. 2) [23,31-34,43,46,71,153, 
260]. 
Klinicznymi kryteriami neuropatii spowodowanej uszkodzeniem nerwu udowo- 
goleniowego są: zaburzenia czucia w okolicy unerwianej przez ten nerw, przy braku 
zaburzeń funkcji ruchowej [235,261-263]. Kryteria te pozwalają odróżnić neuropatię nerwu 
udowo- goleniowego od objawów wynikających ze zmian powstałych po radikulopatii 
lędźwiowej. 
Jednym z objawów zgłaszanych przez pacjentów z uszkodzeniem nerwu udowo- 
goleniowego jest ból, często pojawiający się po przedłużonym chodzeniu lub staniu, co 
wiąże się z napinaniem mięśnia czworogłowego uda. Ból ten najczęściej opisywany jest 
jako palenie lub pieczenie w polu czucia powierzchownego nerwu udowo- goleniowego 
[254,263,264]. U niektórych pacjentów ból ten pojawia się również podczas spoczynku lub 
w nocy [265]. Z innych zaburzeń czucia występujących po uszkodzeniu nerwu udowo- 
goleniowego możemy wyróżnić zwiększoną wrażliwość na dotyk nad miejscem 
uszkodzenia, czyli tzw. przeczulicę. Bardzo często pojawiają się również ubytki czucia, z 
miejscami całkowitego braku czucia lub niedoczulicą oraz parestezje [150,241,239, 263, 
264]. 
Dolegliwości najczęściej zlokalizowane są w okolicy kostki przyśrodkowej, na 
przyśrodkowej powierzchni goleni oraz w okolicy podkolanowej, co sugeruje powstawanie 
tych zmian podczas preparowania i usuwania żyły odpiszczelowej poniżej stawu 
kolanowego [23,33,34]. 


41
		

/p0042.djvu

			2.4.1.2 USZKODZENIE POZOSTAŁYCH NERWÓW KOŃCZYNY DOLNEJ 


Uszkodzenie nerwu piszczelowego i strzałkowego wspólnego jest bardzo rzadko 
opisywanym powikłaniem przy stosowaniu strippingu długiego żyły odpiszczelowej [52]. 
Występuje ono znacznie częściej w przypadku usuwania żyły odstrzałkowej, co wynika z 
wzajemnych korelacji anatomicznych tej żyły i nerwu piszczelowego i strzałkowego 
wspólnego [72,91,99,266-271]. 
Lucertini [72], Stadler i Berridge [28] oraz Rautio [58] opisali możliwość 
uszkodzenia nerwu strzałkowego podczas flebektomii gałęzi łączących żyłę 
odpiszczelową z żyłą od strzałkową, zwłaszcza żyły Giacominiego. Critchley, Handa, Maw 
i wsp., po przebadaniu 599 pacjentów (973 kończyn dolnych) operowanych między 1985 
a 1993 rokiem, stwierdzili opadanie stopy tylko u jednego chorego [53]. 
Częściej opisywane są uszkodzenia nerwów związane z nieprawidłową 
kompresjoterapią pooperacyjną [28,73,74]. Powierzchniowe położenie nerwu 
strzałkowego wspólnego w okolicy głowy strzałki powoduje, że jest on często narażony na 
uszkodzenia przez ucisk z zewnątrz [150,237,239,241]. 
Trwały ucisk na pień nerwowy początkowo daje objawy bólowe, a z czasem może 
prowadzić do uszkodzenia włókien ruchowych nerwu. Wyrazem tego są niedowłady, a w 
krańcowych przypadkach porażenia mięśni i ich zaniki [150,222,223,227,235,237,239, 
240,249,272,273] 
Uszkodzenie nerwu strzałkowego wspólnego objawia się zaburzeniami 
czuciowymi i ruchowymi [99,150,237,239,240-242,254,274]. W zależności od stopnia 
uszkodzenia nerwu dolegliwości pojawiają się w różnym stopniu nasilenia. Najczęściej 
występują objawy podrażnieniowe pod postacią bólu i/lub parestezji w miejscu 
unerwianym przez ten nerw. Może pojawić się również całkowite zniesienie czucia 
powierzchownego na wąskim pasie skóry dolnego odcinka przedniej powierzchni 
podudzia i na grzbiecie stopy, a na pozostałym obszarze unerwienia czuciowego nerwu 
strzałkowego wspólnego może wystąpić niedoczulica. Z zaburzeń ruchowych można 
stwierdzić upośledzenie lub zniesienie ruchów zgięcia grzbietowego stopy i palców oraz 
nawracania stopy. Przy znacznym uszkodzeniu nerwu strzałkowego wspólnego może 
wystąpić bezwiedne opadanie stopy, przy czym jej brzeg boczny układa się niżej niż 
przyśrodkowy. Ujawnia się to najwyraźniej podczas chodzenia, które najczęściej w takim 
przypadku jest znacznie upośledzone i pojawia się tzw. chód "ptasi" lub "koguci". Wtórny 
przykurcz zginaczy prowadzi do powstania stopy końsko- szpotawej. 
W przypadku uszkodzenia nerwu piszczelowego również mogą pojawić się 
zaburzenia czucia i zaburzenia ruchowe. Chorzy najczęściej skarżą się na piekące bóle, 
parestezje lub niedoczulicę na powierzchni podeszwowej stopy i tylnej powierzchni 
podudzia. W zależności od stopnia uszkodzenia może wystąpić osłabienie lub zniesienie 
zgięcia podeszwowego stopy i palców, odwodzenia i przywodzenia palców oraz 
osłabienie lub zniesienie odruchu skokowego i podeszwowego [99,150,237,239-242,254, 
275]. 


42
		

/p0043.djvu

			2.5 BADANIA NEUROFIZJOLOGICZNE (ZARYS METODY W 
ODNIESIENIU DO TEMATU PRACY) 


Podstawą diagnostyki uszkodzeń nerwów kończyny dolnej są badania 
neurofizjologiczne, których celem jest wykazanie zmian pobudliwości zachodzących w 
nerwie i mięśniu w wyniku uszkodzenia. Na podstawie badań neurofizjologicznych można 
ustalić lokalizację proces chorobowego, ocenić ciągłość przewodnictwa nerwu, stopień 
jego uszkodzenia w zakresie włókien czuciowych i ruchowych, można wnioskować o 
rokowaniu leczenia i monitorować jego proces. Metody neurofizjologiczne są czułymi, 
specyficznymi i wartościowymi metodami pomiaru w rozpoznawaniu uszkodzeń nerwów [ 
93-104]. 
W przypadku diagnostyki układu aferentnego stosuje się badanie przewodnictwa 
włókien czuciowych, czyli tzw. czuciowe potencjały wywołane (SCV- ang. sensory 
conduction velocity) [96,98,276-283]. Stan czynnościowy nerwu określa się na podstawie 
pobudliwości, zdolności do przewodzenia impulsów i szybkości ich rozprzestrzeniania się. 
Pień nerwu stymuluje się bodźcami elektrycznymi za pomocą specjalnych elektrod 
powierzchniowych. Bipolarną elektrodę stymulującą układa się wzdłużnie, nad 
przebiegiem badanego nerwu, a bieguny elektrod zorientowane są zgodnie z 
przewodnictwem ortodromowym włókien czuciowych. Rejestracja odpowiedzi odbywa się 
za pomocą bipolarnych elektrod powierzchniowych umieszczonych nadskórnie, w 
miejscach anatomicznego przebiegu nerwu [282]. Elektrody rejestrujące mogą być 
umieszczone proksymalnie lub dystalnie w stosunku do elektrody stymulującej, w 
zależności od zastosowanej techniki badania. Powstały w wyniku stymulacji włókien 
nerwowych potencjał, przenoszony jest w nerwie w dwóch kierunkach, dośrodkowo i w 
kierunku obwodowym. Dzięki temu możliwe są dwie techniki badania przewodnictwa 
nerwowego: ortodromowa i antydromowa [280]. W technice ortodromowej bada się 
potencjał przemieszczający się w kierunku fizjologicznym, ale amplituda tego potencjału 
jest znacznie mniejsza niż w przypadku zastosowania techniki antydromowej. Wadą 
techniki antydromowej jest natomiast możliwość nałożenia lub kolizji mięśniowego 
potencjału wywołanego, co obserwuje się zwłaszcza w przypadku uszkodzenia neuronu 
obwodowego, kiedy próg pobudliwości włókien czuciowych jest zbliżony do progu 
pobudliwości włókien ruchowych [99,250,284]. Buchthal i Rosenfalck wykazali, że 
wartości prędkości przewodzenia uzyskane w obu metodach nie różnią się znacząco 
[285]. Parametrami użytecznymi diagnostycznie dla opisu potencjałów wywołanych są: 
amplituda potencjału, latencja początkowa, latencja szczytu wychylenia ujemnego 
rejestrowanego potencjału oraz prędkość przewodzenia obliczana z parametru latencji 
(opóźnienia przewodzenia) i korespondującej odległości przewodzenia [98,282]. 
Inną metodą stosowaną w diagnostyce układu aferentnego jest badanie krzywych 
pobudliwości czuciowej IC-SO (krzywe Hoorwega- Weissa) [98,245,286-288]. To jeden z 
najstarszych testów neurofizjologii klinicznej, polegający na graficznym przedstawieniu 
wzajemnej relacji parametrów reobazy, czyli natężenia bodźca stymulującego 
koniecznego do pobudzenia włókien nerwowych i chronaksji, czyli czasu trwania tego 
bodźca, w percepcji czucia powierzchownego określonych obszarów ciała, zgodnie z 
zasadami unerwienia somatotopicznego [98]. Jest to nieinwazyjna i szybka forma oceny 
reaktywności tkanek pobudliwych, dostarczająca cennych informacji o stopniu 
uszkodzenia układu nerwowego. Metoda ta umożliwia odróżnienie schorzenia typu 


43
		

/p0044.djvu

			axonotmeza od neurotmezy, a także pozwala monitorować przebieg procesów 
degeneracyjnych i ewentualnych postępów regeneracji. 
Wśród metod diagnozujących zaburzenia czucia powierzchownego wymienia się 
także badanie percepcji czucia monofilamentami von Frey'a (FvF) [286,289-294]. 
Semmes i Weinstein zmodyfikowali tzw. włos von Freya, uzyskując zestaw nylonowych, 
giętkich monofilamentów o różnej grubości i stałej sile pobudzenia dotykowego, 
walidowanych obecnie o system elektroniczny [293,294]. Zasada badania opiera się na 
założeniu, że przykładane do powierzchni skóry włókno, uginając się powyżej pewnej 
progowej wartości, pozwala na ucisk małego obszaru skóry pod stałym naciskiem, w 
oparciu o elektroniczny odczyt tensometryczny. Badanie monofilamentami pozwala na 
powtarzalną ocenę czucia dotyku i diagnozę ewentualnych jego zaburzeń, w sensie 
przeczulicy, czucia prawidłowego lub analgezji. 
Podstawą diagnostyki stanu czynnościowego układu eferentnego jest badanie 
elektroneurograficzne (ENG) fali M, A, F a częściowo także H [98,245,247,248,250,252, 
276-278, 295-298]. W badaniu tym włókna ruchowe stymuluje się bodźcami elektrycznymi 
za pomocą bipolarnej elektrody powierzchniowej, umieszczonej wzdłużnie nad 
powierzchnią badanego nerwu. Stosowany jest bodziec o sile gwarantującej pobudzenie 
wszystkich włókien nerwu, tzw. bodziec supramaksymalny [97,98,248,250]. Odpowiedź 
rejestruje się bipolarną elektrodą powierzchowną umieszczoną nadskórnie znad mięśnia 
unerwianego przez stymulowany nerw. Jej biegun dodatni umieszczany jest nad 
brzuścem mięśnia zaopatrywanego przez badany nerw, natomiast biegun ujemny nad 
jego ścięgnem [98,244,247,250,299]. Rejestruje się falę M, zwaną CMAP (ang. 
compound muscle action potential), która jest sumą potencjałów czynnościowych 
wszystkich włókien mięśnia pobudzonych w następstwie stymulacji nerwu. W rejestracji 
fali M ocenia się amplitudę połowiczą lub całkowitą, ruchową latencję końcową, czas 
trwania potencjału oraz szybkość przewodzenia włókien ruchowych. 
Innym badaniem stosowanym do oceny układu eferentnego jest badanie 
elektromiografii globalnej (EMG) [244,245,247,248,250-253,276,295,299] . Jest to jedno z 
podstawowych badań używanych w rozpoznawaniu chorób mięśni. Badanie to 
wykorzystuje się do oceny czynności bioelektrycznej mięśnia w spoczynku i w trakcie 
czynności wysiłkowej, co odzwierciedla stan morfologiczny wszystkich jednostek 
ruchowych tego mięśnia. Elektromiografia rejestruje potencjały czynnościowe oraz 
pozwala stwierdzić obecność zaburzeń w procesie rekrutacji kolejnych jednostek 
ruchowych w toku narastania czynności skurczowej, natomiast przy maksymalnym 
skurczu umożliwia określenie przyczyny zmian patologicznych. Zastosowanie badania 
elektromiografii globalnej umożliwia odróżnienie procesu pierwotnie mięśniowego, czyli 
miogennej przyczyny uszkodzenia mięśnia od przyczyny neurogennej, czyli związanej z 
uszkodzeniem neuronu obwodowego [101,102,245,248,297]. Podczas analizy zapisu 
elektromiograficznego oceniana jest amplituda potencjału wysiłkowego, częstotliwość 
zapisu wysiłkowego oraz parametry rejestracji zapisu elektromiograficznego w warunkach 
pełnej relaksacji mięśnia. 


44
		

/p0045.djvu

			3. CEL PRACY 


W pracy określono następujące cele: 


1. Neurofizjologiczna ocena występowania zaburzeń przewodnictwa czuciowego i 
ruchowego nerwów kończyn dolnych w zależności od techniki operacyjnej żylaków 
kończyn dolnych. 


2. Porównanie wyników doraźnych i odległych leczenia operacyjnego przy 
zastosowaniu czterech metod strippingu długiego żyły odpiszczelowej w 
odniesieniu do częstości zmian w przewodnictwie czuciowym i ruchowym nerwów 
kończyn dolnych, określonych w badaniach elektroneurograficznych. 


3. Sformułowanie zaleceń dotyczących wyboru metody strippingu długiego żyły 
odpiszczelowej, umożliwiających zmniejszenie liczby powikłań neurologicznych 
związanych z operacją. 


45
		

/p0046.djvu

			4. MATERIAŁ I METODA 


4.1 CHARAKTERYSTYKA BADANYCH GRUP CHORYCH 


Protokół badań został opracowany zgodnie z zasadami GCP (Good Clinical 
Practice, WHO, Genewa 2000 r.) i zatwierdzony przez Komisję Bioetyczną przy 
Uniwersytecie Medycznym im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu. Pacjenci biorący 
udział w doświadczeniu zostali poinformowani o celach i rodzajach badań i wyrazili zgodę 
na ich przeprowadzenie. Badania neurofizjologiczne wykonywano pod kierunkiem osoby 
posiadającej certyfikat w zakresie wykonywania i oceny badań neurofizjologicznych, 
przyznany przez Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Neurofizjologii Klinicznej. 
Badaniami neurofizjologicznymi objęto randomizowaną grupę badawczą 80. 
chorych. Pacjenci byli kwalifikowani do zabiegu i operowani z zastosowaniem jednej z 
czterech technik strippingu długiego, w Klinice Chirurgii Ogólnej i Naczyń Uniwersytetu 
Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu. Do leczenia operacyjnego 
zakwalifikowano pacjentów z potwierdzoną testami klinicznymi (wg klasyfikacji CEAP: - 
stopień C2) i obrazowymi (ultrasonografia dopplerowska) niewydolnością żyły 
odpiszczelowej w stopniu III i IV wg Hacha. Badania neurofizjologiczne przeprowadzono 
w Zakładzie Patofizjologii Narządu Ruchu Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu pod 
kierunkiem prof. UM dr hab. n. med. Juliusza Hubera. Wszystkie wyniki badań odnoszono 
do tych, które otrzymano u 80 zdrowych ochotników grupy kontrolnej (wartości 
normatywne dostępne są w Zakładzie Patofizjologii Narządu Ruchu UM im. Karola 
Marcinkowskiego w Poznaniu). 
Do badań zakwalifikowani zostali tylko chorzy w przedziale wiekowym od 20. do 
50. roku życia. Stanowią oni bowiem homogenną grupę z punktu widzenia badań 
neurofizjologicznych. Wiek chorych wynosił średnio 41,6 lat (SD 7,37). Kwalifikacja 
zmierzająca do ujednolicenia powstałej grupy opierała się na badaniu podmiotowym i 
przedmiotowym, ze zwróceniem szczególnej uwagi na ewentualne patologie w układzie 
nerwowym, co miało na celu wykluczenie z analizy chorych z wcześniejszymi 
zaburzeniami neurologicznymi oraz ze schorzeniami mogącymi mieć wpływ na funkcje 
układu nerwowego, takim jak [100-102,233,234,250,297]: 
· polineuropatie, 
· mnogie mononeuropatie obwodowe, 
. choroby demielinizacyjne, 
· choroby nerwowo- mięśniowe, 
· patologiczne zespoły niedoborowe, 
· patologie pozatruciowe układu nerwowego, 
· zaawansowana dyskopatia, 
· urazy kończyn, 
· choroby tętnic, 
· epizody zakrzepicy żył powierzchownych, 
· zespół pozakrzepowy. 


46
		

/p0047.djvu

			W badanej grupie 80 chorych, mężczyzn było 20, co stanowi 25% ogółu badanych. 
Chorzy podzieleni zostali losowo na cztery równe podgrupy (po 20. chorych w 
każdej podgrupie). W podgrupach zachowany był ten sam stosunek ilości kobiet do 
mężczyzn (po 15 kobiet i 5 mężczyzn). Chorzy z poszczególnych podgrup operowani byli 
z zastosowaniem innej odmiany techniki strippingu długiego żyły odpiszczelowej: 
grupa 1- strippingu w kierunku proksymalnym bez inwersji naczynia (ryc. 16); 
grupa 11- strippingu w kierunku proksymalnym z inwersją naczynia; 
grupa 111- strippingu w kierunku dystalnym bez inwersji naczynia; 
grupa IV- strippingu w kierunku dystalnym z inwersją naczynia (ryc. 17). 


Rycina 16. Zabieg strippingu żyły odpiszczelowej metodą Babcock- Myers (stripping w 
kierunku proksymalnym bez wynicowania żyły). Żyła pozostała na sondzie. 


47
		

/p0048.djvu

			Rycina 17. Kolejne etapy strippingu żyły odpiszczelowej w kierunku dystalnym z 
wynicowaniem żyły na sondzie. Pomoc w wynicowaniu żyły uzyskano przy użyciu 
peanów. Żyła została wynicowana w całości. 


48
		

/p0049.djvu

			4.2 BADANIA NEUROFIZJOLOGICZNE 


Przy pomocy badania neurofizjologicznego oceniano stan czynnościowy układu 
aferentnego i eferentnego operowanych kończyn dolnych. Do oceny układu aferentnego 
zastosowano następujące badania: 
· badanie przewodnictwa włókien czuciowych, czyli tzw. czuciowych potencjałów 
wywołanych (ang. SCV- sensory conduction velocity) [96,98,276-283] 
· badanie krzywych pobudliwości czuciowej (ang. IC-SO- intensity of current vs. 
stimulus duration) [98,245,286-288] 
. percepcji czucia powierzchownego filamentami von Frey'a (ang. FvF - von Frey 
filaments) [286,289-294]. 


Do oceny stanu czynnościowego układu eferentnego wykorzystano: 
. badanie elektroneurograficzne fali M (ang. ENG- electroneurography) jak i H 
[245,247,248,250,252,276-278,295-298] . 
. badanie elektromiografii globalnej (ang. EMG- elektromyography) [244,245,247, 
248,250-253,276,295,299] . 


Badanie neurofizjologiczne przeprowadzono u pacjentów czterokrotnie: 
· przed operacją, w celu określenia wstępnych wartości zmiennych 
neurofizjologicznych (amplituda, latencja, prędkość przewodzenia włókien 
czuciowych i ruchowych wybranych nerwów kończyn dolnych), 
· 2 tygodnie po operacji dla określenia ewentualnych zmian w przewodnictwie 
nerwów kończyn dolnych, spowodowanych interwencja chirurgiczną, 
· 3 miesiące po operacji w celu oceny stanu czynnościowego włókien nerwów po 
okresie ustępowania zmian mających wpływ na przewodnictwo: obrzęków, 
krwiaków, noszenia opasek elastycznych w okresie pooperacyjnym; 
· 6 miesięcy po operacji w celu oceny poprawy parametrów neurofizjologicznych u 
chorych ze stwierdzonymi zaburzeniami przewodnictwa w poprzednich badaniach. 


Wszystkie badania neurofizjologiczne zostały przeprowadzone w pracowni, gdzie 
temperatura wynosiła 23-25°C, przy wilgotności powietrza 22%. Temperatura badanej 
kończyny, mierzona powierzchniowo, mieściła się w granicach 33- 35°C 
[99,250,282,284,297,300] . 
Wyniki badań przedstawiono w odniesieniu do wyników grupy kontrolnej 80 
zdrowych ochotników, 50 kobiet i 30 mężczyzn, w wieku od 20 do 50 lat, średnio 40,13 lat 
(SD 6,82), którzy dla określenia norm badań neurofizjologicznych badani są w Zakładzie 
Patofizjologii Narządu Ruchu co 5 lat. 


49
		

/p0050.djvu

			4.2.1 BADANIE PRZEWODNICTWA AFERENTNEGO 


4.2.1.1 BADANIE CZUCIOWYCH POTENCJAŁÓW WYWOŁANYCH (SCV) 
WŁÓKIEN NERWU UDOWO- GOLENIOWEGO 


Badaniem czuciowych potencjałów wywołanych (ang. SCV- sensory conduction 
velocity) [96,98,276,277-283] oceniano przewodnictwo włókien czuciowych nerwu 
udowo- goleniowego. 
Do wykonania badań użyto dwukanałowego aparatu KeyPoint firmy Medtronic 
(ryc. 18). Pacjent był badany w pozycji leżącej. Przed każdym założeniem elektrod skóra 
chorego była przemywana 50 % spirytusem etylowym. Przed naklejeniem elektrod 
rejestrujących, na ich powierzchnię nakładano żel przewodzący do elektrod o numerze 
katalogowym 9015B4113. Elektrody uziemiające, umieszczane pomiędzy elektrodami 
stymulującą i odbiorczą, zwilżane były roztworem soli fizjologicznej (0,9% NaCI). Do 
stymulacji i rejestracji potencjałów z włókien czuciowych używano elektrod firmy 
Medtronic, mających następujące oznaczenia katalogowe: 
powierzchniowa elektroda stymulująca dwubiegunowa o symbolu 9013L0361, 
powierzchniowa, jednorazowa elektroda rejestrująca o symbolu 9013L0202, 
elektroda uziemiająca o symbolu 9013L0851. 
Podczas badania czuciowych potencjałów wywołanych włókien nerwu udowo- 
goleniowego zastosowano antydromową technikę badania włókien nerwowych. 


Rycina 18. Aparat KeyPoint firmy Medtronic do badań potencjałów wywołanych i 
rejestracji elektromiograficznych. 


50
		

/p0051.djvu

			Na podstawie danych z piśmiennictwa opracowano technikę badania nerwu 
udowo- goleniowego [95,276-278,301-310]. Czuciowe potencjały wywołane 
odprowadzano odcinkowo na różnych poziomach przewodnictwa nerwu udowo- 
goleniowego, wykorzystując dwie techniki badania nerwu: dystalną i proksymalną (ryc. 
19). 
Wykonywano obustronną stymulację bipolarną nerwu przy wykorzystaniu 
nadprogowych, prostokątnych, pojedynczych bodźców elektrycznych wyzwalanych ze 
stymulatora aparatu KeyPoint z częstotliwością mniejszą niż 3 Hz, o czasie trwania 0,2 
ms i natężeniach do 40 mA, aplikowanych stopniowo. 
Do odbioru potencjałów zastosowano dwubiegunowe elektrody powierzchniowe, z 
zachowaniem 3 cm odległości między elektrodami. Rejestrację przeprowadzano przy 
podstawie czasu zwykle 2ms, wzmocnieniu 5j.lV, filtrze górnoprzepustowym 5 Hz, a 
dolnoprzepustowym 3kHz. Elektrodę uziemiającą umieszczano w połowie odległości 
między elektrodą rejestrującą a stymulującą. W celu uśrednienia rejestrowanego 
potencjału zastosowano 200- krotną liczbę powtórzeń. Impedancja dla elektrod 
powierzchniowych wynosiła 2-5 kOhma. 


W badaniu czuciowych potencjałów wywołanych oceniano: 
· amplitudę potencjału (I-IV), mierzoną od wierzchołka ujemnego wychylenia 
(powyżej linii izoelektrycznej) do wierzchołka dodatniego wychylenia (poniżej linii 
izoelektrycznej) ; 
· latencję początkową (ms), czyli czas między pobudzeniem, a pojawieniem się 
odpowiedzi, mierzoną od artefaktu bodźca stymulującego do początku odpowiedzi; 
· latencję szczytu potencjału (ms), mierzoną od artefaktu bodźca stymulującego do 
pierwszego ujemnego wierzchołka rejestracji; 
· prędkość przewodzenia (mis), którą obliczano dzieląc wartość odległości między 
miejscem stymulacji a miejscem rejestracji, mierzoną w centymetrach przez 
latencję początkową, określaną w ms. 


Za normę przyjęto amplitudę większą lub równą 1 I-lV. Prędkość przewodzenia 
zależała od odległości na której badany był nerw udowo- goleniowy. W zależności od 
zastosowanej techniki badania nerwu udowo- goleniowego przyjęto różne minimalne 
wartości prędkości przewodzenia dla danej odległości (tab. 2). W przypadku metody 
dystalnej wartości te wynosiły: 38,68 mis dla 14 cm, 39,13 mis dla 18 cm, 39,85 mis dla 
22 cm oraz 40,21 mis dla 26 cm. Natomiast w przypadku metody proksymalnej wartości 
te wynosiły: 40,53 mis dla 14 cm, 40,86 mis dla 18 cm i 41,38 mis dla 22 cm. 
Na podstawie analizy wyników badań czuciowych potencjałów wywołanych 
włókien nerwu udowo- goleniowego określano również liczbę pacjentów, u których 
stwierdzono nieprawidłowości w badaniu SCV, czyli oznaczano ilość chorych, u których w 
związku z operacją żylaków kończyn dolnych, doszło do uszkodzenia włókien nerwu 
udowo- goleniowego. 


51
		

/p0052.djvu

			Tabela 2. Minimalne prawidłowe wartości prędkości przewodzenia we włóknach nerwu 
udowo- goleniowego (dolna granica normy), w zależności zastosowanej metody 
badania i odległości miejsca stymulacji od rejestracji. 


Odległość miejsca rejestracji METODA BADANIA 
od miejsca stymulacji DYSTALNA PROKSYMALNA 
14cm 38,68 mis 40,53 mis 
18 cm 39,13 mis 40,86 mis 
22cm 39,85 mis 41,38 mis 
26cm 40,21 mis - 


A. 


METODA DYSTALNA: 
Umiejscowienie elektrod 
rejestrujących: do przodu od kostki 
przyśrodkowej, aktywna elektroda 
rejestrująca oddalona była o 3 cm od 
elektrody referencyjnej; 
Miejsca stymulacji elektrodami 
dwubiegunowymi: elektroda została 
przyłożona wzdłuż przyśrodkowego 
brzegu kości piszczelowej, do przodu 
od wyniosłości głowy przyśrodkowej 
mięśnia brzuchatego łydki, w 
odległości 14, 18, 22 i 26 cm od 
aktywnej elektrody rejestrującej; 
Umiejscowienie elektrody 
uziemiającej: pomiędzy elektrodą 
rejestrującą a stymulującą. 


B. 


METODA PROKSYMALNA: 
Umiejscowienie elektrod 
rejestrujących: elektroda aktywna 
ułożona była w połowie odległości 
między kostką przyśrodkową, a 
szparą stawu kolanowego, wzdłuż 
przyśrodkowego brzegu kości 
piszczelowej; elektroda referencyjna 
oddalona była o 3 cm od elektrody 
aktywnej; 
Miejsca stymulacji elektrodami 
dwubiegunowymi: 14, 18 i 22 cm 
powyżej aktywnej elektrody 
rejestrującej 
Umiejscowienie elektrody 
uziemiającej: pomiędzy elektrodą 
rejestrującą i stymulującą. 


Rycina 19. Metodyka badania czuciowych potencjałów wywołanych (SCV) nerwu udowo- 
goleniowego. A. Metoda dystalna. B. Metoda proksymalna. 


52
		

/p0053.djvu

			4.2.1.2 BADANIE KRZYWYCH POBUDLIWOŚCI CZUCIOWEJ (lC- SD) 
WŁÓKIEN NERWU UDOWO- GOLENIOWEGO 


Krzywe pobudliwości czuciowej (ang. IC-SO - intensity of current VS. stimulus 
duration) [98,245,286-288] wykonywano po stymulacji elektrycznej obszaru kończyny 
dolnej unerwianego przez włókna nerwu udowo- goleniowego za pomocą stymulatora 
TECRA. 


Przed przystąpieniem do badania odtłuszczano skórę pacjenta spirytusem 
etylowym o stężeniu 50%. Kończyna poddawana testowi była dobrze ustabilizowana, a 
mięśnie badanej kończyny rozluźnione. Podkład pod elektrodą stymulującą dodatnią był 
dobrze zwilżony roztworem 0,9% soli fizjologicznej, w celu zapewnienia dobrego 
przewodnictwa impulsów. Elektrodę czynną punktową (dodatnią) umieszczano 
prostopadle do powierzchni skóry. Elektrodę bierną (ujemną), będącą jednocześnie 
elektrodą uziemiającą, umieszczano w odległości 5-10 cm od elektrody czynnej (ryc. 20). 
Dokonywano monopolarnej stymulacji włókien nerwu udowo- goleniowego, za 
pomocą prostokątnych bodźców o natężeniu od O do 50 mA i czasie trwania 0.5, 0.2, 0.1, 
0.05 ms. 


Określano wartości parametrów reobazy w zależności od chronaksji: 
· reobaza jest miarą pobudliwości tkanek i odpowiada najmniejszej wartości 
natężenia prostokątnego impulsu stymulującego, który powoduje 
pobudzenie receptorów czucia powierzchownego i głębokiego. Wartość 
reobazy wyraża się w mA. Prawidłowa wartość reobazy wynosi od około 2 
do 18 mA. Duże wartości reobazy świadczą o małym stopniu pobudliwości. 
· chronaksja jest również miarą pobudliwości tkanek i wyraża się 
najkrótszym czasem impulsu prądu stałego o natężeniu równym podwójnej 
reobazie, który wywołuje pobudzenie tkanki, czyli powstanie potencjału 
czynnościowego. Wartość chronaksji wyrażamy w ms. Im wartość 
chronaksji jest większa, tym pobudliwość tkanki jest mniejsza. Prawidłowy 
zakres chronaksji dla włókien czuciowych prawie wszystkich nerwów ciała 
człowieka wynosi od 0,05 do 0,5 ms. 


Po określeniu wartości parametrów reobazy i chronaksji, przedstawiano graficznie 
wzajemną zależność tych parametrów i oceniano morfologię krzywej pobudliwości 
czuciowej. 
Na podstawie wyników badań krzywych pobudliwości czuciowej określano 
również liczbę pacjentów, u których stwierdzono nieprawidłowości w badaniu IC- SD. 


53
		

/p0054.djvu

			Rycina 20. Sposób przeprowadzenia 
badania krzywych pobudliwości czuciowej 
(IC-SD) w zakresie włókien nerwu udowo- 
goleniowego aparatem TECRA: 


Umieszczenie elektrody czynnej (+): 
. do przodu od kostki przyśrodkowej, 
między kostką przyśrodkową a 
ścięgnem mięsnia piszczelowego 
przedniego; 
. pomiędzy 1/3 dolną a y" podudzia, 
na przyśrodkowym brzegu piszczeli 
. na poziomie guzowatości piszczeli, 
poniżej kłykcia przyśrodkowego 
kości piszczelowej, w okolicy gęsiej 
stópki. 


Umieszczenie elektrody biernej (-), 
a jednocześnie uziemiającej: 
· 5-10 cm powyżej elektrody czynnej. 


4.2.1.3 BADANIE PERCEPCJI CZUCIA FILAMENTAMI VON FREY'A 
(FvF) W ZAKRESIE UNERWIENIA WŁÓKIEN NERWU UDOWO- 
GOLENIOWEGO 


Badanie percepcji czucia powierzchniowego przy użyciu filamentów von Frey'a 
(FvF) [286,289-294] przeprowadzono zgodnie z zasadami unerwienia somatotopicznego, 
w obszarach ciała unerwianych przez nerw udowo- goleniowy. 
Badanie to polegało na zastosowaniu bodźca dotykowego w określonym obszarze 
kończyny dolnej, zarówno po stronie operowanej, jaki i po stronie zdrowej. Wyznaczono 
trzy badane okolice, w oparciu o najczęstsze miejsca uszkodzenia nerwu udowo- 
goleniowego podczas operacji usunięcia żyły odpiszczelowej i niewydolnych dopływów: 
· okolica kłykcia przyśrodkowego piszczeli, 
· pomiędzy 1/3 dolną a 
 podudzia, na przyśrodkowej powierzchni goleni, 
· okolica kostki przyśrodkowej. 


Podczas każdego badania wykonywano trzy próby, z wykorzystaniem trzech 
rodzajów skalibrowanych filamentów silikonowych o średnicy 0,12 mm, 0,30 mm i 0,55 
mm. Każda próba wykonywana była przez 1,5 do 2 sekund z 5 sekundową przerwą. 
Nacisk filamentów był zawsze taki sam, w oparciu o elektroniczny system tensometryczny 
(ryc. 21). 


54
		

/p0055.djvu

			Przyjęto, że nacisk na skórę filamentu o grubości 0,30 mm odpowiadał prawidłowej 
percepcji czuciowej. Jeżeli pacjent zgłaszał, ze istnieje wrażenie dotyku w dwóch z trzech 
wykonanych prób dotykowych (2/3) lub podczas każdej próby (3/3), stanowiło to 
potwierdzenie prawidłowej percepcji czucia w zakresie badanego obszaru kończyny, czyli 
tzw. próba dodatnia. Jeżeli pacjent nie zgłaszał wrażenia dotyku podczas żadnej próby 
(0/3) lub zgłaszał je tylko podczas jednej na trzy próby dotykowe (1/3), to stwierdzano 
zaburzenie czucia w obrębie badanego obszaru, czyli tzw. próba ujemna. 
W przypadku dodatniej próby (2/3 lub 313) po zastosowaniu najcieńszego 
filamentu (0,12 mm), określona była nadwrażliwość, czyli przeczulica, natomiast przy 
ujemnej (0/3 lub 1/3) próbie po zastosowaniu najgrubszego filamentu (0,55 mm) 
stwierdzano analgezję, czyli niedoczulicę. 


Rycina 21. Aparat do badania percepcji czucia filamentami von Frey'a. 
Model 1601 , Life Science Instruments. 


55
		

/p0056.djvu

			4.2.2 BADANIE PRZEWODNICTWA EFERENTNEGO 


4.2.2.1 BADANIE ELEKTRONEUROGRAFICZNE (ENG) WŁÓKIEN 
RUCHOWYCH NERWU STRZAŁKOWEGO WSPÓLNEGO 
PISZCZELOWEGO 


Badaniem elektroneurograficznym fali M (ang. ENG- electroneurography) 
oceniano przewodnictwo włókien ruchowych nerwu strzałkowego wspólnego i nerwu 
piszczelowego [95,245,247,248,250,252,276-278295-298]. 
Badania wykonywano przy użyciu aparatu KeyPoint firmy Medtronic (ryc. 18). 
Chorego badano w pozycji leżącej, po przemyciu powierzchni skóry w miejscu badania 
spirytusem etylowym o stężeniu 50%. Przed naklejeniem rejestrujących elektrod 
powierzchniowych, umieszczonych nad mięśniem unerwianym przez stymulowany nerw, 
na powierzchnię elektrod nakładano żel przewodzący o numerze katalogowym 
9015B4113. Elektrodę uziemiającą zwilżano roztworem soli fizjologicznej (0,9% NaCI). Do 
badania elektroneurograficznego używano elektrod powierzchniowych, mających 
następujące numery katalogowe: 
elektrody stymulującej 9013L0361 
elektrody rejestrującej 9013L0202 
elektrody uziemiającej 9013L0851. 


Rejestrowano falę M potencjałów wywołanych, po bipolarnej, nadskórnej 
stymulacji elektrycznej gałęzi nerwowych w standardowych miejscach (ryc. 22 i 23). 
Wykorzystano nadprogowe, pojedyncze, prostokątne bodźce elektryczne o czasie 
trwania 0.1 ms, natężeniu od 5 do 80 mA, które wyzwalane były ze stymulatora aparatu 
KeyPoint z częstotliwością 1 Hz. 
Elektrodę uziemiającą umieszczano w dystalnej części podudzia, pomiędzy 
elektrodą stymulującą a rejestrującą. 
Rejestracji dokonywano w miejscach standardowych, za pomocą bipolarnych 
elektrod powierzchniowych, przy podstawie czasu 5 ms, wzmocnieniu zwykle 5 mV, filtrze 
górnoprzepustowym 1 Hz, adolnoprzepustowym 5 kHz. 
W badaniu fali M analizowano następujące parametry: 
· amplitudę potencjału (mV), mierzoną od wierzchołka ujemnego wychylenia 
(powyżej linii izoelektrycznej) do wierzchołka ujemnego wychylenia (poniżej linii 
izoelektrycznej), czyli tzw. amplitudę całkowitą; 
· latencję początkową (ms), czyli czas między początkiem pobudzenia bodźcami 
elektrycznymi, a pojawieniem się odpowiedzi, mierzoną od artefaktu bodźca 
stymulującego do początku odpowiedzi; 
· prędkość przewodzenia, którą obliczano dzieląc wartość odległości między 
miejscem stymulacji a miejscem rejestracji, mierzoną w centymetrach przez 
latencję początkową, wyrażoną w ms. 
Za normę przyjęto amplitudę większą niż 2,5 mV oraz prędkość przewodzenia 
większą niż 40 mis. 


56
		

/p0057.djvu

			Rycina 22. Metodyka badania 
elektroneurograficznego (ENG) fali M po 
stymulacji elektrycznej włókien 
ruchowych nerwu piszczelowego. 


Umiejscowienie elektrod rejestrujących: 
. elektroda aktywna (dodatnia) 
umiejscowiona na brzuścu mięśnia 
odwodziciela palucha (musculus 
abductor hallucis longus ) 
. elektroda bierna (ujemna) 
umieśczona w okolicy podstawy 
paliczka bliższego palucha, na 
ścięgnie mięśnia odwodziciela 
palucha; 


Miejsca stymulacji elektrodami 
dwubiegunowymi: 
I stymulacja: za kostką przyśrodkową, w 
połowie odległości między ścięgnem 
Achillesa a kostką przyśrodkową; anoda 
proksymalnie w stosunku do katody; 
II stymulacja: w dole podkolanowym, w 
części pośrodkowej, bocznie od tętnicy 
podkolanowej; anoda proksymalnie w 
stosunku do katody; 


Umiejscowienie elektrody uziemiającej: 
pomiędzy elektrodą stymulującą a 
rejestrującą. 


57
		

/p0058.djvu

			Rycina 23. Metodyka badania 
elektroneurograficznego (ENG) fali M po 
stymulacji elektrycznej włókien 
ruchowych nerwu strzałkowego 


Rozmieszczenie elektrod rejestrujących: 
. elektroda aktywna (dodatnia) 
umieszczona na brzuścu mięśnia 
prostownika krótkiego palców, na 
bocznej stronie grzbietu stopy; 
. elektroda ujemna umieszczona w 
okolicy palca małego, na rozcięgnie 
mięśnia prostownika krótkiego 
palców. 


Miejsca stymulacji elektrodami 
dwubiegunowymi: 
I stymulacja: do przodu od kostki bocznej, 
pomiędzy ścięgnem mięśnia prostownika 
długiego palucha, a ścięgnem mięśnia 
piszczelowego przedniego; anoda 
proksymalne w stosunku do katody; 
II stymulacja: za głową strzałki, wzdłuż jej 
przednio- bocznej powierzchni; anoda 
proksymalne w stosunku do katody; 
III stymulacja: przedział boczny dołu 
podkolanowego, przyśrodkowo od ścięgna 
mięśnia dwugłowego uda; 


Umieszczenie elektrody uziemiającej: 
pomiędzy elektrodą stymulującą a 
rejestrującą. 


4.2.2.2 BADANIE ELEKTROMIOGRAFII GLOBALNEJ (EMG) MIĘŚNI 
KOŃCZYN DOLNYCH: PISZCZELOWEGO PRZEDNIEGO, 
BRZUCHATEGO ŁYDKI I PROSTOWNIKA DŁUGIEGO PALCÓW 


Rejestracje elektromiogramów globalnych (EMG) wykonywane były obustronnie w 
warunkach spoczynkowych i wysiłkowych, przy odprowadzeniach z mięśni kończyn 
dolnych: piszczelowego przedniego, brzuchatego łydki (głowy przyśrodkowej i bocznej- 
modyfikacja własna) i prostownika długiego palców [98,244,245,247,248,250-253,276, 
295,299,311 ]. 
Pacjenci badani byli w pozycji leżącej, przy użyciu aparatu KeyPoint firmy 
Medtronic (ryc. 18). Przed wykonaniem badania skórę chorego odtłuszczono spirytusem 
etylowym o stężeniu 50%. Elektrodę uziemiającą zwilżano roztworem soli fizjologicznej. 
Pod elektrody powierzchniowe, przed ich naklejeniem, nakładano żel przewodzący. 


58
		

/p0059.djvu

			Zastosowano dwubiegunową metodę odprowadzenia potencjałów standardowymi 
elektrodami powierzchniowymi, z których dodatnia była umieszczana nadskórnie nad 
brzuścami badanych mięśni. Rejestrującą elektrodę ujemną umieszczano nad ścięgnem 
badanego mięśnia (za wyjątkiem rejestracji z mięśnia brzuchatego łydki- modyfikacja 
własna). Elektrodę uziemiającą umieszczano w dystalnej części podudzia (ryc. 24, 25, 
26). Rejestracje wykonano przy podstawie czasu 80 ms, wzmocnieniu zwykle 500 ).lV, 
filtrze górnoprzepustowym 10Hz, adolnoprzepustowym 10kHz. 
W badaniach elektromiografii globalnej rejestrowano potencjały czynnościowe 
rekrutujących jednostek ruchowych w warunkach relaksacji mięśnia oraz podczas 
maksymalnego ich wysiłku, trwającego nie dłużej niż 5 sekund. 
Zapisy odprowadzano przy podstawie czasu 80 ms/O i wzmocnieniu 0,5 mV/O. 


Analizowano następujące parametry zapisów: 
· amplitudę potencjałów ().lV) czynnościowych rekrutujących jednostek ruchowych 
mięśni. Obliczano średnią wartość amplitudy. 
· częstotliwość zapisu (HZ). Obliczano średnią wartość częstotliwości zapisu. 
Przyjęto następującą skalę [98]: 
zapis "interferencyjny" (70-95 Hz), czyli zapis prawidłowy, 
zapis "z niepełną interferencją" (35-60 Hz), czyli zapis o średnim stopniu 
nasilenia patologii w czynności jednostek ruchowych, 
zapis "prosty" (5-30 Hz), czyli zapis i znacznym stopniu nasilenia patologii w 
czynności jednostek ruchowych. 


Analizowano również zapis elektromiograficzny w warunkach pełnej relaksacji 
mięśnia (spoczynkowy), w celu stwierdzenia obecności ewentualnych wykładników 
czynności spontanicznej [98,250,287]. W mięśniu zdrowym, przy odprowadzeniech 
elektromiografii globalnej w spoczynku nie obserwuje się potencjałów spontanicznych o 
amplitudzie większej niż 20-30 IlV. Występuje tzw. "cisza elektryczna" [98]. 
W warunkach prawidłowych podczas maksymalnego skurczu mięśnia, uśredniona 
wartość amplitudy potencjałów w rejestracji EMG zawiera się w zależności od badanego 
mięśnia: 
· mięsień prostownik palców- od 800 do 2500 IlV, 
· mięsień piszczelowy przedni- od 750 do 2500 IlV, 
· mięsień brzuchaty łydki 650- 2000 IlV. 


Za nieprawidłowe zapisy uzyskane w warunkach pełnej relaksacji badanego 
mięśnia uznano zapisy z czynnością spontaniczną powyżej 25- 30 IlV. 
Natomiast za nieprawidłowe zapisy EMG, uzyskane w warunkach maksymalnego 
wysiłku, uznano zapisy z cechami uszkodzenia neurogennego oraz zapisy z cechami 
typowymi dla procesów pierwotnie mięśniowych (miopatie). W przedstawionej pracy za 
nieprawidłowe zapisy wysiłkowe uznano również zapisy odpowiadające 
niskoczęstotliwemu zapisowi uzyskanemu przy słabym skurczu zdrowego mięśnia (o tzw. 
niepelnej interferencji). 


59
		

/p0060.djvu

			60 


Rycina 24. Metodyka badania EMG 
wysiłkowego, przy obustronnych 
odprowadzeniach 
z mięśni piszczelowych przednich: 


Rozmieszczenie elektrod rejestrujących: 
elektroda dodatnia- brzusiec mięśnia 
piszczelowego przedniego; 
elektroda ujemna umieszczona dystalnie na 
ścięgnie badanego mięśnia; 


Umieszczenie elektrody uziemiającej: 
elektroda opaskowa umieszczona w 
dystalnej części podudzia 


Rycina 25. Metodyka badania EMG, 
przy obustronnych odprowadzeniach 
z mięśni brzuchatych łydki 
(modyfikacja własna): 


Rozmieszczenie elektrod rejestrujących: 
elektroda dodatnia- brzusiec przyśrodkowy 
mięśnia brzuchatego łydki; 
elektroda ujemna- brzusiec boczny mięśnia 
brzuchatego łydki; 


Umieszczenie elektrody uziemiającej: 
elektroda opaskowa umieszczona w 
dystalnej części podudzia 


Rycina 26. Metodyka badania EMG, 
przy obustronnych odprowadzeniach 
z mięśni prostowników długich 
palców: 


Rozmieszczenie elektrod rejestrujących: 
elektroda dodatnia umieszczona na brzuścu 
mięśnia prostownika długiego palców; 
elektroda ujemna umieszczona na ścięgnie 
mięśnia, dystalnie 


Umieszczenie elektrody uziemiającej: 
elektroda opas kowa umieszczona w 
dystalnej części podudzia
		

/p0061.djvu

			4.3 METODY ANALIZY STATYSTYCZNEJ 


Po wykonaniu badań neurofizjologicznych, wyniki tych badań poddano analizie 
statystycznej. 
Analizowano zmianę wartości poszczególnych parametrów w czasie 6 miesięcznej 
obserwacji w obrębie całej badanej grupy chorych (80 osób), bez podziału na 
poszczególne podgrupy. W celu zobiektywizowania ilości chorych z zaburzeniami 
przewodnictwa czuciowego i ruchowego w całej badanej grupie chorych oraz 
zobrazowania wielkości powstałych pooperacyjnie zaburzeń w przewodnictwie nerwów 
kończyn dolnych, porównywano wyniki badań neurofizjologicznych uzyskane przed 
operacją żylaków kończyn dolnych, z wynikami uzyskanymi 2 tygodnie, 3 miesiące i 6 
. . .. 
miesięcy po operacJI. 
Analizowano również zmianę wartości badanych parametrów w czasie 6 
miesięcznej obserwacji w poszczególnych grupach chorych, operowanych z 
zastosowaniem różnych metod strippingu długiego żyły odpiszczelowej. W celu 
stwierdzenia ilości osób z uszkodzeniami nerwów kończyn dolnych, określenia stopnia 
powstałych zaburzeń, związanych z zastosowaną metodą strippingu długiego żyły 
odpiszczelowej oraz zobrazowania ewentualnych procesów regeneracyjnych w obrębie 
każdej podgrupy (I, II, III, IV), porównywano wartości badanych parametrów uzyskane 
przedoperacyjnie z wartościami otrzymanymi 2 tygodnie, 3 miesiące i 6 miesięcy po 
operacji. 
Porównywano także wartości poszczególnych parametrów pomiędzy badanymi 
grupami chorych (I, II, III, IV), dla porównania poszczególnych metod strippingu długiego 
żyły odpiszczelowej i ustalenia jak najmniej inwazyjnej techniki operacyjnej, powodującej 
jak najmniej zaburzeń w przewodnictwie włókien czuciowych i ruchowych badanych 
nerwów. 
W analizie statystycznej otrzymanych wyników posłużono się programem 
Statistica. 
Dla porównania liczby chorych z nieprawidłowymi wynikami badań przed operacją, 
2 tygodnie, 3 miesiące i 6 miesięcy po operacji zastosowano test Q Cochrana oraz test 
McNemary. Natomiast dla porównania liczby chorych z nieprawidłowymi wynikami badań 
w poszczególnych grupach, operowanych z zastosowaniem różnych technik strippingu 
długiego żyły odpiszczelowej (grupa 1,11,111 i IV), zastosowano test Fishera- Freemana- 
Haltona. 
Ananlizując wyniki poszczególnych parametrów (amplituda, latencja, prędkość 
przewodzenia, reobaza), sprawdzono zgodność z rozkładem normalnym testem W 
Shapiro- Wilka. Gdy potwierdzono zgodność z rozkładem normalnym zastosowano 
analizę wariancji ANOVA dla pomiarów powtarzalnych, z testem Post-Hoc Tukeya. Gdy 
nie potwierdzono zgodności z rozkładem normalnym, zastosowano test nieparametryczny 
Friedmana, z testem wielokrotnych porównań Ounna. Wyniki traktowano jako 
statystycznie istotne, gdy p<0,05. 


61
		

/p0062.djvu

			5. WYNIKI BADAŃ 


5.1 WYNIKI BADAŃ PRZEWODNICTWA AFERENTNEGO 


5.1.1 WYNIKI BADAŃ CZUCIOWYCH POTENCJAŁÓW WYWOŁANYCH 
(SCV) NERWU UDOWO- GOLENIOWEGO 


5.1.1.1 LICZBA OSÓB Z ZABURZENIAMI PRZEWODNICTWA NERWOWEGO 
WE WŁÓKNACH NERWU UDOWO- GOLENIOWEGO 


A. WYNIKI BADAŃ WSZYSTKICH BADANYCH PACJENTÓW (OGÓŁEM, N= 80) 


Uszkodzenie włókien nerwu udowo- goleniowego stwierdzono u 30 chorych z 80 
badanych (37,5%) po strippingu długim żyły odpiszczelowej. Zaburzenia przewodnictwa 
nerwowego zdiagnozowane 2 tygodnie po zabiegu w znaczącym stopniu ustępowały już 3 
miesiące po operacji (p= 0,0008). Uszkodzenie nerwu udowo- goleniowego stwierdzono u 
17 chorych (21,25%) 3 miesiące po zabiegu i u 11 chorych (13,75%) po 6 miesiącach od 
zabiegu (tab. 3). U 7 chorych (8,75%) 2 tygodnie po zabiegu w badaniu czuciowych 
potencjałów wywołanych nie udało się zarejestrować potencjału. Podobna sytuacja 
wystąpiła u 5 chorych (6,25%) 3 miesiące i u 3 (3,75%) chorych 6 miesięcy po zabiegu. 


B. WYNIKI BADAŃ W ZALEŻNOŚCI OD SPOSOBU OPERACJI (GRUPA I, II, III i IV) 


W trzech z czterech badanych grup (I, II, III) stwierdzono istotne statystycznie 
(p<0,05) uszkodzenia nerwu udowo- goleniowego, co zaobserwowano 2 tygodnie po 
zabiegu. W grupie I (pacjenci operowani z zastosowaniem strippingu w kierunku 
proksymalnym bez wynicowania żyły) do uszkodzenia nerwu udowo- goleniowego doszło 
aż u 13 z 20 badanych chorych (65%, p= 0,0002). W grupie II (pacjenci operowani z 
zastosowaniem strippingu w kierunku proksymalnym z wynicowaniem żyły) uszkodzenie 
stwierdzono u 7 z 20 badanych chorych (35%, p= 0,0156). Podobne wyniki uzyskano po 
przebadaniu grupy III (pacjenci operowani z zastosowaniem strippingu w kierunku 
dystalnym bez wynicowania żyły)- u 6 z 20 chorych (30%, p= 0,0312) stwierdzono zmiany 
w przewodnictwie. Najlepsze wyniki zaobserwowano w grupie IV (pacjenci operowani z 
zastosowaniem strippingu w kierunku dystalnym z wynicowaniem żyły). W tej grupie nie 
stwierdzono bowiem istotnych statystycznie uszkodzeń nerwu udowo- goleniowego, a 
wszystkie zaburzenia, które wystąpiły u 4 z 20 chorych (20%, p= NS) ustąpiły całkowicie 
już 3 miesiące po zabiegu. W przypadku grupy II i III, w badaniach 6 miesięcy po zabiegu, 
odnotowano obiektywne uszkodzenie włókien nerwu udowo-goleniowego u 2 z 20 
chorych (10%), co nie dowodzi o powikłaniu strippingu żyły odpiszczelowej (p= NS). 
Jedynie w grupie I, w badaniu przeprowadzonym 6 miesięcy po zabiegu, u znamiennej 
liczby osób stwierdzono zaburzenia przewodnictwa czuciowego (u 7 z 20 chorych- 35%, 
p= 0,0156), aczkolwiek stwierdzono także znaczącą poprawę w porównaniu z badaniem 
przeprowadzonym 2 tygodnie po zabiegu (13 z 20 chorych z uszkodzeniami- 65% 2 


62
		

/p0063.djvu

			tygodnie po zabiegu vs 7 z 20 chorych z uszkodzeniami- 35% 6 miesięcy po zabiegu, p= 
0,0412 ). 
Porównując metody operacyjne, w badaniu przeprowadzonym 2 tygodnie po 
zabiegu, widać istotne statystycznie różnice w wynikach badania grupy I, III i IV. Zabieg 
operacyjny spowodował znacząco więcej uszkodzeń włókien nerwu udowo- goleniowego 
u pacjentów z grupy I niż pacjentów z grupy III (p= 0,0561) i IV (p= 0,0095). 
Najwięcej istotnych statystycznie różnic pomiędzy poszczególnymi grupami 
chorych, świadczących na niekorzyść grupy I, stwierdzono 3 miesiące po zabiegu. W 
grupie II, III i IV zaburzenia przewodnictwa, które zostały stwierdzone 2 tygodnie po 
zabiegu, w znacznym stopniu ustępowały do 3 miesięcy po zabiegu. Natomiast w grupie I 
w większości przypadków zaburzenia te utrzymywały się powyżej trzech miesięcy. 
W badaniu przeprowadzonym 6 miesięcy po zabiegu istotne statystycznie różnice 
stwierdzono jedynie porównując grupę I i IV (p= 0,0083). 


63
		

/p0064.djvu

			Tabela 3. Wyniki badań czuciowych potencjałów wywołanych (SCV), przedstawiające 
liczbę chorych, u których stwierdzono zaburzenia przewodnictwa czuciowego we 
włóknach nerwu udowo- goleniowego. 


Badana 
grupa 


LICZBA CHORYCH Z ZABURZENIAMI 
PRZEWODNICTWA CZUCIOWEGO 


porównanie 
w czasie 
istotność 
statystyczna 
p 


Grupa I 
N=20 


Grupa II 
N=20 


Grupa III 
N=20 


Grupa IV 
N=20 


porównanie 
grup 
istotność 
statystyczna 
p 


2 tygodnie 
po operacji 
Z2 


0/20 
(0%) 


13/20 
(65%) 


10/20 
(50%) 


4/20 
(20%) 


3/20 
(15% ) 


0/20 
(0%) 


I:II = 0,0958 
I:III = 0,0407 
UV = 0,0004 
IUII = NS 
II:IV = NS 
III:IV = NS 


6 miesięcy 
po operacji 
Z4 


7/20 
(35%) 


2/20 
(10%) 


2/20 
(10%) 


0/20 
(0%) 


I:II = NS 
I:III = NS 
UV = 0,0083 
IUII = NS 
II:IV = NS 
III:IV = NS 


Z1: Z2 = 0,0002 
Z1: Z3 = 0,0020 
Z1: Z4 = 0,0156! 
Z2: Z3 = NS 
Z2: Z4 = 0,0412! 
Z3: Z4 = NS 
Z1: Z2 = 0,0156 
Z1: Z3 = NS 
Z1: Z4 = NS 
Z2: Z3 = NS 
Z2: Z4 = NS 
Z3: Z4 = NS 
Z1: Z2 = 0,0312 
Z1: Z3 = NS 
Z1: Z4 = NS 
Z2: Z3 = NS 
Z2: Z4 = NS 
Z3: Z4 = NS 
Z1:Z2 = NS 
Z1:Z3 = NS 
Z1:Z4 = NS 
Z2:Z3 = NS 
Z2:Z4 = NS 
Z3:Z4 = NS 


N- liczba pacjentów objętych badaniem; 
Z1 ,2,3,4- czas przeprowadzenia badania: przed operacją (Z1), 2 tygodnie po operacj (Z2) , 3 miesiące po 
operacji (Z3) i 6 miesięcy po operacji (Z4); 
"szare pole"- wyniki badań wszystkich badanych pacjentów (ogółem, N= 80) 
"białe pole"- wyniki badań poszczególnych grup (z zależności od sposobu operacji): grupa I, II, III, IV; 
Z1 ,2,3: Z2,3,4- porównianie wyników badań przeprowadzonych przed operacją, 2 tygodnie i 3 miesiące po 
operacji, z wynikami badań przeprowadzonych 2 tygodnie, 3 i 6 miesięcy po operacji; 
1,11, III: II, III,IV- porównianie wyników badań pomiędzy grupami w danym czasie Z1, Z2,Z3 i Z4; 
p< 0,05- wyniki istotne statystycznie; 
NS- wyniki nieistotne statystycznie. 


0/20 
(0%) 


7/20 
(35%) 


0/20 
(0%) 


6/20 
(30%) 


0/20 
(0%) 


4/20 
(20%) 


I:II = NS 
I:III = 0,0561 
UV = 0,0095 
IUII = NS 
II:IV = NS 
III:IV= NS 


64
		

/p0065.djvu

			5.1.1.2 AMPLITUDA POTENCJAŁU WE WŁÓKNACH NERWU UDOWO- 
GOLENIOWEGO 


A. WYNIKI BADAŃ WSZYSTKICH BADANYCH PACJENTÓW (OGÓŁEM, N= 80) 


Wyniki obliczeń średnich wartości amplitudy potencjału uzyskane w badaniu SCV 
nerwu udowo- goleniowego przedstawia tabela 4. 
Analizując wartości parametru amplitudy potencjału, po stymulacji elektrycznej 
nerwu udowo- goleniowego w całej badanej grupie (ogółem, N= 80), zaobserwowano 
znaczące zmniejszenie wartości amplitudy 2 tygodnie i 3 miesiące po operacji usunięcia 
żylaków kończyn dolnych, w porównaniu z badaniem przeprowadzonym przed operacją 
(Z1 :Z2, Z1 :Z3 p< 0,0001). Stwierdzono również znaczącą poprawę wartości parametru 
amplitudy 6 miesięcy po operacji, w porównaniu z wartościami uzyskanymi 2 tygodnie i 3 
miesiące po operacji (Z2:Z4 p< 0,0472, Z3:Z4 p= 0,0247). Wartości amplitudy uzyskane u 
badanych SCV 6 miesięcy po operacji, nie różnią się znacząco z wartościami uzyskanymi 
przed operacją (Z1 :Z4 p= NS). 


Tabela 4. Średnie wartości amplitudy potencjałów (I-IV) uzyskanych w badaniu czuciowych 
potencjałów wywołanych (SCV) nerwu udowo- goleniowego. 


AMPLITUDA POTENCJAŁU 
B średnia:!:: SD (,.., V) 
A przed 2 tygodnie 3 miesiące 6 miesięcy 
(cm) 
operacją po operacji po operacji po operacji 
(Zl) (Z2) (Z3) (Z4) 


porównanie 
w czasie 


istotność 
statystyczna 
p 


o 
G 
Ó 
Ł 
E 
M 


I 
I 
-
- 


14 2,02 t 0,67 
18 2,13 t 0,49 
22 1,78 t 0,51 


1,70tO,72 
1,60 t 0,71 
1,49 t 0,61 


1,85 t 0,74 
1,82 t 0,82 
1,53 t 0,57 


1,92 t 0,66 
1,88 t 0,60 
1,74 t 0,53 


Z1: Z2 < 0,0001 
Z1: Z3 < 0,0001 
Z1: Z4 = NS 
Z2: Z3 =NS 
Z2: Z4 < 0,0472 
Z3: Z4 = 0,0247 


A- analizowana grupa chorych 
B- odległość elektrody stymulującej od aktywnej elektrody rejestrującej. W przypadku techniki dystalnej 
(szare pole): 14, 18,22,26 cm, natomiast w przypadku techniki proksymalnej (białe pole): 14, 18,22 cm 
Z1 ,2,3,4- czas przeprowadzenia badania: przed operacją (Z1), 2 tygodnie po operacj (Z2), 3 miesiące po 
operacji (Z3) i 6 miesięcy po operacji (Z4) ; 
Z1 ,2,3: Z2,3,4- porównianie wyników badań przeprowadzonych przed operacją, 2 tygodnie i 3 miesiące po 
operacji, z wynikami badań przeprowadzonych 2 tygodnie, 3 i 6 miesięcy po operacji; 
p< 0,05- wyniki istotne statystycznie 
NS- wyniki nieistotne statystycznie. 


65
		

/p0066.djvu

			B. WYNIKI BADAŃ W ZALEŻNOŚCI 00 SPOSOBU OPERACJI (GRUPA I, II, III i IV) 


Średnie wartości amplitudy potencjału w poszczególnych grupach, uzyskane w 
badaniu SCV nerwu udowo- goleniowego przedstawia tabela 5 i rycina 27. 


ZMIANA WARTOŚCI AMPLITUDY POTENCJAŁU W CZASIE W 
POSZCZEGÓLNYCH GRUPACH 


Analizując poszczególne grupy, zaobserwowano znaczące obniżenie wartości 
parametru amplitudy w grupie I i II, w badaniu przeprowadzonym 2 tygodnie po operacji 
usunięcia żylaków kończyn dolnych (grupa I, Z1 :Z2 p= 0,0002; grupa II, Z1 :Z2 p= 0,0346). 
W przypadku chorych z grupy II, wartości amplitudy wróciły do normy już 3 miesiące po 
operacji i nie różniły się znacząco w porównaniu z wartościami uzyskanymi przed 
operacją (grupa II, Z1 :Z3, p= NS). Dużo gorsze wyniki zaobserwowano natomiast w 
grupie I. Wartości amplitudy uzyskane 3 i 6 miesięcy po operacji były bowiem znacząco 
niższe w porównaniu z wartościami uzyskanymi przed operacją (grupa I, Z1 :Z3 p=0,0002, 
Z1 :Z4 p= 0,0033). W przypadku chorych z grupy III i IV, zabieg operacyjny nie wpłynął 
znacząco na wartość parametru amplitudy (p= NS). 


PORÓWNANIE WARTOŚCI AMPLITUDY POTENCJAŁU POMIĘDZY GRUPAMI 


Porównując poszczególne grupy między sobą, nie zaobserwowano istotnych 
różnic w wynikach uzyskanych przed operacją (p= NS). 
Znaczące różnice widać dopiero w badaniu przeprowadzonym 2 tygodnie po 
operacji. Wartości parametru amplitudy były dużo mniejsze u pacjentów z grupy I, niż z 
grupy II (1:11 p= 0,0759) i znacząco mniejsze niż u chorych z grupy III (1:111 p= 0,0031) i IV 
(I:IV p= 0,0034). 
Podobne wyniki uzyskano analizując badanie przeprowadzone 3 miesiące po 
zabiegu. Istotne różnice zaobserwowano porównując pacjentów z grupy I, III i IV. Wyniki 
uzyskane w grupie III i IV były bowiem znacząco lepsze niż w grupie I (1:111 p= 0,0223; I:IV 
p= 0,0239). 
Wartości amplitudy uzyskane w badaniu SCV w 6 miesięcy po operacji usunięcia 
żylaków nie różniły się znacząco w poszczególnych grupach (p= NS), aczkolwiek jak 
wynika z wcześniejszej analizy, w grupie I były one znacząco niższe w porównaniu z 
wartościami uzyskanymi przed operacją (grupa I, Z1 :Z4 p= 0,0033; grupa II, III i IV, Z1 :Z4 
p= NS). 


66
		

/p0067.djvu

			Tabela 5. Średnie wartości amplitud potencjałów (f..lV) uzyskanych w badaniu czuciowych 
potencjałów wywołanych (SCV) nerwu udowo- goleniowego. 


A 


B 
(cm) 


przed 
operacją 
(Zl) 


AMPLITUDA POTENCJAŁU 
średnia ::ł: SD (,.tV) 
2 tygodnie 3 miesiące 
po operacji po operacji 
(Z2) (Z3) 


6 miesięcy 
po operacji 
(Z4) 


14 
18 
IV 22 
porównanie 
grup 
istotność 
statystyczna 
p 


2,02 :t 0,56 
1,96 :t 0,46 
1,67 :t 0,38 


I:1I = NS 
I:III = NS 
UV = NS 
lUlI = NS 
II:IV = NS 
III:IV = NS 


1,96 :t 0,35 
1,68 :t 0,38 
1,64 :t 0,38 


2,10:t 0,45 
1,86:t 0,41 
1,60 :t 0,37 


2,05 :t 0,26 
1,96 :t 0,37 
1,76 :t 0,38 


I:1I = NS 
I:III = NS 
UV = NS 
lUlI = NS 
II:IV = NS 
III:IV = NS 


porównanie 
w czasie 
istotność 
statystyczna 
p 


Z1: Z2 = 0,0002 
Z1: Z3 = 0,0002 
Z1: Z4 = 0,0033 
Z2: Z3 = NS 
Z2: Z4 = 0,0472 
Z3: Z4 = NS 


Z1: Z2 = 0,0346 
Z 1: Z3 = NS 
Z1: Z4 = NS 
Z2: Z3 = NS 
Z2: Z4 = 0,0377 
Z3: Z4 = NS 


Z1: Z2 = NS 
Z 1: Z3 = NS 
Z1: Z4 = NS 
Z2: Z3 = NS 
Z2: Z4 = NS 
Z3: Z4 = NS 


Z1: Z2 = NS 
Z 1: Z3 = NS 
Z1: Z4 = NS 
Z2: Z3 = NS 
Z2: Z4 = NS 
Z3: Z4 = NS 


A- analizowana grupa chorych 
B- odległość elektrody stymulującej od aktywnej elektrody rejestrującej. W przypadku techniki dystalnej 
(szare pole): 14, 18,22,26 cm, natomiast w przypadku techniki proksymalnej (białe pole): 14, 18,22 cm; 
Z1,2,3,4- czas przeprowadzenia badania: przed operacją (Z1), 2 tygodnie po operacj (Z2), 3 miesiące po 
operacji (Z3) i 6 miesięcy po operacji (Z4) ; 
Z1,2,3: Z2,3,4- porównianie wyników badań przeprowadzonych przed operacją, 2 tygodnie i 3 miesiące po 
operacji, z wynikami badań przeprowadzonych 2 tygodnie, 3 i 6 miesięcy po operacji; 
1,11, III: II, III,IV- porównianie wyników badań pomiędzy grupami w danym czasie Z1, Z2,Z3 i Z4; 


I:1I = 0,0759 
I:III = 0,0031 
UV = 0,0034 
lUlI = NS 
II:IV = NS 
III:IV = NS 


I:1I = NS 
I:III = 0,0223 
UV = 0,0239 
lUlI = NS 
II:IV = NS 
III:IV = NS 


67
		

/p0068.djvu

			Rycina 27. Graficzne przedstawienie średnich wartości amplitud potencjałów (f..lV) 
uzyskanych w badaniu czuciowych potencjałów wywołanych (SCV) nerwu udowo- 
goleniowego. 


!-IV 
3,00 


AMPLITUDA POTENCJAŁU 


2,50 


2,00 


1,50 


1,00 


0,50 


0,00 
 /l41 18/22 
metoda 
proksymalna 


W /141 18/22 r /14/18/22 
 /14/181 22 
metoda metoda metoda 
proksymalna proksymalna proksymalna 


przed operacją 
(Zl) 


2 tygodnie 
po operacji (Z2) 


3 miesiące 
po operacji (Z3) 


6 miesięcy 
po operacji (Z4) 


--+- Grupa l - Grupa II ---...- Grupa III -+- Grupa IV 


Przebadano cztery grupy pacjentów (grupę I, II, III i IV) przed zabiegiem usunięcia żylaków kończyn dolnych 
(Z1) oraz 2 tygodnie, 3 miesiące i 6 miesięcy po zabiegu (Z2,3,4). Zastosowano metodę dystalną (14, 18, 
22, 26 cm- "szare pole") i proksymalną (14, 18, 22 cm- "białe pole") badania nerwu udowo- goleniowego. 


68
		

/p0069.djvu

			5.1.1.3 LATENCJA SZCZYTU POTENCJAŁU WŁOKlEN NERWU UDOWO- 
GOLENIOWEGO 


A. WYNIKI BADAŃ WSZYSTKICH BADANYCH PACJENTÓW (OGÓŁEM, N= 80) 


Analizując wartości latencji szczytu potencjału w całej badanej grupie (ogółem, N= 
80), uzyskano podobne wyniki jak w przypadku analizy wartości amplitudy potencjału. 
Średnie wartości latencji peaku, uzyskane w badaniu SCV nerwu udowo- 
goleniowego, przedstawia tabela 6. 
Zaobserwowano znaczące wydłużenie latencji szczytu potencjału w badaniu 
przeprowadzonym 2 tygodnie po operacji usunięcia żylaków kończyn dolnych (Z1 :Z2 p< 
0,0001), w porównaniu z badaniem przeprowadzonym przed operacją. Nieprawidłowe 
wyniki utrzymywały się jeszcze 3 miesiące po operacji (Z1 :Z3 p= 0,0012), mimo iż 
zaobserwowano już istotną poprawę, w porównaniu z wynikami uzyskanymi 2 tygodnie 
po zabiegu (Z2:Z3 p= 0,0074). Wartości latencji wróciły do stanu sprzed zabiegu dopiero 
6 miesięcy po operacji (Z1 :Z4 p= NS). 


Tabela 6. Średnie wartości latencji szczytu potencjału (ms) uzyskane w badaniu 
czuciowych potencjałów wywołanych (SCV) nerwu udowo- goleniowego. 


A 


B 
(cm) 
norma 


przed 
operacją 
(Zl) 


LATENCJA SZCZYTU POTENCJALU 
średnia:!:: SD (ms) 
2 tygodnie 3 miesiące 
po operacji po operacji 
(Z2) (Z3) 


6 miesięcy 
po operacji 
(Z4) 


porównanie 
w czasie 
istotność 
statystyczna 
p 


14 
18 
22 


< 4,13 
< 5,18 
< 6,23 


3,81 10,27 
4,8410,33 
5,7010,42 


4,53 1 1,28 
5,7511,46 
6,8011,71 


4,2610,99 
5,3811,13 
6,301 1,34 


4,1410,88 
5,231 1,09 
6,10 1 1,22 


Z1: Z2 < 0,0001 
Z1: Z3 = 0,0012 
Z1: Z4 = NS 
Z2: Z3 = 0,0074 
Z2: Z4 < 0,0001 
Z3: Z4 = NS 


A- analizowana grupa chorych 
B- odległość elektrody stymulującej od aktywnej elektrody rejestrującej. W przypadku techniki dystalnej 
(szare pole): 14, 18,22,26 cm, natomiast w przypadku techniki proksymalnej (białe pole): 14, 18,22 cm 
Z1,2,3,4- czas przeprowadzenia badania: przed operacją (Z1), 2 tygodnie po operacj (Z2), 3 miesiące po 
operacji (Z3) i 6 miesięcy po operacji (Z4) ; 
Z1,2,3: Z2,3,4- porównianie wyników badań przeprowadzonych przed operacją, 2 tygodnie i 3 miesiące po 
operacji, z wynikami badań przeprowadzonych 2 tygodnie, 3 i 6 miesięcy po operacji; 
p< 0,05- wyniki istotne statystycznie 
NS- wyniki nieistotne statystycznie. 


69
		

/p0070.djvu

			B. WYNIKI BADAŃ W ZALEŻNOŚCI 00 SPOSOBU OPERACJI (GRUPA I, II, III i IV) 


Średnie wartości latencji szczytu potencjału w poszczególnych grupach, uzyskane 
w badaniu SCV nerwu udowo- goleniowego, przedstawia tabela 7. 


ZMIANA WARTOŚCI LA TENCJI PEAKU W CZASIE W POSZCZEGÓLNYCH 
GRUPACH 


Istotne statystycznie wydłużenie latencji peaku stwierdzono we wszystkich 
badanych grupach jedynie w badaniu przeprowadzonym 2 tygodnie po operacji (grupa I, 
II, III i IV, Z1 :Z2 p< 0,05). Natomiast w badaniu przeprowadzonym 3 i 6 miesięcy po 
operacji we wszystkich badanych grupach nie stwierdzono już znaczących odchyleń, w 
porównaniu z badaniem wykonanym przed operacją (grupa I, II, III i IV, Z1 :Z3 p= NS, 
Z1 :Z4 p= NS). 


PORÓWNANIE WARTOŚCI LATENCJI PEAKU POMIĘDZY GRUPAMI 


Porównując wyniki latencji u pacjentów z poszczególnych grup, również nie 
stwierdzono istotnych różnic, zarówno 2 tygodnie po operacji, jak i 3 i 6 miesięcy po 
operacji (p= NS). 


Z analizy latencji peaku trzeba było jednak wykluczyć chorych, u których podczas 
badania SCV nerwu udowo- goleniowego nie udało się uzyskać żadnego potencjału. 
Sytuacja taka miała miejsce u 7 chorych 2 tygodnie po zabiegu: u 6 chorych z grupy I i u 1 
chorego z grupy II. Podobna sytuacja wystąpiła u 5 chorych 3 miesiące po zabiegu i u 3 
chorych 6 miesięcy po zabiegu. Wszyscy ci chorzy należeli do grupy I. 
Niemożność zarejestrowania potencjału podczas stymulacji elektrycznej włókien 
nerwu udowo- goleniowego sugeruje wystąpienie znacznego stopnia uszkodzenie włókien 
nerwu w wyniku operacji żylaków kończyn dolnych. Nieuwzględnienie tych wyników w 
analizie statystycznej spowodowało w konsekwencji zafałszowanie analizy zmiany 
wartości latencji peaku poprzez zatarcie różnic w wynikach latencji pomiędzy badanymi 
grupami. W rzeczywistości wyniki badań pacjentów z grupy I były znacznie gorsze niż te, 
które zostały podane w tabeli 7. 


70
		

/p0071.djvu

			Tabela 7. Średnie wartości latencji szczytu potencjału (ms) uzyskane w badaniu 
czuciowych potencjałów wywołanych (SCV) nerwu udowo- goleniowego. 


A 


B 
(cm) 


LA TENCJA SZCZYTU POTENCJAŁU 
średnia::ł: SD (ms) 


porównanie 
w czasie 


norma 


przed 
operacją 
(Zl) 


2 tygodnie 
po operacji 
(Z2) 


3 miesiące 
po operacji 
(Z3) 


6 miesięcy 
po operacji 
(Z4) 


istotność 
statystyczna 
p 


Z1: Z2 = 0,0017 
Z 1: Z3 = NS 
Z1: Z4 = NS 
Z2: Z3 = NS 
Z2: Z4 = 0,0226 
Z3: Z4 = NS 


Z1: Z2 = 0,0168 
Z 1: Z3 = NS 
Z1: Z4 = NS 
Z2: Z3 = NS 
Z2: Z4 = NS 
Z3: Z4 = NS 


Z1: Z2 = 0,0021 
Z 1: Z3 = NS 
Z1: Z4 = NS 
Z2: Z3 = NS 
Z2: Z4 = 0,0361 
Z3: Z4 = NS 


Z1: Z2 = 0,0014 
Z 1: Z3 = NS 
Z1: Z4 = NS 
3,83 :t 0,25 3,81 :t 0,21 Z2: Z3 = 0,0290 
14 < 4,13 3,78 :t 0,28 4,16:t0,83 Z2: Z4 = 0,0056 
18 < 5,18 4,84 :t 0,28 5,31 :t 1,04 4,88 :t 0,32 5,86 :t 0,29 Z3: Z4 = NS 
IV 22 < 6,23 5,69 :t 0,40 6,16:t1,13 5,75 :t 0,42 5,70 :t 0,44 
porównanie I:1I = NS I:1I = NS I:1I = NS I:1I = NS 
grup I:III = NS I:III = NS I:III = NS I:III = NS 
istotność uv = NS UV = NS UV = NS UV = NS 
lUlI = NS lUlI = NS lUlI = NS lUlI = NS 
statystyczna II:IV = NS II:IV = NS II:IV = NS II:IV = NS 
P III:IV = NS III:IV = NS III:IV = NS III:IV = NS 


A- analizowana grupa chorych 
B- odległość elektrody stymulującej od aktywnej elektrody rejestrującej. W przypadku techniki dystalnej 
(szare pole): 14, 18,22,26 cm, natomiast w przypadku techniki proksymalnej (białe pole): 14, 18,22 cm; 
Z1,2,3,4- czas przeprowadzenia badania: przed operacją (Z1), 2 tygodnie po operacj (Z2), 3 miesiące po 
operacji (Z3) i 6 miesięcy po operacji (Z4) ; 
Z1,2,3: Z2,3,4- porównianie wyników badań przeprowadzonych przed operacją, 2 tygodnie i 3 miesiące po 
operacji, z wynikami badań przeprowadzonych 2 tygodnie, 3 i 6 miesięcy po operacji; 
1,11, III: II, III,IV- porównianie wyników badań pomiędzy grupami w danym czasie Z1, Z2,Z3 i Z4; 


71
		

/p0072.djvu

			5.1.1.4 PRĘDKOŚĆ PRZEWODZENIA WE WŁÓKNACH NERWU UDOWO- 
GOLENIOWEGO 


A. WYNIKI BADAŃ WSZYSTKICH BADANYCH PACJENTÓW (OGÓŁEM, N= 80) 


W przypadku analizy wartości prędkości przewodzenia we włóknach nerwu 
udowo- goleniowego w całej badanej grupie (ogółem, N= 80), zaobserwowano dużo 
gorsze wyniki, niż w przypadku analizy wartości amplitudy potencjału i latencji peaku tego 
nerwu, co przedstawione zostało w tabeli 8. 


Analizując wartości prędkości przewodzenia we włóknach nerwu udowo- 
goleniowego w całej badanej grupie (tab.8) stwierdzono znacząco niższe wartości nie 
tylko w badaniu przeprowadzonym 2 tygodnie i 3 miesiące po operacji usunięcia żylaków 
kończyn dolnych (Z1 :Z2 p< 0,0001, Z1 :Z3 p< 0,0001), ale również w badaniu wykonanym 
6 miesięcy po zabiegu, w porównaniu z wartościami uzyskanymi przed operacją (Z1 :Z4 
p= 0,0005). Mimo iż zaobserwowano istotną poprawę wartości parametru prędkości 
przewodzenia w czasie 3 i 6 miesięcy, w porównaniu z wynikami uzyskanymi 2 tygodnie 
po zabiegu (Z2:Z3 p= 0,0074, Z2:Z4< 0,0001), to jednak wartości te nie wróciły do stanu z 
przed operacji (Z1 :Z4 p= 0,0005). 


Tabela 8. Średnie wartości prędkości przewodzenia (mis) uzyskane w badaniu 
czuciowych potencjałów wywołanych (SCV) nerwu udowo- goleniowego. 


PRĘDKOŚĆ PRZEWODZENIA porównanie 
B średnia::ł: SD mis w czasie 
A (cm) przed 2 tygodnie 3 miesiące 6 miesięcy istotność 
norma operacją po operacji po operacji po operacji statystyczna 
(Zl) (Z2) (Z3) (Z4) P 
Z1: Z2 < 0,0001 
Z1: Z3 < 0,0001 
Z1: Z4 = 0,0005 
14 >40,53 43,45 :t 2,26 35,03 :t 12,43 37,44:t 11,44 39,41 :t 9,68 Z2: Z3 = 0,0268 
Z2: Z4 < 0,0001 
18 >40,86 44,30 :t 2,88 35,79:t 12,59 38,24:t 11,60 40,13 :t 9,95 Z3: Z4 = NS 
22 >41,38 45,23 :t 2,99 36,38 :t 12,83 39,39:t 11,99 41 ,39 :t 10,13 


A- analizowana grupa chorych 
B- odległość elektrody stymulującej od aktywnej elektrody rejestrującej. W przypadku techniki dystalnej 
(szare pole): 14, 18,22,26 cm, natomiast w przypadku techniki proksymalnej (białe pole): 14, 18,22 cm 
Z1,2,3,4- czas przeprowadzenia badania: przed operacją (Z1), 2 tygodnie po operacj (Z2), 3 miesiące po 
operacji (Z3) i 6 miesięcy po operacji (Z4) ; 
Z1,2,3: Z2,3,4- porównianie wyników badań przeprowadzonych przed operacją, 2 tygodnie i 3 miesiące po 
operacji, z wynikami badań przeprowadzonych 2 tygodnie, 3 i 6 miesięcy po operacji; 
p< 0,05- wyniki istotne statystycznie 
NS- wyniki nieistotne statystycznie. 


72
		

/p0073.djvu

			B. WYNIKI BADAŃ W ZALEŻNOŚCI 00 SPOSOBU OPERACJI (GRUPA I, II, III i IV) 


Analizę wartości prędkości przewodzenia włókien nerwu udowo- goleniowego w 
poszczególnych grupach oraz średnie wartości prędkości, uzyskane w badaniu SCV 
nerwu udowo- goleniowego, przedstawia rycina 28 i tabela 9. 


ZMIANA WARTOŚCI PRĘDKOŚCI PRZEWODZENIA W CZASIE W 
POSZCZEGÓLNYCH GRUPACH 


Analizując wartości prędkości przewodzenia, zaobserwowano znaczące 
zwolnienie prędkości przewodzenia we włóknach nerwu udowo- goleniowego u pacjentów 
we wszystkich badanych grupach, w badaniu przeprowadzonym 2 tygodnie po operacji 
usunięcia żylaków kończyn dolnych (grupa I, Z1 :Z2 p= 0,0001; grupa II, Z1 :Z2 p= 0,0002; 
grupa III, Z1 :Z2 p= 0,0001; grupa IV, Z1 :Z2 p= 0,0002). 
W przypadku chorych z grupy I i II, znaczące zwolnienie prędkości przewodzenia 
włókien nerwu udowo- goleniowego utrzymywało się jeszcze 3 miesiące po zabiegu 
(grupa I, Z1 :Z3 p= 0,0001; grupa II, Z1 :Z3 p= 0,0059). U pacjentów z grupy II wartości 
prędkości przewodzenia w większości przepadków wróciły do stanu sprzed operacji i w 
badaniu przeprowadzonym 6 miesięcy po zabiegu nie zaobserwowano już istotnych 
różnic w porównaniu z badaniem przedoperacyjnym (grupa II, Z1 :Z4 p= NS). Znacznie 
gorsze wyniki uzyskano po zbadaniu grupy I. Jedynie w tej grupie chorych zwolnienie 
prędkości przewodzenia we włóknach nerwu udowo- goleniowego było jeszcze znaczące 
w badaniu przeprowadzonym 6 miesięcy po zabiegu (grupa I, Z1 :Z4 p= 0,0028). 
W grupie III w badaniu przeprowadzonym 3 miesiące po zabiegu również 
zaobserwowano zwolnienie prędkości przewodzenia we włóknach nerwu udowo- 
goleniowego, w porównaniu z badaniem przeprowadzonym przed operacją. Było ono 
jednak mniejsze niż u pacjentów z grupy I i II (grupa III, Z1 :Z3 p= 0,0808). 
Najlepsze wyniki uzyskano w grupie IV. Wartości prędkości przewodzenia nie 
różniły się bowiem znacząco już 3 miesiące po zabiegu w porównaniu z wartościami z 
przed operacji (grupa IV, Z1 :Z3 p= NS). 


PORÓWNANIE WARTOŚCI PRĘDKOŚCI PRZEWODZENIA POMIĘDZY 
GRUPAMI 


Porównując wartości prędkości przewodzenia u pacjentów z poszczególnych grup 
między sobą, nie zaobserwowano istotnych różnic w wynikach uzyskanych przed 
operacją (tab. 9, p= NS). 
Znaczące różnice widać dopiero w badaniu przeprowadzonym 2 tygodnie po 
operacji. Mimo że u pacjentów we wszystkich grupach 2 tygodnie po operacji 
zaobserwowano znaczące zwolnienie prędkości przewodzenia, to jednak w grupie I było 
ono największe. Wartości prędkości przewodzenia w grupie I okazały się być znacząco 
mniejsze u pacjentów z grupy I, niż u pacjentów z grupy II (1:11 p= 0,0028), III (1:111 p= 
0,0014) i IV (I:IV p= 0,0003). Różnica ta utrzymywała się również 3 miesiące po operacji, 
jak i w badaniu przeprowadzonym 6 miesięcy po zabiegu usunięcia żylaków kończyn 
dolnych. 


73
		

/p0074.djvu

			Nie odnotowano natomiast istotnych roznlc między wartościami prędkości 
przewodzenia w grupie II, III i IV, zarówno 2 tygodnie po operacji, jak i 3 i 6 miesięcy po 
zabiegu (11:111, II:IV, III:IV p= NS). 


Tabela 9. Średnie wartości prędkości przewodzenia (mis) uzyskane w badaniu 
czuciowych potencjałów wywołanych (SCV) nerwu udowo- goleniowego. 


B 
A (cm) 


PRĘDKOŚĆ PRZEWODZENIA 
średnia::ł: SD (mis) 
2 tygodnie 3 miesiące 
.. .. 
po operacji po operacji 
(Z2) (Z3) 


14 
18 
IV 22 
porównanie 
grup 
istotność 
statystyczna 
p 


43,512,27 
44,1612,65 
45,0812,85 
I: II = NS 
I:III = NS 
UV = NS 
lUlI = NS 
II:IV = NS 
III:IV = NS 


43,17 1 2,50 
42,4412,14 
43,42 1 2,49 
44,4912,76 
I:1I = 0,0064 
I:III = 0,0013 
UV = 0,0003 
lUlI = NS 
II:IV = NS 
III:IV = NS 


porównanie 
w czasie 
istotność 
statystyczna 
p 


Z1: Z2 = 0,0001 
Z1: Z3 = 0,0001 
Z1: Z4 = 0,0028 
Z2: Z3 = NS 
Z2: Z4 = 0,0283 
Z3: Z4 = NS 


Z1: Z2 = 0,0002 
Z1: Z3 = 0,0059 
Z1: Z4 = NS 
Z2: Z3 = NS 
Z2: Z4 = 0,0217 
Z3: Z4 = NS 


Z1: Z2 = 0,0001 
Z1: Z3 = 0,0808 
Z1: Z4 = NS 
Z2: Z3 = 0,0441 
Z2: Z4 = 0,0031 
Z3: Z4 = NS 


Z1: Z2 = 0,0002 
Z 1: Z3 = NS 
Z1: Z4 = NS 
Z2: Z3 = 0,0065 
Z2: Z4 = 0,0004 
Z3: Z4 = NS 


A- analizowana grupa chorych; B- odległość elektrody stymulującej od aktywnej elektrody rejestrującej. W 
przypadku techniki dystalnej (szare pole): 14, 18, 22, 26 cm, natomiast w przypadku techniki proksymalnej 
(białe pole): 14, 18,22 cm; p< 0,05- wyniki istotne statystycznie; NS- wyniki nieistotne statystycznie; 
Z1,2,3,4- czas przeprowadzenia badania: przed operacją (Z1), 2 tygodnie po operacj (Z2), 3 miesiące po 
operacji (Z3) i 6 miesięcy po operacji (Z4); 
Z1,2,3: Z2,3,4- porównianie wyników badań przeprowadzonych przed operacją, 2 tygodnie i 3 miesiące po 
operacji, z wynikami badań przeprowadzonych 2 tygodnie, 3 i 6 miesięcy po operacji; 
1,11, III: II, III,IV- porównianie wyników badań pomiędzy grupami w danym czasie Z1, Z2,Z3 i Z4. 


74
		

/p0075.djvu

			Rycina 28. Graficzne przedstawienie średnich wartości prędkości przewodzenia (m/s) 
uzyskanych w badaniu czuciowych potencjałów wywołanych (SCV) nerwu udowo- 
goleniowego. 


mis PRĘDKOŚĆ PRZEWODZENIA 
50 
- - 
45 ,........... 

,........... 
 
40 F""" ........ 
...- r-::I -.....; --ł 
./' .P i--I .... 
35 ........... 
......
 
 
30 --- 

 
25 
20 
15 
10 
5 cm 
l _/ 14/18/22 lIIIIIIIIIIIV /14/18/22 lIIIIIIIIIIIV /14/18/22 lIIIIIIIIIIIIr/ 14/18/22 
. metoda . metoda . metoda . metoda 
proksymalna proksymalna proksymalna proksymalna 
przed operacją 2 tygodnie 3 miesiące 6 miesięcy 
po operacJI po operacJI po operacJI 
I -- Grupa I -Grupa II - Grupa III -+- Grupa IV I 


Przebadano cztery grupy pacjentów (grupę I, II, III i IV) przed zabiegiem usunięcia żylaków kończyn 
dolnych oraz 2 tygodnie, 3 miesiące i 6 miesięcy po zabiegu. Zastosowano metodę dystalną (14, 18, 22, 
26 cm- "szare pole") i proksymalną (14, 18, 22 cm- "białe pole") badania nerwu udowo- goleniowego. 


75
		

/p0076.djvu

			Przykłady odpowiedzi uzyskanej z nerwu udowo- goleniowego podczas badania 
SCV pacjenta bez uszkodzenia włókien i z uszkodzeniem włókien nerwu udowo- 
goleniowego przedstawia rycina 29 i 30. 


Rycina 29. Przykład prawidłowej odpowiedzi uzyskanej w wyniku stymulacji elektrycznej 
włókien nerwu udowo- goleniowego podczas badania czuciowych potencjałów 
wywołanych (wszystkie odpowiedzi dotyczą tego samego nerwu). Zastosowano metodę 
dystalną badania nerwu udowo- goleniowego. Wartości amplitudy potencjału (I-IV) , latencji 
peaku (ms) i prędkości przewodzenia (mis) we włóknach nerwu udowo- goleniowego 
zarejestrowane w wyniku stymulacji włókien nerwowych w odległości 14, 18, 22, 26 i 30 
cm od aktywnej elektrody rejestrującej mieszczą się w granicach normy. 


Pacjentka lat 31, grupa I, 
badanie przeprowadzono 
przed operacją usunięcia 
żylaków lewej kończyny 
dolnej: 


stymulacja nerwu bodźcami 
elektrycznymi wyzwalanymi ze 
stymulatora z częstotliwością 1 
Hz, o czasie trwania 0,1 ms i 
natężeniu 35,5 mA; 
rejestracja przy podstawie 
czasu 2 ms, wzmocnieniu 5 
IlV; 


w zależności od odległości 
miejsca stymulacji od aktywnej 
elektrody rejestrującej (14, 18, 
22, 26, 30 cm) uzyskano 
następujące parametry: 


amplituda potencjału (IN): 
3.3,2.9, 1.6,2.0,0.9 IJV; 
latencja peaku (ms): 
3.7,4.5,5.3,6.2,6.4 ms 
prędkość przewodzenia (m/s) 
53.8, 46.2, 47.8, 46.4, 53.6 m/s 


76
		

/p0077.djvu

			Rycina 30. Przykład odpowiedzi z uszkodzonego nerwu udowo- goleniowego, uzyskanej 
w wyniku stymulacji elektrycznej włókien tego nerwu podczas badania czuciowych 
potencjałów wywołanych (wszystkie odpowiedzi dotyczą tego samego nerwu). 
Zastosowano metodę dystalną badania nerwu udowo- goleniowego. Wartości amplitudy 
potencjału (I-IV) zarejestrowane w wyniku stymulacji włókien nerwowych w odległości 14, 
18, 22, 26 i 30 cm od aktywnej elektrody rejestrującej mieszczą się w granicach normy. 
Widoczne wydłużenie latencji peaku oraz zwolnienie prędkości przewodzenia we 
włóknach nerwu udowo- goleniowego na każdym badanym odcinku. 


Pacjentka lat 38, grupa I, 
badanie przeprowadzono 3 
miesiące po operacji 
usunięcia żylaków lewej 
kończyny dolnej: 


stymulacja nerwu bodźcami 
elektrycznymi wyzwalanymi ze 
stymulatora z częstotliwością 1 
Hz, o czasie trwania 0,1 ms i 
natężeniu 20,0 mA; 
rejestracja przy podstawie 
czasu 2,5 ms, wzmocnieniu 5 
IlV; 


w zależności od odległości 
miejsca stymulacji od aktywnej 
elektrody rejestrującej (14, 18, 
22, 26, 30 cm) uzyskano 
następujące parametry: 


amplituda potencjału (IN): 
1.9,1.7,1.1,1.3,1.1IJ V ; 
latencja peaku (ms): 
6.1,6.8,7.8,10.4,12.1 ms 
prędkość przewodzenia (m/s) 
26.4, 30.5, 31.4,28.8, 26.5 m/s 


77
		

/p0078.djvu

			5.1.2 WYNIKI BADAŃ KRZYWYCH POBUDLIWOŚCI CZUCIOWEJ (lC-SD) 
WŁÓKIEN NERWU UDOWO- GOLENIOWEGO 


5.1.2.1 LICZBA OSÓB Z ZABURZENIAMI POBUDLIWOŚCI CZUCIOWEJ 
WŁÓKIEN NERWU UDOWO- GOLENIOWEGO 


Wyniki badania krzywych pobudliwości czuciowej po stymulacji elektrycznej 
włókien nerwu udowo- goleniowego przedstawia tabela 10. 


A. WYNIKI BADAŃ WSZYSTKICH BADANYCH PACJENTÓW (OGÓŁEM, N= 80) 


Analizując całą badaną populację (ogółem, N= 80), zaburzenia pobudliwości 
czuciowej włókien nerwu udowo- goleniowego zdiagnozowano aż u 49 chorych z 80 
badanych (61,25%, Z1 :Z2 p< 0,0001) po operacji żylaków kończyn dolnych. 
Nieprawidłowości stwierdzone w badaniu IC- SD 2 tygodnie po zabiegu w znaczącym 
stopniu ustępowały już 3 miesiące po operacji (Z2:Z3 p< 0,0001). Mimo znaczącego 
zmniejszenia liczby chorych z zaburzeniami pobudliwości czuciowej, nieprawidłowości 
stwierdzono jednak jeszcze u znaczącej liczby chorych 3 miesiące i 6 miesięcy po 
zabiegu. Uszkodzenie włókien nerwu udowo- goleniowego stwierdzono bowiem u 22 
chorych (27,5%) 3 miesiące po zabiegu (Z1 :Z3 p< 0,0001) i u 12 chorych (15%) po 6 
miesiącach od zabiegu (Z1 :Z4 p< 0,0001). 


B. WYNIKI BADAŃ W ZALEŻNOŚCI OD SPOSOBU OPERACJI (GRUPA I, II, III i IV) 


Analizując poszczególne grupy, w badaniu przeprowadzonym 2 tygodnie po 
zabiegu, we wszystkich badanych grupach, u znamiennej liczby pacjentów stwierdzono 
uszkodzenie włókien nerwu udowo- goleniowego (grupa I i II, Z1 :Z2 p< 0,0001; grupa III, 
Z1 :Z2 p= 0,0010; grupa IV, Z1 :Z2 p= 0,0039). 
U części pacjentów zaburzenia ustępowały i w badaniu przeprowadzonym 3 
miesiące po zabiegu nieprawidłowości wystąpiły u istotnie dużej liczby chorych jedynie w 
grupie I (Z1 :Z3 p= 0,0009) i u dużej liczby chorych z grupy II ( Z1 :Z3 p= 0,0625). Zarówno 
w grupie III, jak i IV, w badaniu przeprowadzonym 3 miesiące po zabiegu, nie stwierdzono 
już znaczącej liczby chorych z zaburzeniami pobudliwości czuciowej (grupa III i IV, Z1 :Z3 
p= NS). 
Nieprawidłowości zdiagnozowane u chorych z grupy II 3 miesiące po zabiegu, w 
większości przypadków ustępowały i w badaniu przeprowadzonych 6 miesięcy po zabiegu 
nie stwierdzono w tej grupie znamiennej liczby chorych z uszkodzeniami nerwu udowo- 
goleniowego (grupa II, Z1 :Z4 p= NS). 
Najgorsze wyniki otrzymano po zbadaniu chorych z grupy I. Jedynie w tej grupie, 
w badaniu przeprowadzonym 6 miesięcy po operacji, stwierdzono znamienną liczbę 
chorych z zaburzeniami pobudliwości czuciowej we włóknach nerwu udowo- goleniowego 
(grupa I, Z1 :Z4 p= 0,0156). 
Porównując poszczególne grupy między sobą, nie stwierdzono istotnych różnic w 
badaniu przeprowadzonym przed operacją (p= NS) i 2 tygodnie po operacji (p= NS). W 
badaniu wykonanym 3 miesiące po zabiegu znamienne różnice stwierdzono porównując 


78
		

/p0079.djvu

			grupę I z III i IV (1:111 p= 0,0483, I:IV p= 0,0054), natomiast w badaniu przeprowadzonym 6 
miesięcy po zabiegu istotne różnice stwierdzono jedynie po porównaniu grupy I i IV (I:IV 
p= 0,0436). W grupie I w badaniu wykonanym 3 i 6 miesięcy po zabiegu stwierdzono 
bowiem największą liczbę chorych z zaburzeniami pobudliwości czuciowej w zakresie 
unerwienia włókien nerwu udowo- goleniowego. 


Tabela 10. Liczbę chorych, u których stwierdzono zaburzenia pobudliwości czuciowej w 
badaniu IC- SD. 


Badana 
grupa 


LICZBA CHORYCH Z ZABURZENIAMI 
POBUDLIWOŚCI CZUCIOWEJ 


przed 
operacją 
(Zl) 


2 tygodnie 
po operacji 
(Z2) 


3 miesiące 
po operacji 
(Z3) 


6 miesięcy 
po operacji 
(Z4) 


porównanie 
w czasie 
istotność 
statystyczna 
p 
1: Z2 < 0,0001 


Grupa I 
N=20 


0/20 
(0%) 


Grupa II 
N=20 


0/20 
(0%) 


Grupa III 
N=20 


0/20 
(0%) 


15/20 
(75% ) 


14/20 
(70%) 


11/ 20 
(55%) 


11/ 20 
(55%) 


5/20 
(25%) 


4/20 
(20%) 


7/20 
(35%) 


2/20 
(10%) 


2/20 
(10%) 


Grupa IV 0/20 9/20 2/20 1/ 20 
N=20 (0%) (45% ) (10%) (5%) 
porównanie I:1I = NS I:1I = NS I:1I = NS I:1I = NS 
grup I:III = NS I:III = NS I:III = 0,0483 I:III = NS 
istotność UV = NS UV = NS UV = 0,0054 UV = 0,0436 
lUlI = NS lUlI = NS lUlI = NS lUlI = NS 
statystyczna II:IV = NS II:IV = NS II:IV = NS II:IV = NS 
P III:IV = NS III:IV = NS III:IV = NS III:IV = NS 


Z1: Z2 < 0,0001 
Z1: Z3 = 0,0009 
Z1: Z4 = 0,0156 
Z2: Z3 = NS 
Z2: Z4 = 0,0133 
Z3: Z4 = NS 
Z1: Z2 < 0,0001 
Z1: Z3 = 0,0625 
Z1: Z4 = NS 
Z2: Z3 = 0,0076 
Z2: Z4 = 0,0015 
Z3: Z4 = NS 
Z1: Z2 = 0,0010 
Z 1: Z3 = NS 
Z1: Z4 = NS 
Z2: Z3 = 0,0233 
Z2: Z4 = 0,0076 
Z3: Z4 = NS 
Z1:Z2 = 0,0039 
Z1:Z3 = NS 
Z1:Z4 = NS 
Z2:Z3 = 0,0233 
Z2:Z4 = 0,0133 
Z3:Z4 = NS 


N- liczba pacjentów objętych badaniem; 
Z1 ,2,3,4- czas przeprowadzenia badania: przed operacją (Z1), 2 tygodnie po operacj (Z2), 3 miesiące po 
operacji (Z3) i 6 miesięcy po operacji (Z4); 
"szare pole"- wyniki badań wszystkich badanych pacjentów (ogółem, N= 80) 
"białe pole"- wyniki badań poszczególnych grup (z zależności od sposobu operacji): grupa I, II, III, IV; 
Z1,2,3: Z2,3,4- porównianie wyników badań przeprowadzonych przed operacją, 2 tygodnie i 3 miesiące po 
operacji, z wynikami badań przeprowadzonych 2 tygodnie, 3 i 6 miesięcy po operacji; 
1,11, III: II, III,IV- porównianie wyników badań pomiędzy grupami w danym czasie Z1, Z2,Z3 i Z4; 
p< 0,05- wyniki istotne statystycznie; NS- wyniki nieistotne statystycznie. 


79
		

/p0080.djvu

			5.1.2.2 REOBAZA WŁÓKIEN NERWU UDOWO- GOLENIOWEGO 


W badaniu IC- SD określano wartości reobazy włókien nerwu udowo- goleniowego 
dla chronaksji 0.05, 0.1, 0.2, 0.5, w zależności od miejsca stymulacji. 


A. WYNIKI BADAŃ WSZYSTKICH BADANYCH PACJENTÓW (OGÓŁEM, N= 80) 


Średnie wartości reobazy w całej badanej grupie (ogółem, N= 80) przedstawia 
tabela 11 i rycina 31. 
Porównując wartości reobazy w całej badanej grupie, w trzech miejscach badania: 
do przodu od kostki przyśrodkowej, pomiędzy 113 dolną a 1/2 podudzia, na 
przyśrodkowym brzegu piszczeli i w okolicy kłykcia przyśrodkowego piszczeli, 
stwierdzono podobne wyniki. 
W każdej z tych trzech miejsc, w badaniu przeprowadzonym 2 tygodnie po 
operacji usunięcia żylaków kończyn dolnych, zaobserwowano znacząco zmniejszoną 
pobudliwość włókien nerwowych, w porównaniu z wartościami stwierdzonymi przed 
operacją, co objawiało się znaczącym wzrostem wartości reobazy (Z1 :Z2 p< 0,0001). 
Istotne zmniejszenie pobudliwości utrzymywało się jeszcze 3 miesiące po zabiegu, 
w porównaniu z wartościami sprzed operacji (do przodu od kostki przyśrodkowej i 
pomiędzy 1/3 dolna a 1/2 podudzia, Z1 :Z3 p< 0,0001; w okolicy kłykcia przyśrodkowego 
piszczeli Z1 :Z3 p= 0,0003), mimo iż zaobserwowano już znaczącą poprawę wartości 
parametru reobazy, w porównaniu z badaniem wykonanym 2 tygodnie po zabiegu (Z2:Z3 
p< 0,0001). 
W badaniu przeprowadzonym 6 miesięcy po operacji, nie stwierdzono już istotnych 
różnic w wartościach reobazy, w porównaniu z badaniem przeprowadzonym przed 
operacją (Z1 :Z4 p= NS), ale jak wynika z tabeli 9, znacząca okazała się liczba pacjentów 
z nieprawidłowościami stwierdzonymi w badaniu IC- SD (Z1 :Z4 p< 0,0001). 


80
		

/p0081.djvu

			Tabela 11 . Średnie wartości reobazy (mA) włókien nerwu udowo- goleniowego w całej 
badanej grupie (ogółem, N= 80), uzyskane po stymulacji monopolarnej bodźcami o 
natężeniu od O do 50 mA i czasie trwania 0,05/0,1/0,2/0,5 ms. Stymulacji dokonywano w 
trzech miejscach: do przodu od kostki przyśrodkowej, pomiędzy 1/3 dolną a 1/2 goleni, na 
przyśrodkowym brzegu piszczeli oraz w okolicy kłykcia przyśrodkowego piszczeli. 


OGÓŁEM N=80 
REOBAZA 
Czas CH średnia::ł: SD (mA) 
badania (ms) MIEJSCE STYMULACJI 
do przodu od pomiędzy okolica kłykcia 
kostki 1/3 dolną a 1/2 przyśrodkowego 
przyśrodkowej podudzia piszczeli 
0,05 9,48 :t 1,90 8,64:t 1,97 7,94 :t 2,06 
przed 0,1 6,30:t 1,36 5,94:t 1,45 5,40 :t 1,48 
operacją 0,2 4,30:t 1,04 4,09:t 1,06 3,68:t 1,02 
(Zl) 
0,5 2,93 :t 0,84 2,79 :t 0,88 2,47 :t 0,68 
0,05 19,61:t10,11 16,38 :t 9,09 14,44 :t 7,59 
2 tygodnie 0,1 13,60 :t 7,67 11,48 :t 6,44 9,99 :t 5,33 
po operacji 0,2 9,93 :t 5,27 8,18:t4,34 7,21 :t 4,16 
(Z2) 
0,5 7,36 :t 4,83 5,95 :t 4,25 4,83 :t 3,31 
0,05 14,44 :t 7,65 12,91 :t 7,57 10,77:t 5,97 
3 miesiące 0,1 10,39 :t 6,66 9,16:t 5,89 8,22 :t 5,71 
po operacji 0,2 7,39 :t 4,67 6,54 :t 4,14 6,26 :t 4,98 
(Z3) 
0,5 5,00 :t 3,56 4,53:t 3,66 3,94 :t 3,06 
0,05 11,87 :t 5,76 10,15 :t 4,62 9,59 :t 4,72 
6 miesięcy 0,1 8,01 :t 4,06 7,16:t 3,47 6,59 :t 3,44 
po operacji 0,2 5,92 :t 3,67 5,41 :t 3,47 4,91:t3,11 
(Z4) 
0,5 4,10:t 3,26 3,51 :t 2,09 3,17:t 1,86 
porównanie Z1: Z2 < 0,0001 Z1: Z2 < 0,0001 Z1: Z2 < 0,0001 
w czasie Z1: Z3 < 0,0001 Z1: Z3 < 0,0001 Z1: Z3 = 0,0003 
istotność Z1: Z4 = NS Z1: Z4 = NS Z1: Z4 = NS 
Z2: Z3 < 0,0001 Z2: Z3< 0,0001 Z2: Z3< 0,0001 
statystyczna Z2: Z4 < 0,0001 Z2: Z4 < 0,0001 Z2: Z4 < 0,0001 
P Z3: Z4 = 0,0045 Z3: Z4= 0,0042 Z3: Z4= 0,0533 


N- liczba pacjentów objętych badaniem; 
CH- chronaksja (ms) 
Z1 ,2,3,4- czas przeprowadzenia badania: przed operacją (Z1), 2 tygodnie po operacj (Z2), 3 miesiące po 
operacji (Z3) i 6 miesięcy po operacji (Z4); 
Z1,2,3: Z2,3,4- porównianie wyników badań przeprowadzonych przed operacją, 2 tygodnie i 3 miesiące po 
operacji, z wynikami badań przeprowadzonych 2 tygodnie, 3 i 6 miesięcy po operacji; 
p< 0,05- wyniki istotne statystycznie; 
NS- wyniki nieistotne statystycznie 


81
		

/p0082.djvu

			Rycina 31. Graficzne przedstawienie średnich wartości reobazy (mA) w całej badanej 
grupie (N= 80) dla chronaksji 0,05/0,1 10,2/0,5 ms, po stymulacji włókien nerwu udowo- 
goleniowego. 


30 
25 
20 
	
			

/p0083.djvu

			B. WYNIKI BADAŃ W ZALEŻNOŚCI 00 SPOSOBU OPERACJI (GRUPA I, II, III i IV) 


I. WYNIKI BADAŃ IC-SO UZYSKANE PO STYMULACJI ELEKTRYCZNEJ 
NERWU UOOWO- GOLENIOWEGO W OKOLICY DO PRZODU OD KOSTKI 
PRZYŚRODKOWEJ 


Średnie wartości reobazy uzyskane po stymulacji nerwu w okolicy do przodu od 
kostki przyśrodkowej przedstawia tabela 12 i rycina 32. 


ZMIANA W CZASIE WARTOŚCI REOBAZY W GRUPIE I, 11,111 liV 


Analizując zmiany wartości parametru reobazy w czasie przed i po operacji, w 
każdej z badanych grup stwierdzono znaczące pogorszenie pobudliwości czuciowej 
włókien nerwu udowo- goleniowego w 2 tygodnie po operacji, w porównaniu z badaniem 
przeprowadzonym przed zabiegiem (grupa I, II, III, IV, Z1 :Z2 p=0,0002). Stopień 
pogorszenia pobudliwości nerwu udowo- goleniowego był jednak różny i zależał od 
zastosowanej metody strippingu długiego żyły odpiszczelowej. Istotne różnice w 
wartościach parametru reobazy zaobserwowano u pacjentów z grupy I i IV (2 tygodnie po 
zabiegu, I:IV p= 0,0186). U chorych z grupy I stwierdzono największe pogorszenie 
pobudliwości czuciowej, natomiast u chorych z grupy IV najmniejsze pogorszenie 
pobudliwości czuciowej w zakresie unerwienia włókien nerwu udowo- goleniowego.. 
W badaniu przeprowadzonym 3 miesiące po operacji, znacząco wyższe wartości 
parametru reobazy, stwierdzono w grupie I i III (grupa I, Z1 :Z3 p= 0,0032; grupa III Z1 :Z3 
p= 0,0158) i dużo wyższe w grupie II (Z1 :Z3 p= 0,0911), w porównaniu z badaniem 
przedoperacyjnym. Najlepsze wyniki uzyskano po przebadaniu grupy IV. U pacjentów z 
tej grupy nie odnotowano już istotnej różnicy w wartościach reobazy w badaniu 
przeprowadzonym 3 miesiące po zabiegu, w porównaniu z badaniem sprzed operacji 
(Z1 :Z3 p= NS), czyli pobudliwość czuciowa nerwu udowo- goleniowego 3 miesiące po 
zabiegu mieściła się w granicach normy 
Porównując wyniki badań przeprowadzonych 3 miesiące po operacji, z wynikami 
badań wykonanymi 2 tygodnie po zabiegu, w każdej grupie zaobserwowano istotną 
poprawę wyników badania IC- SD (grupa I, Z2:Z3 p= 0,0067; grupa III, Z2:Z3 p= 0,0003; 
grupa III, Z2:Z3 p= 0,0002; grupa IV, Z2:Z3 p= 0,0004). 
W badaniu przeprowadzonym 6 miesięcy po operacji, już w żadnej z grup nie 
stwierdzono istotnych różnic w wartościach parametru reobazy, porównując z badaniem 
przedoperacyjnym (grupa I, II, III, IV, Z1 :Z4 p= NS), mimo że w grupie I liczba chorych z 
zaburzeniami pobudliwości czuciowej była znacząca, jak wynika z tabeli 7 (grupa I, Z1 :Z4 
p= 0,0156). 


PORÓWNANIE WARTOŚCI REOBAZY POMIĘDZY GRUPAMI 


Porównując wartości reobazy w poszczególnych grupach między sobą, zarówno 
3, jak i 6 miesięcy po operacji, stwierdzono znacząco wyższe wartości parametru reobazy 
w grupie I niż w grupie II, III i IV, co oznacza znacząco niższą pobudliwość czuciową 


83
		

/p0084.djvu

			włókien nerwu udowo- goleniowego u pacjentów z grupy I niż u chorych z pozostałych 
grup (3 miesiące po operacji 1:11 p= 0,0131, 1:111 p= 0,0131, I:IV p= 0,0023; 6 miesięcy po 
operacji 1:11 p= 0,0074,1:111 p= 0,0109, I:IV p= 0,0009). 


Tabela 12. Porównanie średnich wartości reobazy (mA) włókien nerwu udowo- 
goleniowego w poszczególnych grupach chorych (I, II, III, IV). Stymulacji dokonywano do 
przodu od kostki przyśrodkowej bodźcami o natężeniu od O do 50 mA i czasie trwania 
0,05/0,1/0,2/0,5 ms. 


OKOLICA DO PRZODU OD KOSTKI PRZYŚRODKOWEJ 
REOBAZA porównanie 
Czas badania CH średnia ::ł: SD (mA) grup 
(ms) Grupa I Grupa II Grupa III Grupa IV istotność 
N=20 N=20 N=20 N=20 statystyczna 
p 
0,05 9,881 1,97 9,601 1,96 9,381 1,54 9,0512,14 I: II = NS 
przed 0,1 6,68 1 1,40 6,48 1 1,39 6,1511,18 5,901 1,44 I:III = NS 
operacją UV = NS 
0,2 4,601 1,07 4,451 1,00 4,1510,92 4,0011,11 lUlI = NS 
(Zl) II:IV = NS 
0,5 3,2310,92 3,08 1 0,83 2,7810,72 2,6310,81 III:IV = NS 
0,05 25,331 13,63 20,08110,11 19,0018,16 15,24 1 6,61 I: II = NS 
2 tygodnie 0,1 18,28 1 9,91 14,0316,46 13,0816,63 9,9516,00 I:III = NS 
po operacji uv = 0,0186 
0,2 12,4 7 1 5,29 9,9514,51 9,551 5,57 8,28 1 5,25 lUlI = NS 
(Z2) II:IV = NS 
0,5 9,8315,52 7,08 1 3,78 7,0314,94 5,7514,47 III:IV = NS 
0,05 20,47110,83 13,18 1 5,00 13,1816,38 11,8515,18 I: II = 0,0131 
3 miesiące 0,1 16,08110,36 9,0312,96 8,6514,49 8,3813,86 I:III = 0,0131 
po operacji uv = 0,0023 
0,2 11,50 1 6,36 6,6312,55 6,0013,21 5,85 1 3,78 lUlI = NS 
(Z3) II:IV = NS 
0,5 7,9714,63 4,4512,14 3,7812,76 3,9512,74 III:IV = NS 
0,05 16,4718,34 10,8013,58 11,0314,83 9,6512,97 I: II = 0,0074 
6 miesięcy 0,1 11,61 16,06 7,2512,43 7,1512,64 6,4012,16 I:III = 0,0109 
po operacji uv = 0,0009 
0,2 9,11 15,29 5,2512,11 4,9812,38 4,50 1 2,24 lUlI = NS 
(Z4) II:IV = NS 
0,5 6,7315,25 3,501 1,38 3,28 1 1,60 2,901 1,49 III:IV = NS 
porównanie Z1:Z2 = 0,0002 Z1:Z2 = 0,0002 Z1:Z2 = 0,0002 Z1:Z2 = 0,0002 
Z1:Z3 = 0,0032 Z1:Z3 = 0,0911 Z1:Z3 = 0,0158 Z1:Z3 = NS 
w czasie Z1:Z4 = NS Z1:Z4 = NS Z1:Z4 = NS Z1:Z4 = NS 
istotność Z2:Z3 = 0,0067 Z2:Z3 = 0,0003 Z2:Z3 = 0,0002 Z2:Z3 = 0,0004 
statystyczna Z2:Z4 = 0,0002 Z2:Z4 = 0,0002 Z2:Z4 = 0,0002 Z2:Z4 = 0,0002 
Z3:Z4 = NS Z3:Z4 = NS Z3:Z4 = NS Z3:Z4 = NS 


N- liczba pacjentów objętych badaniem; 
CH- chronaksja (ms) 
Z1 ,2,3,4- czas przeprowadzenia badania: przed operacją (Z1), 2 tygodnie po operacj (Z2), 3 miesiące po 
operacji (Z3) i 6 miesięcy po operacji (Z4); 
Z1,2,3: Z2,3,4- porównianie wyników badań przeprowadzonych przed operacją, 2 tygodnie i 3 miesiące po 
operacji, z wynikami badań przeprowadzonych 2 tygodnie, 3 i 6 miesięcy po operacji; 
1,11, III: II, III,IV- porównianie wyników badań pomiędzy grupami w danym czasie Z1, Z2,Z3 i Z4; 
p< 0,05- wyniki istotne statystycznie; 
NS- wyniki nieistotne statystycznie 


84
		

/p0085.djvu

			Rycina 32. Graficzne przedstawienie średnich wartości reobazy (mA) dla chronaksji 0,051 
0,1/0,2/0,5 ms, w poszczególnych grupach (I, II, III, IV), po stymulacji elektrycznej nerwu 
udowo- goleniowego do przodu od kostki przyśrodkowej. 


DO PRZODU OD KOSTKI PRZYŚRODKOWEJ 


mA przed 2 tygodnie 3 miesiące 6 miesięcy 
30 operacją po operaCjI po operaCjI po operaCjI 
25 
20 
15 
10 
5 
O 
0,05 O, l 0,2 0,5 0,05 0,1 0,2 0,5 0,05 0,1 0,2 0,5 0,05 0,1 0,2 0,5 
I --+-grupa I - grupa II ---+- grupa III -+- grupa IV I 


Badanie IC- SD przeprowadzono przed operacją (Z1), 2 tygodnie po operacji (Z2) oraz 3 i 6 miesięcy 
po operacji (Z3 i Z4). 


85
		

/p0086.djvu

			II. WYNIKI BADAŃ IC- SD UZYSKANE PO STYMULACJI ELEKTRYCZNEJ 
NERWU UOOWO- GOLENIOWEGO W OKOLICY POMIĘDZY 1/3 OOLNĄA 1/2 
PODUDZIA, NA PRZYŚRODKOWYM BRZEGU PISZCZELI 


Średnie wartości parametru reobazy na wysokości pomiędzy 1/3dolną, a 1/2 
podudzia, po stronie przyśrodkowej przedstawia tabela 13 i rycina 33. 


ZMIANA WARTOŚCI REOBAZY W CZASIE W POSZCZEGÓLNYCH GRUPACH 
ORAZ PORÓWNANIE WARTOŚCI REOBAZY POMIĘDZY GRUPAMI 


Wyniki badań krzywych pobudliwości czuciowej (lC-SO) nerwu udowo- 
goleniowego, przeprowadzonych na wysokości pomiędzy 1/3 dolną, a 1/2 podudzia, na 
przyśrodkowej krawędzi piszczeli przedstawiają się podobnie jak w okolicy kostki 
przyśrodkowej. Różnice dotyczą wyników badań grupy II i III, wykonanych 2 tygodnie i 3 
miesiące po operacji. 
W badaniu wykonanym 2 tygodnie po zabiegu, również w każdej z badanych grup 
stwierdzono znaczący wzrost wartości parametru reobazy (grupa I, II, III, Z1 :Z2 p=0,0002; 
grupa IV, Z1 :Z2 p= 0,0011). Na tej wysokości widać jednak znaczące dysproporcje w 
wartościach reobazy nie tylko pomiędzy grupą I i IV (2 tygodnie po operacji, I:IV p= 
0,0002), ale także między I i II (2 tygodnie po operacji, 1:11 p= 0,0040 ) oraz I i III (2 
tygodnie po operacji, 1:111 p= 0,0012). Z analizy wynika więc, że w grupie II i III, 
pobudliwość włókien nerwu udowo- goleniowego na wysokości kostki przyśrodkowej była 
słabsza, niż na wysokości 1/3-1/2 podudzia. W grupie I natomiast ponownie uzyskano 
najgorsze wyniki badania IC- SD. Wartości reobazy u pacjentów z tej grupy były bowiem 
znacząco wyższe niż u pacjentów z pozostałych grup, co oznacza natomiast znacząco 
gorszą pobudliwość czuciową włókien nerwu udowo- goleniowego u pacjentów z grupy I, 
w porównaniu z pozostałymi pacjentami. 
W badaniu przeprowadzonym 3 miesiące po operacji, znacząco wyższe wartości 
parametru reobazy, w porównaniu z badaniem przedoperacyjnym, stwierdzono już jedynie 
w grupie I (grupa I, Z1 :Z3 p= 0,0023). W grupie II, III i IV poprawa wartości parametru 
reobazy w czasie 3 miesięcy była tak znacząca, że w badaniu IC- SD przeprowadzonym 3 
miesiące po operacji nie stwierdzono już istotnych różnic, porównując z wynikami 
uzyskanymi przed operacją (grupa II, III, IV, Z1 :Z3 p= NS). 
W badaniu przeprowadzonym 6 miesięcy po operacji, wartości parametru reobazy 
we wszystkich badanych grupach nie różniły się już istotnie, w porównaniu z wartościami 
sprzed zabiegu. W grupie I wartości reobazy były jednak dalej znacząco wyższe niż w 
grupie II, III i IV, czyli u pacjentów z grupy I pobudliwość czuciowa nerwu udowo- 
goleniowego była znacząco słabsza niż u pacjentów z pozostałych grup (6 miesięcy po 
operacji, 1:11 p= 0,0053, 1:111 p= 0,0069, I:IV p= 0,0029). W grupie tej znacząca była 
również ilość pacjentów z zaburzeniami pobudliwości czuciowej, jak wynika z tabeli 9 
(grupa I, Z1: Z4 p= 0,0156). 


86
		

/p0087.djvu

			Tabela 13. Porównanie średnich wartości reobazy (mA) włókien nerwu udowo- 
goleniowego w poszczególnych grupach chorych (I, II, III, IV). Stymulacji dokonywano 
bodźcami o natężeniu od O do 50 mA i czasie trwania 0,051 0,11 0,21 0,5 ms, na 
przyśrodkowym brzegu kości piszczelowej, w okolicy pomiędzy 1/3 dolną a 1/2 
podudzia, na przyśrodkowej krawędzi piszczeli. 


OBSZAR MIĘDZY 1/3 DOLNĄ A 1/2 PODUDZIA, 
PRZYŚRODKOWY BRZEG PISZCZELI 
REOBAZA porównanie 
Czas CH średnia:!:: SD (mA) grup 
badania (ms) Grupa I Grupa II Grupa III Grupa IV istotność 
N=20 N=20 N=20 N=20 statystyczna 
przed 0,05 8,751 1,83 9,08 1 1,67 8,1812,00 8,58 1 2,36 I: II = NS 
operacją 0,1 6,1511,37 6,501 1,30 5,431 1,42 5,70 1 1,58 I:III = NS 
UV = NS 
(Zl) 0,2 4,231 1,06 4,5310,98 3,7310,98 3,9011,11 lUlI = NS 
II:IV = NS 
0,5 2,8510,89 3,0510,96 2,6310,86 2,6310,79 III:IV = NS 
2 tygodnie 0,05 24,98 1 13,07 15,5515,69 14,5017,26 12,0014,13 I: II = 0,0040 
po operacji 0,1 17,2218,87 10,8413,97 10,3315,31 8,68 1 4,42 I:III = 0,0012 
UV = 0,0002 
(Z2) 0,2 11,50 1 5,33 7,88 12,88 7,6314,23 6,38 1 3,53 lUlI = NS 
II:IV = NS 
0,5 9,1915,88 5,38 12,32 5,301 3,75 4,2513,02 III:IV = NS 
3 miesiące 0,05 20,17111,28 11,08 1 3,88 10,5814,76 10,55 1 3,98 I: II = 0,0005 
po operacji 0,1 14,9419,20 7,78 12,36 7,031 3,32 7,4812,59 I:III = 0,0003 
UV = 0,0003 
(Z3) 0,2 10,9215,99 5,551 1,86 4,8012,21 5,35 1 2,25 lUlI = NS 
II:IV = NS 
0,5 8,1015,54 3,631 1,69 3,1011,73 3,2810,95 III:IV = NS 
6 miesięcy 0,05 13,831 7,27 9,10 1 2,58 9,2313,39 8,8312,12 I: II = 0,0053 
po operacji 0,1 10,11 15,21 6,331 1,47 6,16 1 2,60 6,20 1 1,83 I:III = 0,0069 
UV = 0,0029 
(Z4) 0,2 8,5315,39 4,601 1,40 4,301 1,96 4,23 1 1,25 lUlI = NS 
II:IV = NS 
0,5 5,4513,24 3,20 1 1,21 2,8510,93 2,6310,74 III:IV = NS 
porównanie Z1: Z2 = 0,0002 Z1: Z2 = 0,0002 Z1: Z2 = 0,0002 Z1: Z2 = 0,0011 
w czasie Z1: Z3 = 0,0023 Z 1: Z3 = NS Z 1: Z3 = NS Z 1: Z3 = NS 
Z1: Z4 = NS Z1: Z4 = NS Z1: Z4 = NS Z1: Z4 = NS 
istotność Z2: Z3 = 0,0022 Z2: Z3 = 0,0003 Z2: Z3 = 0,0043 Z2: Z3 = 0,0321 
statystyczna Z2: Z4 = 0,0002 Z2: Z4 = 0,0002 Z2: Z4 = 0,0002 Z2: Z4 = 0,0004 
Z3: Z4 = 0,0664 Z3: Z4 = NS Z3: Z4 = NS Z3: Z4 = NS 


N-liczba pacjentów objętych badaniem; CH- chronaksja (ms) 
Z1 ,2,3,4- czas przeprowadzenia badania: przed operacją (Z1), 2 tygodnie po operacj (Z2), 3 miesiące po 
operacji (Z3) i 6 miesięcy po operacji (Z4); 
Z1,2,3: Z2,3,4- porównianie wyników badań przeprowadzonych przed operacją, 2 tygodnie i 3 miesiące po 
operacji, z wynikami badań przeprowadzonych 2 tygodnie, 3 i 6 miesięcy po operacji; 
1,11, III: II, III,IV- porównianie wyników badań pomiędzy grupami w danym czasie Z1, Z2,Z3 i Z4; 
p< 0,05- wyniki istotne statystycznie; NS- wyniki nieistotne statystycznie. 


87
		

/p0088.djvu

			Rycina 33. Graficzne przedstawienie średnich wartości reobazy (mA) dla chronaksji 0,051 
0,1/0,2/0,5 ms, w poszczególnych grupach (I, II, III, IV), po stymulacji elektrycznej nerwu 
udowo- goleniowego na przyśrodkowym brzegu kości piszczelowej, pomiędzy 1/3 dolną a 
1/2 podudzia. 


POMIEDZY 1/3 DOLNA A 1/2 PODUDZIA PO STRONIE PRZYŚRODKOWEJ 


mA przed 
30 operacją 
25 
20 
15 
10 
5 
O 


2 tygodnie 
po operaCjI 


3 miesiące 
po operaCjI 


6 miesięcy 
po operaCjI 


0,05 0,1 


ms 
0,2 0,5 0,05 0,1 0,2 0,5 0,05 0,1 0,2 0,5 0,05 0,1 0,2 0,5 
I 
 grupa I - grupa II ---- grupa III -+- grupaIV I 


III. WYNIKI BADAŃ IC- SD UZYSKANE PO STYMULACJI ELEKTRYCZNEJ 
NERWU UOOWO- GOLENIOWEGO W OKOLICY KŁYKCIA 
PRZYŚRODKOWEGO PISZCZELI 


Średnie wartości parametru reobazy uzyskane po stymulacji nerwu udowo- 
goleniowego w okolicy kłykcia przyśrodkowego kości piszczelowej przedstawia tabela 14 i 
rycina 34. 


ZMIANA WARTOŚCI REOBAZY W CZASIE W POSZCZEGÓLNYCH GRUPACH 
ORAZ PORÓWNANIE WARTOŚCI REOBAZY POMIĘDZY GRUPAMI 


Wyniki badań IC- SD nerwu udowo- goleniowego, przeprowadzonych w okolicy 
kłykcia przyśrodkowego piszczeli, przedstawiają się bardzo podobnie jak wyniki badań, 
uzyskanych po stymulacji włókien nerwu na wysokości 1/3- 1/2 podudzia po stronie 
przyśrodkowej. 
W badaniu wykonanym 2 tygodnie po zabiegu, w każdej z badanych grup 
odnotowano znaczące pogorszenie wartości parametru reobazy (grupa I, II, III, Z1 :Z2 
p=0,0002; grupa IV, Z1 :Z2 p= 0,0012). Podobnie jak w badaniu przeprowadzonym na 
wysokości 1/3- 1/2 podudzia, najgorsze wyniki uzyskano w grupie I, natomiast w grupie II i 
III i IV pobudliwość włókien nerwu udowo- goleniowego była znacząco lepsza, porównując 


88
		

/p0089.djvu

			z grupą I (1:11 p= 0,0126, 1:111 p= 0,0019, I:IV p= 0,0009). W grupie II i III również 
stwierdzono lepszą pobudliwość czuciową w okolicy kłykcia przyśrodkowego piszczeli, niż 
na wysokości kostki przyśrodkowej. 
W badaniu przeprowadzonym 3 miesiące po operacji, znacząco gorsze wartości 
parametru reobazy, w porównaniu z badaniem przedoperacyjnym, stwierdzono także 
jedynie w grupie I (grupa I, Z1 :Z3 p= 0,0028; grupa II, III, IV, Z1 :Z3 p= NS). 
W badaniu wykonanym 6 miesięcy po operacji, wartości parametru reobazy we 
wszystkich badanych grupach nie różniły się istotnie, w porównaniu z wartościami sprzed 
zabiegu. W grupie I wartości te były jednak również znacząco gorsze niż w grupie II, III i 
IV (6 miesięcy po operacji, 1:11 p= 0,0058, 1:111 p= 0,0037, I:IV p= 0,0074). 


Tabela 14. Porównanie średnich wartości reobazy (mA) włókien nerwu udowo- 
goleniowego w poszczególnych grupach chorych (I, II, III, IV). Stymulacji dokonywano 
bodźcami o natężeniu od O do 50 mA i czasie trwania 0,05/ 0,1/ 0,2/ 0,5 ms, w okolicy 
kłykcia przyśrodkowego piszczeli. 


OKOLICA KŁYKCIA PRZYŚRODKOWEGO PISZCZELI 
REOBAZA porównanie 
Czas CH średnia ::ł: SD (mA) grup 
badania (ms) Grupa I Grupa II Grupa III Grupa IV istotność 
N=20 N=20 N=20 N=20 statystyczna 
przed 0,05 8,2312,29 8,251 1,45 7,4311,78 7,8812,57 I: 1I= NS 
0,1 5,7511,53 5,7811,20 4,7611,19 5,3011,78 I:III= NS 
operacją 0,2 3,9011,14 4,0310,87 3,15 1 0,69 3,1511,16 UV= NS 
(Zl) IUII= NS 
0,5 2,6310,74 2,6510,69 2,2010,44 2,4010,74 II:IV= NS 
2 tygodnie 0,05 21,06110,74 13,8316,36 12,381 3,36 11,83 1 4,87 I: 1I= 0,0126 
0,1 14,5317,45 9,38 14,69 8,7314,69 8,2513,93 I:III= 0,0019 
po operacji 0,2 10,7115,71 6,73 1 3,43 6,18 1 3,43 5,7513,21 UV= 0,0009 
(Z2) IUII= NS 
0,5 7,4714,66 4,38 12,98 4,1812,98 3,70 1 2,33 II:IV= NS 
3 miesiące 0,05 16,3519,41 10,08 1 3,23 8,881 3,23 8,6013,11 I: 1I= 0,0029 
po operacji 0,1 13,69 1 9,27 7,28 12,72 6,28 1 2,24 6,18 1 2,22 I:III= 0,0004 
0,2 11,2317,51 5,38 12,51 4,301 1,58 4,1511,51 UV= 0,0003 
(Z3) IUII= NS 
0,5 7,1014,45 3,401 1,85 2,6310,81 2,6510,84 II:IV= NS 
6 miesięcy 0,05 13,21 17,28 8,48 1 3,08 8,2812,83 8,5912,58 I: 1I= 0,0058 
0,1 9,3715,54 5,7011,67 5,551 1,81 5,901 1,81 I:III= 0,0037 
po operacji 0,2 7,6314,89 4,201 1,54 3,6811,16 4,13 1 1,39 UV= 0,0074 
(Z4) IUII= NS 
0,5 4,8512,59 2,931 1,55 2,3810,83 2,5310,72 II:IV= NS 
porównanie Z1: Z2 = 0,0002 Z1: Z2 = 0,0002 Z1: Z2 = 0,0002 Z1: Z2 = 0,0012 
w czasie Z1: Z3 = 0,0028 Z 1: Z3 = NS Z 1: Z3 = NS Z 1: Z3 = NS 
istotność Z1: Z4 = NS Z1: Z4 = NS Z1: Z4 = NS Z1: Z4 = NS 
Z2: Z3 = 0,0045 Z2: Z3 = 0,0002 Z2: Z3 = 0,0027 Z2: Z3 = 0,0102 
statystyczna Z2: Z4 = 0,0002 Z2: Z4 = 0,0002 Z2: Z4 = 0,0005 Z2: Z4 = 0,0098 
Z3:Z4 = 0,0656 Z3: Z4 = NS Z3:Z4 = NS Z3:Z4 = NS 


N-liczba pacjentów objętych badaniem; CH- chronaksja (ms) 
Z1 ,2,3,4- czas przeprowadzenia badania: przed operacją (Z1), 2 tygodnie po operacj (Z2), 3 miesiące po 
operacji (Z3) i 6 miesięcy po operacji (Z4); 
Z1,2,3: Z2,3,4- porównianie wyników badań przeprowadzonych przed operacją, 2 tygodnie i 3 miesiące po 
operacji, z wynikami badań przeprowadzonych 2 tygodnie, 3 i 6 miesięcy po operacji; 
1,11, III: II, III,IV- porównianie wyników badań pomiędzy grupami w danym czasie Z1, Z2,Z3 i Z4; 
p< 0,05- wyniki istotne statystycznie; NS- wyniki nieistotne statystycznie. 


89
		

/p0090.djvu

			Rycina 34. Graficzne przedstawienie średnich wartości reobazy (mA) dla chronaksji 0,05/ 
0,1/0,2/0,5 ms, w poszczególnych grupach (I, II, III, IV), po stymulacji elektrycznej nerwu 
udowo- goleniowego w okolicy kłykcia przyśrodkowego piszczeli. 


OKOLICA KŁYKCIA PRZYŚRODKOWEGO PISZCZELI 


mA 
30 


przed 
operaCją 


2 tygodnie 
po operaCjI 


3 miesiące 
po operaCjI 


6 miesięcy 
po operaCjI 


25 


5 


20 


15 


10 


O 


0,05 0,1 0,2 0,5 


0,05 0,1 0,2 0,5 


0,05 0,1 0,2 0,5 


0,05 0,1 0,2 0,5 


I 
 grupa I - grupa II ---...- grupa III -+- grupa IV I 


5.1.2.3 STOPIEŃ USZKODZENIA NERWU UOOWO- GOLENIOWEGO 


Analizując morfologię krzywych pobudliwości czuciowej u badanych pacjentów, 
określano stopień uszkodzenia nerwu udowo- goleniowego, w wyniku operacji żylaków 
kończyn dolnych, według klasyfikacji Seddona. Wyniki analizy przedstawiono w tabeli 15. 


A. WYNIKI BADAŃ WSZYSTKICH BADANYCH PACJENTÓW (OGÓŁEM, N= 80) 


Analizując wyniki całej badanej grupy (ogółem, N= 80), stwierdzono że w wyniku 
operacji żylaków kończyn dolnych, najczęściej dochodziło do uszkodzenia nerwu udowo- 
goleniowego o typie neuropraksji i aksonotmezy. 


B. WYNIKI BADAŃ W ZALEŻNOŚCI OD SPOSOBU OPERACJI (GRUPA I, II, III i IV) 


Badając poszczególne grupy chorych, stwierdzono natomiast, że najpoważniejsze 
uszkodzenia nerwu udowo- goleniowego (aksonotmeza i neurotmeza) najczęściej 
występowały w grupie I, natomiast w grupie IV zmiany były najlżejsze (neuropraksja). W 


90
		

/p0091.djvu

			grupie II i III uzyskano podobne wyniki. Najczęściej stwierdzano uszkodzenia o 
charakterze neuropraksji i aksonotmezy. 
Porównując grupy między sobą, nie wykryto istotnych statystycznie różnic w 
częstości występowania uszkodzeń o typie neuropraksji i aksonotmezy u badanych 
pacjentów (neuropraksja, aksonotmeza 1:11, 1:111, I:IV, 11:111, II:IV, III:IV p= NS). 
Różnice stwierdzono jedynie analizując uszkodzenia o charakterze neurotmezy. 
Najwięcej przypadków tego typu uszkodzenia włókien nerwu udowo goleniowego w 
związku z operacją żylaków kończyn dolnych odnotowano u pacjentów z grupy I. 
Analizując wyniki badań stwierdzono znaczącą różnicę w ilości pacjentów z tym rodzajem 
uszkodzenia w grupie I i III (neurotmeza, 1:111 p= 0,0202) oraz dużą różnicę porównując 
grupę I i II oraz I i IV (neurotmeza, 1:11, I:IV p= 0,0915). W grupie I odnotowano bowiem 
znacznie więcej chorych, u których zdiagnozowano uszkodzenie włókien nerwu udowo- 
goleniowego o charakterze neurotmezy niż w grupie III. W grupie tej było też dużo więcej 
chorych z tym typem uszkodzenia nerwu niż w grupie II i IV. 


Tabela 15. Liczba chorych z poszczególnym stopniem uszkodzenia nerwu udowo- 
goleniowego (neuropraksja, aksonotmeza, neurotmeza), w badaniu przeprowadzonym 2 
tygodnie po zabiegu usunięcia żylaków kończyn dolnych (Z2), w odniesieniu do łącznej 
liczby chorych, u których stwierdzono zaburzenia pobudliwości czuciowej w badaniu IC- 
SD (U). 


Badana 
grupa 


Liczba osób 
z uszkodzeniem 
nerwu w badanej 
grupie 


LICZBA OSÓB Z POSZCZEGÓLNYM 
STOPNIEM USZKODZENIA NERWU 


neurotmeza 


Grupa I 15 3/15 6/15 6/15 
N=20 (75%) (20 %) (40 %) (40 %) 
Grupa II 14 7/14 6/14 1/ 14 
N=20 (70% ) (50 %) (42,86 %) (7,14 %) 
Grupa III 11 5/11 6/11 0/11 
N=20 (55%) (45,45 %) (54,54 %) (O %) 
Grupa IV 9 5/9 3/9 1/9 
N=20 (45%) (55,56 %) (33,33 %) (11,11%) 
porównanie Ul = NS I:II = NS I:II = NS I:II = 0,0915 
grup I:III = NS I:III = NS I:III = NS I:III = 0,0202 
istotność UV = NS UV = NS UV = NS UV = 0,0915 
IUII = NS IUII = NS IUII = NS IUII = NS 
statystyczna II:IV = NS II:IV = NS II:IV = NS II:IV = NS 
P III:IV = NS III:IV = NS III:IV = NS III:IV = NS 


N- liczba pacjentów objętych badaniem; 
1,11, III: II, III,IV- porównianie wyników badań pomiędzy grupami w danym czasie Z1, Z2,Z3 i Z4; 
p< 0,05- wyniki istotne statystycznie; 
NS- wyniki nieistotne statystycznie. 


91
		

/p0092.djvu

			5.1.3 WYNIKI BADAŃ PERCEPCJI CZUCIA FILAMENTAMI VON 
FREY'A (FvF) W ZAKRESIE UNERWIENIA NERWU UDOWO- 
GOLENIOWEGO 


Wyniki badania percepcji czucia filamentami von Frey'a (FvF) w zakresie 
unerwienia nerwu udowo- goleniowego przedstawia tabela 16. 


5.1.3.1 LICZBA OSÓB Z ZABURZENIAMI PERCEPCJI CZUCIA W ZAKRESIE 
UNERWIENIA WŁÓKIEN NERWU UDOWO- GOLENIOWEGO 


A. WYNIKI BADAŃ WSZYSTKICH BADANYCH PACJENTÓW (OGÓŁEM, N= 80) 


Analizując wyniki badania FvF przeprowadzonego 2 tygodnie po operacji żylaków 
kończyn dolnych u wszystkich pacjentów (ogółem, N= 80), zaburzenia percepcji czucia w 
zakresie unerwienia włókien nerwu udowo- goleniowego zdiagnozowano u 38 z 80 
badanych (47,5%, Z1 :Z2 p< 0,0001). Zaburzenia te ustąpiły u znaczącej liczby chorych w 
ciągu 3 lub 6 miesięcy (Z2:Z3 p= 0,0044; Z2:Z4 p< 0,0001; Z3:Z4 p= 0,0009). Mimo 
znaczącego zmniejszania liczby chorych z zaburzeniami percepcji czucia w zakresie 
unerwienia nerwu udowo- goleniowego, nieprawidłowości stwierdzono jednak jeszcze u 
znaczącej liczby chorych, zarówno 3 jak i 6 miesięcy po operacji. Zaburzenia stwierdzono 
bowiem u 28 chorych (35%) 3 miesiące po zabiegu (Z1:Z3 p< 0,0001) i u 15 chorych 
(18,75%) po 6 miesiącach od zabiegu (Z1:Z4 p< 0,0001). 


B. WYNIKI BADAŃ W ZALEŻNOŚCI OD SPOSOBU OPERACJI (GRUPA I, II, III i IV) 


Analizując poszczególne grupy, w badaniu przeprowadzonym 2 tygodnie po 
zabiegu, u znamiennej liczby pacjentów we wszystkich badanych grupach stwierdzono 
zaburzenia percepcji czucia w zakresie unerwienia włókien nerwu udowo- goleniowego 
(Z1:Z2, grupa I p< 0,0001; grupa II p= 0,0020; grupa III p= 0,0316; grupa IV p= 0,0156). 
Liczba chorych z zaburzeniami percepcji czucia była jednak różna w każdej grupie. 
Znaczące różnice widać porównując grupę I i III oraz I i IV (2 tygodnie po operacji, 1:111 p= 
0,0103, I:IV p= 0,0248). Najwięcej chorych z zaburzeniami percepcji czucia stwierdzono 
bowiem w grupie I (15 z 20 chorych- 75%), a najmniej w grupie III (6 z 20 chorych- 30%) i 
IV (7 z 20 chorych- 35%). 
U części pacjentów zaburzenia ustępowały w ciągu 3 miesięcy od operacji. 
Najlepsze rezultaty otrzymano po przebadaniu grupy IV. W tej grupie zaburzenia percepcji 
czucia ustąpiły w ciągu 3 miesięcy u aż 57,14 % chorych, u których 2 tygodnie po operacji 
stwierdzono nieprawidłowości w badaniu FvF (2 tygodnie po operacji- 7 chorych z 
zaburzeniami czucia, 3 miesiące po operacji- 3 chorych) i w tej grupie nie stwierdzono już 
istotnej liczby chorych z zaburzeniami czucia w badaniu przeprowadzonym 3 miesiące po 
zabiegu, w porównaniu z badaniem przedoperacyjnym (grupa IV, Z1 :Z3 p= NS). 
Osłabienie percepcji czucia stwierdzono nadal u znaczącej liczby chorych z grupy I (Z1 :Z3 


92
		

/p0093.djvu

			p= 0,0005) i II (Z1 :Z3 p= 0,0078) oraz u dużej liczby chorych z grupy III (Z1 :Z3 p= 
0,0625). 
W badaniu wykonanym 6 miesięcy po operacji znamienną liczbę chorych z 
zaburzeniami percepcji czucia w zakresie unerwienia nerwu udowo- goleniowego 
stwierdzono już jedynie w grupie I (Z1 :Z4 p= 0,0039). 


Tabela 16. Liczba chorych z zaburzeniami percepcji czucia powierzchownego w zakresie 
unerwienia włókien nerwu udowo- goleniowego, stwierdzonymi w badaniu FvF. 


Badana 
grupa 


LICZBA OSÓB Z ZABURZENIAMI 
PERCEPCJI CZUCIA 
2 tygodnie 3 miesiące 
po operacji po operacji 
Z2 Z3 


Grupa I 
N=20 


0/20 
(0%) 


15/20 
(75% ) 


121 20 
(60%) 


Grupa II 
N=20 


0/20 
(0%) 


101 20 
(50%) 


8/20 
(40%) 


Grupa III 
N=20 


0/20 
(0%) 


6/20 
(30%) 


5/20 
(25%) 


6 miesięcy 
po operacji 
Z4 


9/20 
(45%) 


2/20 
(10%) 


3/20 
(15% ) 


Grupa IV 0/20 7/20 3/20 1/ 20 
N=20 (0%) (35%) (15% ) (5%) 
Istotność I:1I = NS I:1I = NS I:1I = 0,0309 
statystyczna I:III = 0,0103 I:III = 0,0535 I:III = 0,0823 
UV = 0,0248 UV = 0,0079 UV = 0,0084 
porównanie lUlI = NS lUlI = NS lUlI = NS 
grup II:IV = NS II:IV = NS II:IV = NS 
III:IV =NS III:IV = NS III:IV = NS 


porównanie 
w czasie 
istotność 
statystyczna 
p 


Z1: Z2 < 0,0001 
Z1: Z3 = 0,0005 
Z1: Z4 = 0,0039 
Z2: Z3 = NS 
Z2: Z4 = 0,0412 
Z3: Z4 = NS 
Z1: Z2 = 0,0020 
Z1: Z3 = 0,0078 
Z1: Z4 = NS 
Z2: Z3 = NS 
Z2: Z4 = 0,0133 
Z3: Z4 = 0,0412 
Z1: Z2 = 0,0316 
Z1: Z3 = 0,0625 
Z1: Z4 = NS 
Z2: Z3 = NS 
Z2: Z4 = NS 
Z3: Z4 = NS 
Z1: Z2 = 0,0156 
Z 1: Z3 = NS 
Z1: Z4 = NS 
Z2: Z3 = NS 
Z2: Z4 = 0,0412 
Z3: Z4 = NS 


N- liczba pacjentów objętych badaniem; 
Z1 ,2,3,4- czas przeprowadzenia badania: przed operacją (Z1), 2 tygodnie po operacj (Z2), 3 miesiące po 
operacji (Z3) i 6 miesięcy po operacji (Z4); 
Z1,2,3: Z2,3,4- porównianie wyników badań przeprowadzonych przed operacją, 2 tygodnie i 3 miesiące po 
operacji, z wynikami badań przeprowadzonych 2 tygodnie, 3 i 6 miesięcy po operacji; 
1,11, III: II, III,IV- porównianie wyników badań pomiędzy grupami w danym czasie Z1, Z2,Z3 i Z4; 
p< 0,05- wyniki istotne statystycznie; NS- wyniki nieistotne statystycznie. 


93
		

/p0094.djvu

			5.1.3.2 RODZAJ ZDIAGNOZOWANYCH ZABURZEŃ CZUCIA W ZAKRESIE 
UNERWIENIA WŁÓKIEN NERWU UDOWO- GOLENIOWEGO 


Analizę również rodzaj występujących zaburzeń czucia powierzchownego, w 
zakresie unerwienia nerwu udowo- goleniowego u badanych pacjentów przedstawia 
tabela 17. 


A. WYNIKI BADAŃ WSZYSTKICH BADANYCH PACJENTÓW (OGÓŁEM, N= 80) 


Analizując wyniki wszystkich chorych (ogółem, N= 80), stwierdzono, że po operacji 
żylaków kończyn dolnych najczęściej pojawiało się osłabienie lub zniesienie czucia 
powierzchownego w zakresie unerwienia włókien nerwu udowo- goleniowego- 
niedoczulica (32 z 38 chorych- 84,21 %), natomiast znacznie rzadziej występowała 
zwiększona wrażliwość na dotyk nad miejscem uszkodzenia- przeczulica (6 z 32 chorych- 
15,79 %). Porównując wyniki badań wykonanych 2 tygodnie po operacji oraz 3 i 6 
miesięcy po operacji, zaobserwowano stopniowe, znaczące zmniejszenie liczby chorych, 
z zaburzeniami czucia o typie niedoczulicy (niedoczulica, Z2:Z3 p= 0,0044, Z2:Z4 p< 
0,0001 Z3:Z4 p= 0,0015). Jeżeli u pacjenta w badaniu wykonanym 2 tygodnie po operacji 
zdiagnozowano zaburzenie czucia o typie przeczulicy, to zaburzenie to najczęściej nie 
ustępowało tak szybko i stwierdzano je jeszcze w badaniu przeprowadzonym 3 i 6 
miesięcy po operacji (przeczulica, Z2:Z3 p= NS, Z2:Z4 p= NS, Z3:Z4 p= NS). 


B. WYNIKI BADAŃ W ZALEŻNOŚCI OD SPOSOBU OPERACJI (GRUPA I, II, III i IV) 


Podobne wyniki uzyskano analizując poszczególne grupy chorych. Najczęstszym 
zaburzeniem u pacjentów w każdej grupie, było osłabienie lub zniesienie czucia 
powierzchownego. Zaburzenia te ustępowały u większości pacjentów w ciągu 3 lub 6 
miesięcy od operacji (niedoczulica, Z2:Z4, grupa I p= 0,0412, grupa II p= 0,0233, grupa IV 
p= 0,0412). Nie stwierdzono istotnych różnic w ilości pacjentów z zaburzeniami o typie 
niedoczulicy porównując poszczególne grupy między sobą, zarówno 2 tygodnie po 
operacji, jak i 3 i 6 miesięcy po operacji. 
Analizując pacjentów z zaburzeniami czucia o typie przeczulicy, stwierdzono że 
najwięcej chorych z tym typem zaburzenia było w grupie I (2 tygodnie po operacji, 4 z 15 
chorych z zaburzeniami- 26,67 %), natomiast w grupie IV nie stwierdzono żadnego 
chorego z tym zaburzeniem. Ilość pacjentów, u których wystąpiła zwiększona wrażliwość 
na dotyk, najczęściej nie zmniejszała się w czasie 6 miesięcznej obserwacji, co 
powodowało, że pacjenci ci stanowili coraz większy procent chorych z zaburzeniami w 
każdej grupie. W badaniu przeprowadzonym 3 miesiące po zabiegu, pacjenci z 
przeczulicą stanowili już 33,33 % chorych z zaburzeniami w grupie I (4 z 12 chorych), 
12,5 % w grupie II (1 z 8 chorych) i 20 % w grupie III (1 z 5 chorych). Natomiast w badaniu 
wykonanym 6 miesięcy po operacji pacjenci z przeczulicą stanowili już aż 44,44% chorych 
z zaburzeniami w grupie I (4 z 9 chorych) i aż 33,33% w grupie III (1 z 3 chorych). 


94
		

/p0095.djvu

			Tabela 17. Liczba chorych z zaburzeniami percepcji czucia powierzchownego w zakresie 
unerwienia włókien nerwu udowo- goleniowego, stwierdzonymi w badaniu FvF. Podział w 
zależności od rodzaju występujących zaburzeń czucia (niedoczulica lub przeczulica) 


Badana 


LICZBA OSÓB Z POSZCZEGÓLNYM 
RODZAJEM ZABURZENIAMI CZUCIA 
niedoczulica (N d) I przeczulica (P) 
(%) 
3 miesiące 
po operacji (Z3) 


porównanie 
w czasie 


grupa 


Grupa I 
N=20 


11 /4 
(55 % / 20 %) 


8/4 
(40 % / 20 %) 


5/4 
(25 % / 20 %) 


Grupa II 
N=20 


9/1 
(45 % / 5 %) 


7/1 
(35%/5%) 


2/0 
(10%/0%) 


Grupa III 
N=20 


5/1 
(25 % / 5 %) 


4/1 
(20%/5%) 


2/1 
(10%/5%) 


Grupa IV 7/0 3/0 1/0 
N=20 (35 % / O %) (15 % / O %) (5%/0%) 
porównanie 1: II= NS I NS 1: II= NS INS 1: II= NS INS 
grup 1:III= NS I NS 1:III= NS I NS 1:III= NS I NS 
I:IV= NS I NS I:IV= NS I NS I:IV= NS I NS 
istotność II:III= NS I NS II:III= NS I NS II:III= NS I NS 
statystyczna II:IV= NS I NS II:IV= NS I NS II:IV= NS I NS 
P III:IV= NS I NS III:IV= NS I NS III:IV= NS I NS 


Z2:Z3= NS 
Z2:Z4= 0,0412 
Z3 :Z4= NS 
Z2:Z3= NS 
Z2:Z4= NS 
Z3 :Z4= NS 
Z2:Z3= NS 
Z2:Z4= 0,0233 
Z3:Z4= 0,0736 
Z2:Z3= NS 
Z2:Z4= NS 
Z3 :Z4= NS 
Z2:Z3= NS 
Z2:Z4= NS 
Z3 :Z4= NS 
Z2:Z3= NS 
Z2:Z4= NS 
Z3 :Z4= NS 
Z2:Z3= NS 
Z2:Z4= 0,0412 
Z3 :Z4= NS 
Z2:Z3= NS 
Z2:Z4= NS 
Z3 :Z4= NS 


N- liczba pacjentów objętych badaniem; 
"szare pole"- wyniki badań wszystkich badanych pacjentów (ogółem, N= 80) 
"białe pole"- wyniki badań poszczególnych grup (z zależności od sposobu operacji): grupa I, II, III, IV; 
Niebieski kolor- wyniki pacjentów z zaburzeniami czucia o charakterze niedoczulicy; 
Czerwony kolor- wyniki pacjentów z zaburzeniami czucia o charakterze przeczulicy; 
Z2,3,4- czas przeprowadzenia badania: 2 tygodnie po operacj (Z2), 3 miesiące po 
operacji (Z3) i 6 miesięcy po operacji (Z4); 
Z2,3: Z3,4- porównianie wyników badań przeprowadzonych 2 tygodnie i 3 miesiące po 
operacji, z wynikami badań przeprowadzonych 3 i 6 miesięcy po operacji; 
1,11, III: II, III,IV- porównianie wyników badań pomiędzy grupami w danym czasie Z2,Z3 i Z4; 
p< 0,05- wyniki istotne statystycznie; NS- wyniki nieistotne statystycznie. 


95
		

/p0096.djvu

			5.1.3.3 LOKALIZACJA WYSTĘPUJĄCYCH ZABURZEŃ CZUCIA W ZAKRESIE 
UNERWIENIA NERWU UDOWO- GOLENIOWEGO 


W badaniach percepcji czucia filamentami von Frey'a w zakresie unerwienia nerwu 
udowo- goleniowego, analizowano również lokalizację zaburzeń czucia, powstających w 
wyniku operacji żylaków kończyn dolnych. 


A. ANALIZA LOKALIZACJI ZABURZEŃ CZUCIA ZDIAGNOZOWANYCH 
2 TYGODNIE PO OPERACJI 


Wyniki badań FvF, przeprowadzonych 2 tygodnie po operacji, określających 
lokalizację zaburzeń czucia u pacjentów operowanych z powodu żylaków kończyn 
dolnych, przedstawia tabela 18. 
Zaburzenia czucia powierzchownego z reguły występowały w co najmniej dwóch 
badanych okolicach, najczęściej w okolicy kostki przyśrodkowej (miejsce nacięcia skóry) i 
w okolicy pomiędzy 1/3 dolną, a 1/2 podudzia po stronie przyśrodkowej, niezależnie od 
zastosowanej metody strippingu długiego żyły odpiszczelowej. U większości chorych 
zaburzenia te ustępowały w czasie 3 lub 6 miesięcy od zabiegu. Zmniejszała się zarówno 
powierzchnia obszaru, w obrębie którego stwierdzono zaburzenia czucia 
powierzchownego, jak i natężenie odczuwanych zmian. 
Analizując ilość pacjentów z zaburzeniami czucia powierzchownego w badanych 
grupach, najgorsze wyniki uzyskano w grupie I. W grupie tej stwierdzono bowiem 
znacząco większą liczbę chorych z zaburzeniami zlokalizowanymi do przodu od kostki 
przyśrodkowej, niż w grupie III i IV (1:111 p= 0,0256, I:IV p= 0,0036) oraz znacząco większą 
liczbę chorych z zaburzeniami w okolicy pomiędzy 1/3 dolną, a 1/2 podudzia po stronie 
przyśrodkowej, niż w grupie II, III i IV (1:11 p= 0,0225, 1:111 p= 0,0535, I:IV p= 0,0022). 
W przypadku chorych z zaburzeniami czucia zlokalizowanymi w okolicy kłykcia 
przyśrodkowego piszczeli, nie stwierdzono istotnych różnic pomiędzy grupami. 


96
		

/p0097.djvu

			Tabela 18. Lokalizacja zaburzeń percepcji czucia w zakresie unerwienia nerwu udowo- 
goleniowego, stwierdzonych w badaniu FvF 2 tygodnie po operacji. 


LOKALIZACJA ZABURZEŃ CZUCIA 
2 TYGODNIE PO OPERACJI (Z2) 
LICZBA CHORYCH Z ZABURZENIAMI CZUCIA 


BADANA 
GRUPA 


do przodu od 
kostki 
przyśrodkowej 


pomiędzy 
1/3 dolną a 1/2 
podudzia 


okolica kłykcia 
przyśrodkowego 
piszczeli 


Grupa I 14 12 7 
N=20 70% 60% 35% 
Grupa II 9 4 3 
N=20 45% 20% 15% 
Grupa III 6 5 3 
N=20 30% 25% 15% 
Grupa IV 4 2 2 
N=20 20% 10% 10% 
porównanie I: II = NS I: II = 0,0225 I: II = NS 
grup I:III = 0,0256 I:III = 0,0535 I:III = NS 
istotność UV = 0,0036 UV = 0,0022 UV = NS 
lUlI = NS lUlI = NS lUlI = NS 
statystyczna II:IV = NS II:IV = NS II:IV = NS 
P III:IV = NS III:IV = NS III:IV = NS 


N- liczba pacjentów objętych badaniem; 
"szare pole"- wyniki badań wszystkich badanych pacjentów (ogółem, N= 80) 
"białe pole"- wyniki badań poszczególnych grup (z zależności od sposobu operacji): grupa I, II, III, IV; 
1,11, III: II, III,IV- porównianie wyników badań pomiędzy grupami w danym czasie Z2,Z3 i Z4; 
p< 0,05- wyniki istotne statystycznie; NS- wyniki nieistotne statystycznie 


B. ANALIZA LOKALIZACJI ZABURZEŃ CZUCIA ZDIAGNOZOWANYCH 
3 I 6 MIESIĄCY PO OPERACJI 


Analizując wyniki badań FvF, przeprowadzonych 3 I 6 miesięcy po operacji 
żylaków kończyn dolnych otrzymano podobne wyniki, jak w przypadku badań 
przeprowadzonych 2 tygodnie po operacji, co przedstawia tabela 19 i 20. 
Mimo że stopień ustępowania zaburzeń czucia nieznacznie różnił się w zależności 
od badanej lokalizacji i zastosowanej techniki strippingu długiego żyły odpiszczelowej, to 
w każdej z badanych grup, w badaniu wykonanym zarówno 3, jak i 6 miesięcy po zabiegu, 
zaburzenia czucia nadal najczęściej zlokalizowane były do przodu od kostki 
przyśrodkowej. 
Porównując liczbę chorych z zaburzeniami czucia zlokalizowanymi do przodu od 
kostki przyśrodkowej w poszczególnych grupach, stwierdzono znacząco więcej chorych z 
zaburzeniami w tej okolicy w grupie I, niż w grupie II, III i IV, zarówno 3 jak i 6 miesięcy po 
operacji (do przodu od kostki przyśrodkowej, 3 miesiące po operacji, 1:11 p= 0,0225, 1:111 p= 


97
		

/p0098.djvu

			0,0525, I:IV p= 0,0022, 6 miesięcy po operacji, 1:11 p= 0,0084, 1:111 p= 0,0309, I:IV p= 
0,0084). 
Analizując natomiast wyniki badań przeprowadzonych w okolicy pomiędzy 1/3 
dolną a 1/2 podudzia po stronie przyśrodkowej, znaczące różnice w liczbie chorych z 
zaburzeniami czucia stwierdzono tylko pomiędzy chorymi z grupy I i IV. W badaniach 
wykonanych zarówno w 3, jak i w 6 miesięcy po operacji, w grupie I zdiagnozowano 
znacząco więcej pacjentów z zaburzeniami czucia w tej okolicy, niż w grupie IV (pomiędzy 
1/3 dolną a 1/2 podudzia, 3 miesiące po operacji, I:IV p= 0,0033, 6 miesięcy po operacji, 
I:IV p= 0,0202). 
Podobnie jak badaniu przeprowadzonym 2 tygodnie po operacji, zaburzenia czucia 
powierzchownego zdiagnozowane 3 miesiące po operacji, najrzadziej zlokalizowane były 
w okolicy kłykcia przyśrodkowego piszczeli. W badaniach przeprowadzonych 3 miesiące 
po usunięciu żylaków kończyn dolnych stwierdzono znacząco więcej pacjentów z 
zaburzeniami zlokalizowanymi w okolicy kłykcia przyśrodkowego piszczeli w grupie I, niż 
w grupie II (okolica kłykcia przyśrodkowego piszczeli, 1:11 p= 0,0471), natomiast w 
badaniach wykonanych 6 miesięcy po operacji nie stwierdzono już istotnych różnic 
pomiędzy grupami, odnośnie tej lokalizacji zaburzeń czucia 


Tabela 19. Lokalizacja zaburzeń percepcji czucia w zakresie unerwienia nerwu udowo- 
goleniowego, stwierdzonych w badaniu FvF 3 miesiące po operacji. 


LOKALIZACJA ZABURZEŃ CZUCIA 
3 MIESI CE PO OPERACJI (Z3) 
LICZBA OSÓB Z ZABURZENIAMI CZUCIA 


BADANA 
GRUPA 


do przodu od 
kostki 
przyśrodkowej 


pomiędzy 
1/3 dolną a 1/2 
podudzia 


okolica kłykcia 
przyśrodkowego 
piszczeli 


Grupa I 12 8 5 
N=20 60% 40% 25% 
Grupa II 4 2 O 
N=20 20% 10% O O/o 
Grupa III 5 3 2 
N=20 25% 15% 10% 
Grupa IV 2 O 1 
N=20 10% O O/o 5 % 
porównanie I: II = 0,0225 I: II = 0,0648 I: II = 0,0471 
grup I:III = 0,0535 I:III = NS I:III = NS 
istotność UV = 0,0022 UV = 0,0033 UV = NS 
lUlI = NS lUlI = NS lUlI = NS 
statystyczna II:IV = NS II:IV = NS II:IV = NS 
P III:IV = NS III:IV = NS III:IV = NS 


N- liczba pacjentów objętych badaniem; 
"szare pole"- wyniki badań wszystkich badanych pacjentów (ogółem, N= 80) 
"białe pole"- wyniki badań poszczególnych grup (z zależności od sposobu operacji): grupa I, II, III, IV; 
1,11, III: II, III,IV- porównianie wyników badań pomiędzy grupami w danym czasie Z2,Z3 i Z4; 
p< 0,05- wyniki istotne statystycznie; NS- wyniki nieistotne statystycznie. 


98
		

/p0099.djvu

			Tabela 20. Lokalizacja zaburzeń percepcji czucia w zakresie unerwienia nerwu udowo- 
goleniowego, stwierdzonych w badaniu FvF 6 miesięcy po operacji. 


LOKALIZACJA ZABURZEŃ CZUCIA 
6 MIESIĘCY PO OPERACJI (Z3) 
LICZBA OSÓB Z ZABURZENIAMI CZUCIA 


BADANA 
GRUPA 


do przodu od 
kostki 
przyśrodkowej 


pomiędzy 
1/3 dolną a 1/2 
podudzia 


okolica kłykcia 
przyśrodkowego 
piszczeli 


Grupa I 9 6 2 
N=20 45% 30% (10 %) 
Grupa II 1 1 O 
N=20 5 % 5 % (O %) 
Grupa III 2 1 1 
N=20 10% 5 % (5 %) 
Grupa IV 1 O O 
N=20 5 % 0 0 /0 (O %) 
porównanie I: II = 0,0084 I: II = 0,0915 I: II = NS 
grup I:III = 0,0309 I:III = 0,0915 I:III = NS 
istotność UV = 0,0084 UV = 0,0202 UV = NS 
lUlI = NS lUlI = NS lUlI = NS 
statystyczna II:IV = NS II:IV = NS II:IV = NS 
P III:IV = NS III:IV = NS III:IV = NS 


N- liczba pacjentów objętych badaniem; 
"szare pole"- wyniki badań wszystkich badanych pacjentów (ogółem, N= 80) 
"białe pole"- wyniki badań poszczególnych grup (z zależności od sposobu operacji): grupa I, II, III, IV; 
1,11, III: II, III,IV- porównianie wyników badań pomiędzy grupami w danym czasie Z2,Z3 i Z4; 
p< 0,05- wyniki istotne statystycznie; NS- wyniki nieistotne statystycznie 


99
		

/p0100.djvu

			5.2 WYNIKI BADAŃ PRZEWODNICTWA EFERENTNEGO 


5.2.1 WYNIKI BADAŃ ELEKTRONEUROGRAFICZNYCH (ENG) 


5.2.1.1 NERW STRZAŁKOWY 


5.2.1.1.1 LICZBA OSÓB Z ZABURZENIAMI PRZEWODNICTWA 
EFERENTNEGO WE WŁÓKNACH RUCHOWYCH NERWU 
STRZAŁKOWEGO 


Wyniki badań elektroneurograficznych (ENG) fali M po stymulacji elektrycznej 
włókien ruchowych nerwu strzałkowego, przeprowadzonych przed zabiegiem usunięcia 
żylaków kończyn dolnych (Z1) oraz 2 tygodnie (Z2), 3 miesiące po zabiegu (Z3), 
przedstawiające liczbę pacjentów, u których w badaniu ENG stwierdzono zaburzenia 
przewodnictwa ruchowego we włóknach nerwu strzałkowego, przedstawia tabela 21. 


Uszkodzenie włókien ruchowych nerwu strzałkowego 2 tygodnie po usunięciu żyły 
odpiszczelowej i niewydolnych perforatorów stwierdzono u 17 chorych z 80 badanych 
(ogółem, N=80, Z1 :Z2 p< 0,0001). Zaburzenia przewodnictwa nerwowego zdiagnozowane 
w 2 tygodnie po zabiegu były przejściowe i ustąpiły u wszystkich pacjentów do 3 miesięcy 
od operacji (Z2:Z3 p< 0,0001). W badaniu wykonanym 3 miesiące po zabiegu u żadnego 
chorego nie stwierdzono już nieprawidłowości w badaniu ENG nerwu strzałkowego. 


Analizując otrzymane wynik okazało się, że w żadnej z badanych grup, w badaniu 
wykonanym 2 tygodnie po operacji, nie stwierdzono znaczącej liczby chorych z 
zaburzeniami przewodnictwa eferentnego we włóknach nerwu strzałkowego (Z1 :Z2, grupa 
I, IV p= 0,0625, grupa II, III p= NS). 
Nie stwierdzono również istotnych różnic w ilości pacjentów z zaburzeniami 
przewodnictwa ruchowego w badaniu ENG pomiędzy grupami (1:11, 1:111, I:IV, 11:111, II:IV, 
III:IV p= NS). 


100
		

/p0101.djvu

			Tabela 21. Liczba osób z zaburzeniami przewodnictwa ruchowego we włóknach nerwu 
strzałkowego, stwierdzonymi w badaniu ENG. 


BADANIE ENG NERWU STRZAŁKOWEGO 


Badana 
gru pa 


LICZBA OSÓB Z ZABURZENIAMI 
PRZEWODNICTWA RUCHOWEGO 


porównanie 
w czasie 


przed 
operacją 
(Zl) 


2 tygodnie 
po operacji 
(Z2) 


3 miesiące 
po operacji 
(Z3) 


istotność 
statystyczna 
p 


Grupa I 0/20 5/20 0/20 Z1:Z2 = 0,0625 
Z1:Z3 = NS 
N=20 (0%) (15% ) (0%) Z2:Z3 = 0,0625 
Grupa II 0/20 4/20 0/20 Z1:Z2 = NS 
Z1:Z3 = NS 
N=20 (0%) (20%) (0%) Z2:Z3 = NS 
Grupa III 0/20 3/20 0/20 Z1:Z2 = NS 
Z1:Z3 = NS 
N=20 (0%) (15% ) (0%) Z2:Z3 = NS 
Grupa IV 0/20 5/20 0/20 Z1:Z2 = 0,0625 
Z1:Z3 = NS 
N=20 (0%) (25%) (0%) Z2:Z3 = 0,0625 
porównanie 1: II = NS 1: II = NS 1: II = NS 
grup 1:III = NS 1:III = NS 1:III = NS 
UV = NS UV = NS UV = NS 
istotność IUII = NS IUII = NS IUII = NS 
statystyczna II:IV = NS II:IV = NS II:IV = NS 
P III:IV = NS III:IV = NS III:IV = NS 


N- liczba pacjentów objętych badaniem; 
"szare pole"- wyniki badań wszystkich badanych pacjentów (ogółem, N= 80) 
"białe pole"- wyniki badań poszczególnych grup (z zależności od sposobu operacji): grupa I, II, III, IV; 
Z1,2,3- czas przeprowadzenia badania: przed operacją (Z1), 2 tygodnie po operacj (Z2) , 3 miesiące po 
operacji (Z3); 
Z1 ,2,3: Z2,3,4- porównianie wyników badań przeprowadzonych przed operacją i 2 tygodnie po operacji, z 
wynikami badań przeprowadzonych 2 tygodnie i 3 miesiące po operacji; 
1,11, III: II, III,IV- porównianie wyników badań pomiędzy grupami w danym czasie Z1, Z2,Z3 i Z4; 
p< 0,05- wyniki istotne statystycznie; NS- wyniki nieistotne statystycznie. 


101
		

/p0102.djvu

			5.2.1.1.2 AMPLITUDA POTENCJAŁU WE WŁÓKNACH RUCHOWYCH 
NERWU STRZAŁKOWEGO 


Średnie wartości parametru amplitudy potencjału po stymulacji elektrycznej 
włókien ruchowych nerwu strzałkowego w całej grupie i w poszczególnych grupach 
przedstawia tabela 22. 
Analizując wyniki całej grupy badanych chorych (ogółem, N=80), jak i osób w 
poszczególnych grupach, nie stwierdzono istotnego zmniejszenia wartości parametru 
amplitudy, w badaniu przeprowadzonym 2 tygodnie po operacji żylaków kończyn dolnych 
(Z1 :Z2, ogółem, grupa I, II, III, IV p= NS). 
Nie stwierdzono również znaczących różnic pomiędzy grupami w wartościach 
parametru amplitudy, zarówno w badaniu przeprowadzonym przed operacją, 2 tygodnie 
po operacji i 3 miesiące po operacji (1:11, 1:111, I:IV, 11:111, II:IV, III:IV p= NS). 


Tab. 22. Średnie wartości amplitudy potencjałów (mV) uzyskane w badaniach 
elektroneurograficznych (ENG) fali M po stymulacji elektrycznej włókien ruchowych nerwu 
strzałkowego. 


Badana 
grupa 


BADANIE ENG NERWU STRZAŁKOWEGO 
AMPLITUDA POTENCJAŁU porównanie 
średnia::ł: SD (mV) w czasie 
2 tygodnie 3 miesiące istotność 
po operacji po operacji statystyczna 
(Z2) (Z3) P 


przed 
operacją 
(Zl) 


Grupa I Z1:Z2 = NS 
6,19::ł: 2,74 6,56 ::ł: 2,43 6,33 ::ł: 2,35 Z1:Z3 = NS 
N=20 Z2:Z3 = NS 
Grupa II Z1:Z2 = NS 
5,76 ::ł: 2,44 5,02 ::ł: 2,07 6,69 ::ł: 2,53 Z1:Z3 = 0,0151 
N=20 Z2:Z3 = 0,0002 
Grupa III Z1:Z2 = NS 
6,91 ::ł: 2,61 5,86 ::ł: 2,45 7,01 ::ł: 2,87 Z1:Z3 = NS 
N=20 Z2:Z3 = 0,0707 
Grupa IV Z1:Z2 = NS 
6,84 ::ł: 2,44 6,68 ::ł: 2,68 7,23 ::ł: 2,73 Z1:Z3 = NS 
N=20 Z2:Z3 = NS 
porównanie I: II = NS I: II = NS I: II = NS 
I:III = NS I:III = NS I:III = NS 
grup uv = NS UV = NS UV = NS 
istotność lUlI = NS lUlI = NS lUlI = NS 
statystyczna II:IV = NS II:IV = NS II:IV = NS 
III:IV = NS III:IV = NS III:IV = NS 


N- liczba pacjentów objętych badaniem; 
"szare pole"- wyniki badań wszystkich badanych pacjentów (ogółem, N= 80) 
"białe pole"- wyniki badań poszczególnych grup (z zależności od sposobu operacji): grupa I, II, III, IV; 
Z1,2,3- czas przeprowadzenia badania: przed operacją (Z1), 2 tygodnie po operacj (Z2), 3 miesiące 
po operacji (Z3); 
Z1,2: Z2,3- porównianie wyników badań przeprowadzonych przed operacją i 2 tygodnie po 
operacji, z wynikami badań przeprowadzonych 2 tygodnie i 3 miesiące po operacji; 
1,11, III: II, III,IV- porównianie wyników badań pomiędzy grupami w danym czasie Z1, Z2,Z3 i Z4; 
p< 0,05- wyniki istotne statystycznie; NS- wyniki nieistotne statystycznie. 


102
		

/p0103.djvu

			5.2.1.1.3 LATENCJA POCZĄTKOWA I PRĘDKOŚĆ PRZEWODZENIA WE 
WŁÓKNACH RUCHOWYCH NERWU STRZAŁKOWEGO 


Analizę zmiany wartości parametru latencji początkowej i prędkości przewodzenia 
we włóknach ruchowych nerwu strzałkowego oraz średnie wartości powyższych 
parametrów u pacjentów operowanych z powodu żylaków kończyn dolnych przedstawia 
tabela 23 i 24. Wyniki analizy obu tych parametrów przedstawiają się podobnie. 
Mimo iż średnie wartości latencji początkowej i prędkości przewodzenia 
stwierdzone w badaniu ENG całej grupy chorych (ogółem, N= 80), jak i pacjentów w 
poszczególnych grupach przed operacją, 2 tygodnie po operacji i 3 miesiące po operacji 
nie odbiegają od wartości prawidłowych, zaobserwowano znaczące wydłużenie latencji 
początkowej i zwolnienie prędkości przewodzenia we włóknach nerwu strzałkowego 2 
tygodnie po zabiegu, w porównaniu z badaniem sprzed operacji. Wydłużenie latencji 
początkowej i zwolnienie prędkości przewodzenia było znaczące zarówno u chorych całej 
badanej grupy (ogółem N= 80,Z1 :Z2, latencja, prędkość przewodzenia p= 0,0001), jak i u 
pacjentów poszczególnych grup: grupy I, II i IV (Z1 :Z2, latencja, grupa I p= 0,0084, grupa 
II p= 0,0059, grupa IV p= 0,0047; prędkość przewodzenia, grupa I p= 0,0093, grupa II p= 
0,0486, grupa IV p= 0,0010) oraz duże u chorych z grupy III (Z1 :Z2, grupa III, latencja p= 
0,0893, prędkość przewodzenia p= 0,0952). 
Zaobserwowano stopniowy powrót wartości parametru latencji i prędkości 
przewodzenia do wartości sprzed operacji, a w badaniu przeprowadzonym 3 miesiące po 
zabiegu nie stwierdzono już znaczących odchyleń w wynikach ENG nerwu strzałkowego 
(Z1 :Z3, latencja, prędkość przewodzenia p= NS). 
Porównując wartości parametru latencji i prędkości przewodzenia we włóknach 
ruchowych nerwu strzałkowego między grupami, nie odnotowano istotnych różnic, 
zarówno w badaniu przeprowadzonym przed operacją, jak i 2 tygodnie po oraz 3 miesiące 
po operacji (przed operacją, 2 tygodnie po operacji, 3 tygodnie po operacji, 1:11, 1:111, I:IV, 
11:111, II:IV, III:IV p= NS). 


103
		

/p0104.djvu

			Tabela 23. Średnie wartości latencji początkowej (ms), uzyskane w badaniach 
elektroneurograficznych (ENG) fali M po stymulacji elektrycznej włókien ruchowych 
nerwu strzałkowego. 


BADANIE ENG NERWU STRZAŁKOWEGO 


Badana 
Grupa 


przed 
operacją 
(Zl) 


LATENCJA POCZĄTKOWA 
średnia::!:: SD (ms) 
2 tygodnie 3 miesiące 
po operacji po operacji 
(Z2) (Z3) 


porównanie 
w czasie 
istotność 
statystyczna 
p 


Grupa I Zl:Z2 = 0,0084 
12,35 ::!:: 1,17 13,68 ::!:: 2,58 12,89 ::!:: 1,43 Zl:Z3 = NS 
N=20 Z2:Z3 = NS 
Grupa II Zl:Z2 = 0,0059 
12,20::!:: 1,31 13,57 ::!:: 2,54 12,43 ::!:: 1,04 Zl:Z3 = NS 
N=20 Z2:Z3 = 0,0252 
Grupa III Zl:Z2 = 0,0893 
11,99 ::!:: 1,01 12,87::!:: 2,31 11,91 ::!:: 0,90 Zl:Z3 = NS 
N=20 Z2:Z3 = 0,0602 
Grupa IV Zl:Z2 = 0,0047 
11,86 ::!:: 1,00 13,20 ::!:: 2,46 12,14::!:: 1,04 Zl:Z3 = NS 
N=20 Z2:Z3 = 0,0288 
porównanie I: II = NS I: II = NS I: II = NS 
grup I:III = NS I:III = NS I:III = NS 
istotność uv = NS UV = NS UV = NS 
lUlI = NS lUlI = NS lUlI = NS 
statystyczna II:IV = NS II:IV = NS II:IV = NS 
P III:IV = NS III:IV = NS III:IV = NS 


N- liczba pacjentów objętych badaniem; 
"szare pole"- wyniki badań wszystkich badanych pacjentów (ogółem, N= 80) 
"białe pole"- wyniki badań poszczególnych grup (z zależności od sposobu operacji): grupa I, II, III, IV; 
Z1,2,3- czas przeprowadzenia badania: przed operacją (Z1), 2 tygodnie po operacj (Z2), 3 miesiące 
po operacji (Z3); 
Z1 ,2: Z2,3- porównianie wyników badań przeprowadzonych przed operacją i 2 tygodnie po 
operacji, z wynikami badań przeprowadzonych 2 tygodnie i 3 miesiące po operacji; 
1,11, III: II, III,IV- porównianie wyników badań pomiędzy grupami w danym czasie Z1, Z2,Z3 i Z4; 
p< 0,05- wyniki istotne statystycznie; 
NS- wyniki nieistotne statystycznie. 


104
		

/p0105.djvu

			Tabela 24. Średnie wartości prędkości przewodzenia (m/s), uzyskane w badaniach 
elektroneurograficznych (ENG) fali M po stymulacji elektrycznej włókien ruchowych nerwu 
strzałkowego. 


Badana 
Grupa 


BADANIE EN G NERWU STRZAŁKOWEGO 
PRĘDKOŚĆ PRZEWODZENIA 
średnia::!:: SD (mis) 
2 tygodnie 
po operacji 
Z2 


przed 
operacją 
Zl 


- 


3 miesiące 
po operacji 
Z3 


porównanie 
w czasie 
istotność 
statystyczna 
p 


Grupa I Zl:Z2 = 0,0093 
46,83 ::!:: 3,34 43,61 ::!:: 6,43 45,97::!:: 3,74 Zl:Z3 = NS 
N=20 Z2:Z3 = NS 
Grupa II Zl:Z2 = 0,0486 
47,71 ::!:: 3,84 44,56 ::!:: 6,07 47,65::!:: 5,16 Zl:Z3 = NS 
N=20 Z2:Z3 = NS 
Grupa III Zl:Z2 = 0,0952 
48,49 ::!:: 4,41 45,98 ::!:: 6,83 48,23 ::!:: 3,25 Zl:Z3 = NS 
N=20 Z2:Z3 = NS 
Grupa IV Zl:Z2 = 0,0010 
48,79::!:: 4,17 45,05 ::!:: 7,72 47,34 ::!:: 4,32 Zl:Z3 = NS 
N=20 Z2:Z3 = NS 
porównanie I: II = NS I: II = NS I: II = NS 
grup I:III = NS I:III = NS I:III = NS 
UV = NS UV = NS UV = NS 
istotność lUlI = NS lUlI = NS lUlI = NS 
statystyczna II:IV = NS II:IV = NS II:IV = NS 
P III:IV = NS III:IV = NS III:IV = NS 


N- liczba pacjentów objętych badaniem; 
"szare pole"- wyniki badań wszystkich badanych pacjentów (ogółem, N= 80) 
"białe pole"- wyniki badań poszczególnych grup (z zależności od sposobu operacji): grupa I, II, III, IV; 
Z1,2,3- czas przeprowadzenia badania: przed operacją (Z1), 2 tygodnie po operacj (Z2), 3 miesiące 
po operacji (Z3); 
Z1 ,2: Z2,3- porównianie wyników badań przeprowadzonych przed operacją i 2 tygodnie po 
operacji, z wynikami badań przeprowadzonych 2 tygodnie i 3 miesiące po operacji; 
1,11, III: II, III,IV- porównianie wyników badań pomiędzy grupami w danym czasie Z1, Z2,Z3 i Z4; 
p< 0,05- wyniki istotne statystycznie; 
NS- wyniki nieistotne statystycznie. 


105
		

/p0106.djvu

			Rycina 35. Przykład prawidłowej odpowiedzi ruchowej uzyskanej z nerwu strzałkowego, 
podczas badania elektroneurograficznego (ENG) fali M (wszystkie odpowiedzi dotyczą 
tego samego nerwu). Wartości amplitudy potencjału (mV), latencji początkowej (ms) i 
prędkości przewodzenia (m/s) we włóknach ruchowych nerwu strzałkowego uzyskane w 
wyniku stymulacji elektrycznej tego nerwu w okolicy do przodu od kostki bocznej (A), za 
głową strzałki (B) i w dole podkolanowym (C) mieszczą się w granicach normy. 



.. 

 
. 


.
.- 

'

 
"", . ...
 ilr. 


rAB "*.
: 
 
<

, U
 
 
.. i 
j 
j 
, 

 ! 
:
 


"J 


50 , 6 mIs 
!:: 
 
 


< 
. K 

 B) 

 

 



 
j 
] 
; 
1 

 ,-" 
J_
'-'o.:-_ 
-",. l' ") ") .......... -! 
'
' 12,2 ms- 50,0 mIs j 


f; 


'0 


.. 



 


¥ 


s;;; 


[9,2 mV 

 " 
t C) 
4 
. 
;, 
t9 mV 

 


i 


= 
 

'" 

/ % 

 ,,,....,,, 
'''. . . 'J 
'" . ' tffi.w- . -,- , 
o-'v 
 ,
_, 
 
, 

 


: 


 i.b
 iA
 

 ... 

JJl 1"3,4 ms- "50 ,d mI;" 



., 


106 


Pacjentka lat 42, grupa I, badanie 
przeprowadzono przed operacją 
usunięcia żylaków prawej 
kończyny dolnej: 


J 


" 
i 
1 
j 


stymulacja nerwu bodźcami 
elektrycznymi wyzwalanymi ze 
stymulatora z częstotliwością 1 Hz, 
o czasie trwania 0,1 ms i natężeniu 
do 80 mA; 
rejestracja przy podstawie czasu 5 
ms, wzmocnieniu 5 mV; 


w zależności od miejsca stymulacji: 
A) do przodu od kostki bocznej, 
B) za głową strzałki, 
C) w dole podkolanowym 
otrzymano następujące parametry: 
amplituda potencjału (mv): 
10.5,9.2,9 mV 
latencja początkowa (ms): 
4.5,12.2, 13.4 ms 
prędkość przewodzenia (m/s): 
50.6, 50.0, 50.0 m/s
		

/p0107.djvu

			Rycina 36. Przykład odpowiedzi ruchowej uzyskanej z uszkodzonego nerwu 
strzałkowego, podczas badania elektroneurograficznego (ENG) fali M (wszystkie 
odpowiedzi dotyczą tego samego nerwu). Wartości amplitudy potencjału (mV) we 
włóknach ruchowych nerwu strzałkowego uzyskane w wyniku stymulacji elektrycznej tego 
nerwu w okolicy do przodu od kostki bocznej (A), za głową strzałki (B) i w dole 
podkolanowym (C) mieszczą się w granicach normy. Nieznaczne wydłużenie latencji 
początkowej (ms) i zwolnienie prędkości przewodzenia (m/s) włókien ruchowych nerwu 
strzałkowego za głową strzałki (B). 


Pacjentka lat 37, grupa III, 
badanie przeprowadzono 2 
tygodnie po operacji usunięcia 
żylaków prawej kończyny dolnej: 


A) 


stymulacja nerwu bodźcami 
elektrycznymi wyzwalanymi ze 
stymulatora z częstotliwością 1 Hz, 
o czasie trwania 0,1 ms i natężeniu 
do 72 mA; 
rejestracja przy podstawie czasu 5 
ms, wzmocnieniu 5 mV; 


C) 


w zależności od miejsca stymulacji: 
A) do przodu od kostki bocznej, 
B) za głową strzałki, 
C) w dole podkolanowym 
otrzymano następujące parametry: 
amplituda potencjału (mv): 
5, 4.8, 6.2 mV 
latencja początkowa (ms): 
5.3,16.4, 15.3 ms 
prędkość przewodzenia (m/s): 
47.1,36.7,40.3 m/s 


B) 


107
		

/p0108.djvu

			5.2.1.2 NERW PISZCZELOWY 


5.2.1.2.1 


LICZBA OSÓB Z ZABURZENIAMI PRZEWODNICTWA 
EFERENTNEGO WE WŁÓKNACH RUCHOWYCH NERWU 
PISZCZELOWEGO 


Wyniki badań elektroneurograficznych (ENG) fali M po stymulacji elektrycznej 
włókien ruchowych nerwu piszczelowego, przeprowadzonych przed zabiegiem usunięcia 
żylaków kończyn dolnych (Z1) oraz 2 tygodnie (Z2) i 3 miesiące (Z3) zabiegu, 
przedstawiające liczbę pacjentów, u których stwierdzono zaburzenie przewodnictwa 
ruchowego we włóknach nerwu piszczelowego, przedstawia tabela 25. 


Analizując wyniki badań ENG, przeprowadzonych 2 tygodnie po operacji w całej 
badanej grupie (ogółem, N=80), uszkodzenie włókien ruchowych nerwu piszczelowego 
stwierdzono u 7 chorych z 80 badanych (8,75 %, Z1 :Z2 p= 0,0156). Zaburzenia 
przewodnictwa nerwowego zdiagnozowane 2 tygodnie po zabiegu były przejściowe i 
ustąpiły u wszystkich pacjentów do 3 miesięcy od operacji (Z2:Z3 p= 0,0156). W badaniu 
wykonanym 3 miesiące po zabiegu u żadnego chorego nie stwierdzono już odchyleń w 
badaniu ENG nerwu piszczelowego. 


Analizując wyniki pacjentów w poszczególnych grupach, w żadnej z grup, w 
badaniu wykonanym 2 tygodnie po operacji, nie stwierdzono znaczącej liczby chorych z 
zaburzeniami przewodnictwa eferentnego we włóknach nerwu piszczelowego (Z1 :Z2, 
grupa I, IV, II, III p= NS). 


Nie stwierdzono również istotnych różnic w ilości pacjentów z nieprawidłowościami 
w badaniu ENG pomiędzy grupami (1:11, 1:111, I:IV, 11:111, II:IV, III:IV p= NS). 


108
		

/p0109.djvu

			Tabela 25. Liczba pacjentów z zaburzeniami przewodnictwa ruchowego we włóknach 
nerwu piszczelowego, stwierdzonymi w badaniu elektroneurograficznym (ENG). 


BADANIE ENG NERWU PISZCZELOWEGO 


Badana 
grupa 


LICZBA OSÓB Z ZABURZENIAMI 
PRZEWODNICTWA RUCHOWEGO 
przed 2 tygodnie 3 miesiące 
operacją po operacji po operacji 
(Zl) (Z2) (Z3) 


porównanie 
w czasie 
istotność 
statystyczna 
p 


Grupa I 0/20 2/20 0/20 Zl:Z2 = NS 
Zl:Z3 = NS 
N=20 (0%) (10%) (0%) Z2:Z3 = NS 
Grupa II 0/20 1/ 20 0/20 Zl:Z2 = NS 
Zl:Z3 = NS 
N=20 (0%) (5%) (0%) Z2:Z3 = NS 
Grupa III 0/20 2/20 0/20 Zl:Z2 = NS 
Zl:Z3 = NS 
N=20 (0%) (10%) (0%) Z2:Z3 = NS 
Grupa IV 0/20 2/20 0/20 Zl:Z2 = NS 
Zl:Z3 = NS 
N=20 (0%) (10%) (0%) Z2:Z3 = NS 
porównanie I: II = NS I: II = NS I: II = NS 
I:III = NS I:III = NS I:III = NS 
grup UV = NS UV = NS UV = NS 
istotność IUII = NS IUII = NS IUII = NS 
statystyczna II:IV = NS II:IV = NS II:IV = NS 
P III:IV = NS III:IV = NS III:IV = NS 


N- liczba pacjentów objętych badaniem; 
"szare pole"- wyniki badań wszystkich badanych pacjentów (ogółem, N= 80) 
"białe pole"- wyniki badań poszczególnych grup (z zależności od sposobu operacji): grupa I, II, III, IV; 
Z1,2,3- czas przeprowadzenia badania: przed operacją (Z1), 2 tygodnie po operacj (Z2), 3 miesiące 
po operacji (Z3); 
Z1 ,2: Z2,3- porównianie wyników badań przeprowadzonych przed operacją i 2 tygodnie po 
operacji, z wynikami badań przeprowadzonych 2 tygodnie i 3 miesiące po operacji; 
1,11, III: II, III,IV- porównianie wyników badań pomiędzy grupami w danym czasie Z1, Z2,Z3 i Z4; 
p< 0,05- wyniki istotne statystycznie; NS- wyniki nieistotne statystycznie. 


5.2.1.2.2 AMPLITUDA POTENCJAŁU WE WŁÓKNACH RUCHOWYCH 
NERWU PISZCZELOWEGO 


Średnie wartości parametru amplitudy, analizę zmiany wartości parametru 
amplitudy w czasie 3 miesięcy od operacji w całej grupie i w poszczególnych grupach, w 
zależności od sposobu operacji oraz porównanie wartości parametru amplitudy pomiędzy 
grupami przedstawia tabela 26. 
Nie stwierdzono istotnych odchyleń wartości parametru amplitudy w badaniach 
przeprowadzonych 2 tygodnie po operacji i 3 miesiące po operacji w porównaniu z 


109
		

/p0110.djvu

			badaniami wykonanymi przed operacją, zarówno w całej grupie, jak i w poszczególnych 
grupach (ogółem, grupa I, II, III, IV, Z1 :Z2, Z1 :Z3, Z2:Z3 p= NS). 
Nie odnotowano również znaczących różnic w wartościach parametru amplitudy 
porównując wyniki pacjentów z poszczególnych grupy między sobą (1:11, 1:111, I:IV, 11:111, 
II:IV, III:IV p= NS). 


Tabela 26. Średnie wartości amplitud potencjałów (mV) uzyskane w badaniach 
elektroneurograficznych (ENG) fali M po stymulacji elektrycznej włókien ruchowych nerwu 
piszczelowego. 


BADANIE ENG NERWU PISZCZELOWEGO 


Badana 
grupa 


AMPLITUDA POTENCJAŁU 
średnia::ł: SD (m V) 
przed 2 tygodnie 
operacją po operacji 
(Zl) (Z2) 


3 miesiące 
po operacji 
(Z3) 


porównanie 
w czasie 
istotność 
statystyczna 
p 


Grupa I Zl:Z2 = NS 
7,99 ::ł: 3,61 7,03 ::ł: 3,26 7,18::ł: 2,76 Zl:Z3 = NS 
N=20 Z2:Z3 = NS 
Grupa II Zl:Z2 = NS 
7,90 ::ł: 4,61 6,87 ::ł: 3,49 8,42 ::ł: 3,76 Zl:Z3 = NS 
N=20 Z2:Z3 = NS 
Grupa III Zl:Z2 = NS 
7,69 ::ł: 3,51 7,90 ::ł: 4,84 7,77::ł: 3,99 Zl:Z3 = NS 
N=20 Z2:Z3 = NS 
Grupa IV Zl:Z2 = NS 
9,16 ::ł: 4,51 8,32 ::ł: 2,95 9,34 ::ł: 3,03 Zl:Z3 = NS 
N=20 Z2:Z3 = NS 
porównanie I: II = NS I: II = NS I: II = NS 
I:III = NS I:III = NS I:III = NS 
grup UV = NS UV = NS UV = NS 
istotność lUlI = NS lUlI = NS lUlI = NS 
statystyczna II:IV = NS II:IV = NS II:IV = NS 
P III:IV = NS III:IV = NS III:IV = NS 


N- liczba pacjentów objętych badaniem; 
"szare pole"- wyniki badań wszystkich badanych pacjentów (ogółem, N= 80) 
"białe pole"- wyniki badań poszczególnych grup (z zależności od sposobu operacji): grupa I, II, III, IV; 
Z1,2,3- czas przeprowadzenia badania: przed operacją (Z1), 2 tygodnie po operacj (Z2), 3 miesiące 
po operacji (Z3); 
Z1 ,2: Z2,3- porównianie wyników badań przeprowadzonych przed operacją i 2 tygodnie po 
operacji, z wynikami badań przeprowadzonych 2 tygodnie i 3 miesiące po operacji; 
1,11, III: II, III,IV- porównianie wyników badań pomiędzy grupami w danym czasie Z1, Z2,Z3 i Z4; 
p< 0,05- wyniki istotne statystycznie; NS- wyniki nieistotne statystycznie. 


110
		

/p0111.djvu

			5.2.1.1.3 LATENCJA POCZĄTKOWA I PRĘDKOŚĆ PRZEWODZENIA WE 
WŁÓKNACH RUCHOWYCH NERWU PISZCZELOWEGO 


Średnie wartości parametru latencji i prędkości przewodzenia we włóknach 
ruchowych nerwu piszczelowego, analizę zmiany wartości tych parametrów w czasie 3 
miesięcy od operacji w całej grupie i w poszczególnych grupach oraz porównanie wartości 
pomiędzy grupami przedstawia tabela 27 i 28. 


Analizując wyniki zebrane u pacjentów objętych doświadczeniem (ogółem, N= 80), 
w badaniu przeprowadzonym 2 tygodnie po operacji żylaków kończyn dolnych, 
stwierdzono znaczące zwiększenie latencji i zwolnienie prędkości przewodzenia we 
włóknach ruchowych nerwu piszczelowego (latencja, prędkość przewodzenia, Z1 :Z2 p= 
0,0002). Zmiany tych parametrów były jednak krótkotrwałe i w badaniu wykonanym 3 
miesiące po operacji nie odnotowano już istotnych różnic w wartościach tych 
parametrów, w porównaniu z badaniem przedoperacyjnym (latencja, prędkość 
przewodzenia, Z1 :Z2 p= NS). 


Analizując zmiany wartości parametru latencji i prędkości przewodzenia w czasie 3 
miesięcy od operacji, w poszczególnych grupach, znaczące różnice stwierdzono jedynie 
analizując wyniki pacjentów z grupy I i III. Mimo iż średnie wartości tych parametrów w 
żadnej z badanych grup nie odbiegają od normy, to jednak w grupie I, w badaniu 
przeprowadzonym 2 tygodnie po operacji, stwierdzono znaczące wydłużenie latencji i 
zwolnienie prędkości przewodzenia we włóknach nerwu piszczelowego, w porównaniu z 
wartościami uzyskanymi przed operacją (grupa I, Z1 :Z2, latencja p= 0,0258, prędkość 
przewodzenia p= 0,0318). W grupie III natomiast, w badaniu przeprowadzonym 2 
tygodnie po operacji zaobserwowano znaczące wydłużenie latencji, ale bez istotnego 
zmniejszenia prędkości przewodzenia (grupa III, Z1 :Z2, latencja p= 00373, prędkość 
przewodzenia p= NS). Zmiany wartości tych parametrów w badanych grupach były 
przejściowe i w badaniu wykonanym 3 miesiące po usunięciu żylaków kończyn dolnych, w 
żadnej z badanych grup nie odnotowano już znaczących odchyleń w porównaniu z 
wynikami badania przedoperacyjnego (Z1 :Z3, grupa I, II, III, IV p= NS). 


Porównując wartości parametru latencji i prędkości przewodzenia we włóknach 
nerwu piszczelowego pomiędzy grupami, nie stwierdzono znaczących różnic, zarówno w 
badaniu wykonanym przed operacją, 2 tygodnie po operacji i 3 miesiące po operacji 
żylaków kończyn dolnych (1:11, 1:111, I:IV, 11:111, II:IV, III:IV p= NS). 


111
		

/p0112.djvu

			Tabela 27. Średnie wartości latencji (ms), uzyskane w badaniach elektroneurograficznych 
(ENG) fali M po stymulacji elektrycznej włókien ruchowych nerwu piszczelowego. 


BADANIE ENG NERWU PISZCZELOWEGO 


Badana 
grupa 


przed 
operacją 
(Zl) 


LATENCJA POCZĄTKOWA 
średnia:!:: SD (ms) 
2 tygodnie 
po operacji 
(Z2) 


3 miesiące 
po operacji 
(Z3) 


porównanie 
w czasie 
istotność 
statystyczna 
p 


Grupa I Zl:Z2 = 0,0258 
14,05 :!:: 1,18 14,62:!:: 1,58 14,46:!:: 1,50 Zl:Z3 = NS 
N=20 Z2:Z3 = NS 
Grupa II Zl:Z2 = NS 
13,86 :!:: 1,15 14,30:!:: 1,99 14,14:!:: 1,48 Zl:Z3 = NS 
N=20 Z2:Z3 = NS 
Grupa III Zl:Z2 = 0,0373 
13,78:!:: 1,14 14,54:!:: 1,73 14,24 :!:: 0,86 Zl:Z3 = NS 
N=20 Z2:Z3 = NS 
Grupa IV Zl:Z2 = NS 
14,03:!:: 1,40 14,61 :!:: 2,45 14,01 :!:: 1,41 Zl:Z3 = NS 
N=20 Z2:Z3 = NS 
porównanie I: II = NS I: II = NS I: II = NS 
grup I:III = NS I:III = NS I:III = NS 
istotność UV = NS UV = NS UV = NS 
lUlI = NS lUlI = NS lUlI = NS 
statystyczna II:IV = NS II:IV = NS II:IV = NS 
P III:IV = NS III:IV = NS III:IV = NS 


N- liczba pacjentów objętych badaniem; 
"szare pole"- wyniki badań wszystkich badanych pacjentów (ogółem, N= 80) 
"białe pole"- wyniki badań poszczególnych grup (z zależności od sposobu operacji): grupa I, II, III, IV; 
Z1,2,3- czas przeprowadzenia badania: przed operacją (Z1), 2 tygodnie po operacj (Z2), 3 miesiące 
po operacji (Z3); 
Z1 ,2: Z2,3- porównianie wyników badań przeprowadzonych przed operacją i 2 tygodnie po 
operacji, z wynikami badań przeprowadzonych 2 tygodnie i 3 miesiące po operacji; 
1,11, III: II, III,IV- porównianie wyników badań pomiędzy grupami w danym czasie Z1, Z2,Z3 i Z4; 
p< 0,05- wyniki istotne statystycznie; 
NS- wyniki nieistotne statystycznie. 


112
		

/p0113.djvu

			Tabela 28. Średnie wartości prędkości przewodzenia (m/s), uzyskane w badaniach 
elektroneurograficznych (ENG) fali M po stymulacji elektrycznej włókien ruchowych nerwu 
piszczelowego. 


BADANIE ENG NERWU PISZCZELOWEGO 
PRĘDKOŚĆ PRZEWODZENIA porównanie 
Badana średnia ::ł: SD (mis) w czasie 
grupa przed 2 tygodnie 3 miesiące istotność 
operacją po operacji po operacji statystyczna 
Zl Z2 Z3 P 
i------rl- 
Grupa I Zl:Z2 = 0,0318 
45,72 ::ł: 2,66 43,82 ::ł: 3,66 45,26 ::ł: 3,34 Zl:Z3 = NS 
N=20 Z2:Z3 = NS 
Grupa II Zl:Z2 = 0,0764 
45,44 ::ł: 2,97 43,88 ::ł: 3,64 45,28 ::ł: 3,41 Zl:Z3 = NS 
N=20 Z2:Z3 = NS 
Grupa III Zl:Z2 = NS 
46,64 ::ł: 3,83 44,68 ::ł: 4,43 45,18 ::ł: 2,97 Zl:Z3 = NS 
N=20 Z2:Z3 = NS 
Grupa IV Zl:Z2 = NS 
45,22 ::ł: 3,15 44,27 ::ł: 5,04 45,40 ::ł: 3,09 Zl:Z3 = NS 
N=20 Z2:Z3 = NS 
porównanie I: II = NS I: II = NS I: II = NS 
grup I:III = NS I:III = NS I:III = NS 
UV = NS UV = NS UV = NS 
istotność IUII = NS IUII = NS IUII = NS 
statystyczna II:IV = NS II:IV = NS II:IV = NS 
P III:IV = NS III:IV = NS III:IV = NS 


N- liczba pacjentów objętych badaniem; 
"szare pole"- wyniki badań wszystkich badanych pacjentów (ogółem, N= 80) 
"białe pole"- wyniki badań poszczególnych grup (z zależności od sposobu operacji): grupa I, II, III, IV; 
Z1,2,3- czas przeprowadzenia badania: przed operacją (Z1), 2 tygodnie po operacj (Z2), 3 miesiące 
po operacji (Z3); 
Z1 ,2: Z2,3- porównianie wyników badań przeprowadzonych przed operacją i 2 tygodnie po 
operacji, z wynikami badań przeprowadzonych 2 tygodnie i 3 miesiące po operacji; 
1,11, III: II, III,IV- porównianie wyników badań pomiędzy grupami w danym czasie Z1, Z2,Z3 i Z4; 
p< 0,05- wyniki istotne statystycznie; 
NS- wyniki nieistotne statystycznie. 


113
		

/p0114.djvu

			Przykład odpowiedzi uzyskanej podczas badania ENG fali M nerwu piszczelowego 
przedstawia rycina 37 i 38. 


Rycina 37. Przykład prawidłowej odpowiedzi ruchowej uzyskanej z nerwu piszczelowego, 
podczas badania elektroneurograficznego (ENG) fali M (wszystkie odpowiedzi dotyczą 
tego samego nerwu). Wartości amplitudy potencjału (mV), latencji początkowej (ms) i 
prędkości przewodzenia (m/s) we włóknach ruchowych nerwu piszczelowego uzyskane w 
wyniku stymulacji elektrycznej tego nerwu za kostką przyśrodkową (A) i w dole 
podkolanowym (B) mieszczą się w granicach normy. 


A) 


Pacjentka lat 40, grupa I, badanie 
przeprowadzono przed operacją 
usunięcia żylaków lewej 
kończyny dolnej: 
stymulacja nerwu bodźcami 
elektrycznymi wyzwalanymi ze 
stymulatora z częstotliwością 1 Hz, 
o czasie trwania 0,1 ms i natężeniu 
do 62 mA; 
rejestracja przy podstawie czasu 
5 ms, wzmocnieniu 5 mV; 


B) 


W zależności od miejsca stymulacji: 
A) za kostką przyśrodkową, 
B) w dole podkolanowym, 
otrzymano następujące parametry: 
amplituda potencjału (mv): 
19,18 mV 
latencja początkowa (ms): 
5.1, 14.4 ms 
prędkość przewodzenia (m/s): 
44.1, 44.1 m/s 


114
		

/p0115.djvu

			Rycina 38. Przykład odpowiedzi ruchowej uzyskanej z uszkodzonego nerwu 
piszczelowego, podczas badania elektroneurograficznego (ENG) fali M (wszystkie 
odpowiedzi dotyczą tego samego nerwu). Wartości amplitudy potencjału (mV) we 
włóknach ruchowych nerwu piszczelowego uzyskane w wyniku stymulacji elektrycznej 
tego nerwu za kostką przyśrodkową (A) i w dole podkolanowym (B) mieszczą się w 
granicach normy. Wydłużenie latencji początkowej (ms) i zwolnienie prędkości 
przewodzenia (m/s) we włóknach nerwu piszczelowego. 


A) 


Pacjent lat 44, grupa II, badanie 
przeprowadzono 2 tygodnie po 
operacji usunięcia żylaków lewej 
kończyny dolnej: 
stymulacja nerwu bodźcami 
elektrycznymi wyzwalanymi ze 
stymulatora z częstotliwością 1 Hz, 
o czasie trwania 0,1 ms i natężeniu 
do 100 mA; 
rejestracja przy podstawie czasu 
5 ms, wzmocnieniu 5 mV; 


B) 


W zależności od miejsca stymulacji: 
A) za kostką przyśrodkową, 
B) w dole podkolanowym, 
otrzymano następujące parametry: 
amplituda potencjału (mv): 
17.2, 15.8 mV 
latencja początkowa (ms): 
8.1,17.5 ms 
prędkość przewodzenia (m/s): 
38.4, 40.2 m/s 


115
		

/p0116.djvu

			5.2.2 WYNIKI BADAŃ ELEKTROMIOGRAFII GLOBALNEJ (EMG) 


5.2.2.1 MIĘSIEŃ PISZCZELOWY PRZEDNI 


5.2.2.1.1 


ETIOLOGIA NIEPRAWIDŁOWYCH ZAPISÓW EMG Z MIĘŚNIA 
PISZCZELOWEGO PRZEDNIEGO 


Spośród osób, u których stwierdzono nieprawidłowe zapisy EMG wyodrębniono 
pacjentów z zapisami o cechach uszkodzenia neurogennego, z zapisami typowymi dla 
procesów pierwotnie mięśniowych (miopatie) oraz pacjentów, których zapis EMG 
odpowiada niskoczęstotliwemu zapisowi uzyskanemu przy słabym skurczu zdrowego 
mięśnia. 
Z danych wynika, że w badanej grupie nie występowali pacjenci z tzw. miopatycznym 
uszkodzeniem mięśnia. Nie odnotowano również chorych z zapisem charakterystycznym 
dla neurogennego uszkodzenia mięśnia. U wszystkich pacjentów, u których w zapisie 
EMG, przeprowadzonym w warunkach maksymalnego wysiłku, stwierdzono odchylenia 
od stanu sprzed operacji, zapisy odpowiadały zapisowi uzyskanemu przy słabym skurczu 
zdrowego mięśnia. Charakteryzowały się one bowiem zarówno niższą amplitudą 
potencjałów, jak i niską częstotliwością. 


5.2.2.1.2 LICZBA OSÓB Z NIEPRAWIDŁOWYM ZAPISEM EMG Z MIĘŚNIA 
PISZCZELOWEGO PRZEDNIEGO 


Analizując wyniki badań przeprowadzonych w warunkach spoczynkowych, u 
żadnego chorego nie stwierdzono nieprawidłowych spoczynkowych zapisów EMG, 
zarówno przed operacją, jak i po operacji usunięcia żylaków. 
W przypadku badań wykonanych w warunkach wysiłkowych, określano ilość 
pacjentów, u których stwierdzono nieprawidłowe wysiłkowe zapisy EMG (tab 29). 
Analizując wyniki badań przeprowadzonych 2 tygodnie po operacji, stwierdzono, 
że w całej badanej grupie (ogółem, N= 80) nieprawidłowości wystąpiły u znaczącej liczby 
chorych (Z1 :Z2 p< 0,0001). Podobne wyniki otrzymano analizując liczbę chorych z 
odchyleniami w badaniu EMG, w poszczególnych grupach. Zarówno w grupie I, jak i II i IV 
ilość pacjentów, u których stwierdzono nieprawidłowe wyniki badania EMG, była znacząca 
(Z1 :Z2, grupa I p= 0,0078, grupa II p= 0,0312, grupa III p= 0,0078). Jedynie w grupie III, 
w badaniu wykonanym 2 tygodnie po zabiegu, nie odnotowano istotnej liczby chorych z 
zaburzeniami (Z1 :Z2, grupa III p= NS). 
Nieprawidłowości stwierdzone w badaniach przeprowadzonych 2 tygodnie po 
usunięciu żylaków kończyn dolnych były najczęściej przejściowe i 3 miesiące po operacji 
nie zaobserwowano już znaczącej liczby chorych z odchyleniami w badaniach EMG 
mięśnia piszczelowego przedniego, analizując całą badaną grupę (Z1 :Z3, ogółem p= NS), 
jak i poszczególne grupy (Z1 :Z3, grupa I, II, III, IV p= NS). Natomiast 6 miesięcy po 
operacji u żadnego chorego nie stwierdzono już zaburzeń w badaniu EMG. 
Porównując liczbę chorych z odchyleniami w badaniu EMG pomiędzy grupami, nie 
odnotowano istotnych różnic, zarówno 2 tygodnie po, jak i 3 miesiące po zabiegu (1:11, 1:111, 
I:IV, 11:111, II:IV, III:IV p= NS). 


116
		

/p0117.djvu

			Tabela 29. Liczba pacjentów z nieprawidłowymi zapisami EMG z mięśnia piszczelowego 
przedniego. 


BADANIE EMG MIĘŚNIA PISZCZELOWEGO PRZEDNIEGO 


Badana 
grupa 


LICZBA OSÓB Z NIEPRAWIDŁOWYM 
ZAPISEM EMG 


2 tygodnie 
po operacji 
Z2 


6 miesięcy 
po operacji 
Z4 


Grupa I 
N=20 


0/20 
(0%) 


8/20 
(40%) 


2/20 
(10%) 


0/20 
(0%) 


Grupa II 
N=20 


0/20 
(0%) 


6/20 
(30%) 


2/20 
(10%) 


0/20 
(0%) 


Grupa III 
N=20 


0/20 
(0%) 


0/20 
(0%) 


4/20 
(20%) 


0/20 
(0%) 


Grupa IV 0/20 8/20 0/20 0/20 
N=20 (0%) (40%) (0%) (0%) 
porównanie I: II = NS I: II = NS I: II = NS I: II = NS 
I:III = NS I:III = NS I:III = NS I:III = NS 
grup UV = NS UV = NS UV = NS UV = NS 
istotność lUlI = NS lUlI = NS lUlI = NS lUlI = NS 
statystyczna II:IV = NS II:IV = NS II:IV = NS II:IV = NS 
P III:IV = NS III:IV = NS III:IV = NS III:IV = NS 


porównanie 
w czasie 


istotność 
statystyczna 


Zl: Z2 = 0,0078 
Zl: Z3 =NS 
Zl: Z4 =NS 
Z2: Z3 = 0,0412 
Z2: Z4 = 0,0078 
Z3: Z4 = NS 
Zl:Z2=0,Q312 
Zl: Z3 =NS 
Zl: Z4 =NS 
Z2: Z3 =NS 
Z2: Z4 = 0,Q312 
Z3: Z4 =NS 
Zl:Z2 = NS 
Zl:Z3 = NS 
Zl:Z4 = NS 
Z2:Z3 = NS 
Z2:Z4 = NS 
Z3:Z4 =NS 
Zl:Z2 = 0,0078 
Zl:Z3 = NS 
Zl:Z4 = NS 
Z2:Z3 = 0,0078 
Z2:Z4 = 0,0078 
Z3:Z4 =NS 


N-liczba pacjentów objętych badaniem; 
"szare pole"- wyniki badań wszystkich badanych pacjentów (ogółem, N= 80) 
"białe pole"- wyniki badań poszczególnych grup (z zależności od sposobu operacji): grupa I, II, III, IV; 
Z1 ,2,3,4- czas przeprowadzenia badania: przed operacją (Z1), 2 tygodnie po operacj (Z2), 3 miesiące po 
operacji (Z3) i 6 miesięcy po operacji (Z4); 
Z1 ,2,3: Z2,3,4- porównianie wyników badań przeprowadzonych przed operacją, 2 tygodnie i 3 miesiące po 
operacji, z wynikami badań przeprowadzonych 2 tygodnie, 3 i 6 miesięcy po operacji; 
1,11, III: II, III,IV- porównianie wyników badań pomiędzy grupami w danym czasie Z1, Z2,Z3 i Z4; 
p< 0,05- wyniki istotne statystycznie; 
NS- wyniki nieistotne statystycznie. 


117
		

/p0118.djvu

			5.2.2.1.3 AMPLITUDA ZAPISÓW EMG Z MIĘŚNIA PISZCZELOWEGO 
PRZEDNIEGO 


W badaniach EMG analizowano również zmianę wartości parametru amplitudy 
potencjałów w czasie 6 miesięcznej obserwacji i porównywano wartości tego parametru 
pomiędzy grupami, co przedstawia tabela 30. 


W badaniach przeprowadzonych 2 tygodnie po zabiegu, w całej grupie, jak i we 
wszystkich poszczególnych grupach zaobserwowano znaczący spadek wartości 
parametru amplitudy, w porównaniu z wartościami sprzed operacji (Z1 :Z2, ogółem p< 
0,0001,grupa I p= 0,0001, grupa II p= 0,0092, grupa III p= 0,0182, grupa IV p= 0,0001). 
Zmniejszenie wartości parametru amplitudy było jednak krótkotrwałe i w badaniach 
przeprowadzonych 3 miesiące po zabiegu w żadnej z badanych grup nie stwierdzono już 
znaczących odchyleń w wartościach tego parametru w porównaniu z badaniami 
przedoperacyjnymi (Z1 :Z3, ogółem, grupa I, II, III, IV p= NS). 


Nie zaobserwowano również istotnych różnic w wielości parametru amplitudy 
porównując poszczególne grupy między sobą, zarówno przed operacją, jak i w czasie 6 
miesięcznej obserwacji pooperacyjnej (1:11, 1:111, 1:1 V , 11:111, II:IV, III:IV p= NS). 


118
		

/p0119.djvu

			Tabela 30. Średnie wartości amplitud zaplsow elektromiografii globalnej (EMG) przy 
odprowadzeniu z mięśnia piszczelowego przedniego. 


Badana 
grupa 


BADANIE EMG MIĘŚNIA PISZCZELOWEGO PRZEDNIEGO 
AMPLITUDA POTENCJAŁÓW porównanie 
średnia:!:: SD (11 V) w czasie 
2 tygodnie 3 miesiące 6 miesięcy istotność 
po operacji po operacji po operacji statystyczna 
(Z2) (Z3) (Z4) P 
l:Z2 < 0,0001 


przed 
operacją 
(Zl) 


Zl:Z2 = 0,0001 
Zl:Z3 = NS 
Grupa I 1265:!:: 437 855 :!:: 565 1200 :!:: 461 1258 :!:: 404 Zl:Z4 = NS 
N=20 Z2:Z3 = 0,0003 
Z2:Z4 = 0,0001 
Z3:Z4 =NS 
Zl:Z2 = 0,0092 
Zl:Z3 = NS 
Grupa II 1270 :!:: 478 942 :!:: 507 1225 :!:: 427 1230 :!:: 354 Zl:Z4 = NS 
N=20 Z2:Z3 = 0,0312 
Z2:Z4 = 0,0274 
Z3:Z4 =NS 
Zl:Z2 = 0,0182 
Zl:Z3 = NS 
Grupa III 1302 :!:: 385 1042:!:: 464 1237:!:: 416 1290 :!:: 375 Zl:Z4 = NS 
N=20 Z2:Z3 = NS 
Z2:Z4 = 0,0268 
Z3:Z4 =NS 
Zl:Z2 = 0,0001 
Zl:Z3 = NS 
Grupa IV 1205 :!:: 337 842 :!:: 431 1187 :!:: 334 1192 :!:: 231 Zl:Z4 = NS 
N=20 Z2:Z3 = 0,0002 
Z2:Z4 = 0,0002 
Z3:Z4 =NS 
porównanie I: II = NS I: II = NS I: II = NS I: II = NS 
I:III = NS I:III = NS I:III = NS I:III = NS 
grup UV = NS UV = NS UV = NS UV = NS 
istotność IUII = NS IUII = NS IUII = NS IUII = NS 
statystyczna II:IV = NS II:IV = NS II:IV = NS II:IV = NS 
P III:IV = NS III:IV = NS III:IV = NS III:IV = NS 


Norma amplitudy: 750- 2500 IJV 
N-liczba pacjentów objętych badaniem; 
"szare pole"- wyniki badań wszystkich badanych pacjentów (ogółem, N= 80) 
"białe pole"- wyniki badań poszczególnych grup (z zależności od sposobu operacji): grupa I, II, III, IV; 
Z1 ,2,3,4- czas przeprowadzenia badania: przed operacją (Z1), 2 tygodnie po operacj (Z2), 3 miesiące po 
operacji (Z3) i 6 miesięcy po operacji (Z4); 
Z1 ,2,3: Z2,3,4- porównianie wyników badań przeprowadzonych przed operacją, 2 tygodnie i 3 miesiące po 
operacji, z wynikami badań przeprowadzonych 2 tygodnie, 3 i 6 miesięcy po operacji; 
1,11, III: II, III,IV- porównianie wyników badań pomiędzy grupami w danym czasie Z1, Z2,Z3 i Z4; 
p< 0,05- wyniki istotne statystycznie; 
NS- wyniki nieistotne statystycznie. 


119
		

/p0120.djvu

			5.2.2.1.4 CZĘSTOTLIWOŚĆ ZAPISÓW EMG Z MIĘŚNIA PISZCZELOWEGO 
PRZEDNIEGO 


Analizując wyniki badań EMG, oceniano także zmianę częstotliwości zapisów u 
badanych pacjentów, co przedstawia tabela 31. 


W badaniu wykonanym przed operacją, u pacjentów we wszystkich badanych 
grupach przeważał zapis interferencyjny, czyli o częstotliwości 70- 95 Hz. 


Analizując wyniki całej grupy chorych (ogółem, N=80), w badaniu 
przeprowadzonym 2 tygodnie po operacji, stwierdzono znaczące zmniejszenie się liczby 
chorych z zapisem interferencyjnym i zwiększenie liczby chorych z zapisem o niepełnej 
interferencji (Z1 :Z2 p= 0,0011). U żadnego chorego w całej badanej grupie nie 
odnotowano zapisu prostego. 
Zmniejszenie częstotliwości zapisów EMG z mięśnia piszczelowego przedniego 
było jednak przejściowe i w badaniach przeprowadzonych 3 miesiące po zabiegu ilość 
pacjentów z zapisem interferencyjnym i o niepełnej interferencji wróciła do stanu sprzed 
operacji (Z1 :Z3 p= NS). Podobne wyniki otrzymano w badaniach wykonanych 6 miesięcy 
po usunięciu żylaków kończyn dolnych (Z1 :Z4 p= NS). 


Porównując pooperacyjne wyniki pacjentów z poszczególnych grup z wynikami 
przedoperacyjnymi, zarówno w badaniu wykonanym 2 tygodnie po operacji, jak i 3 i 6 
miesięcy po usunięciu żylaków, w żadnej z badanych grup nie stwierdzono istotnych 
różnic w ilości pacjentów z zapisem interferencyjnym i o niepełnej interferencji (Z1 :Z2, 
Z1 :Z3, Z1 :Z4, grupa I, II, III, IV p= NS), mimo że w grupie II i IV, w badaniu 
przeprowadzonym 2 tygodnie po zabiegu, odnotowano większą liczbę pacjentów z 
zapisem o niepełnej interferencji, niż z zapisem interferencyjnym. 


Nie odnotowano również istotnych różnic porównując ilość pacjentów z zapisem 
interferencyjnym i o niepełnej interferencji pomiędzy poszczególnymi grupami, zarówno 
przed operacją, jaki i w badaniach przeprowadzonych po usunięciu żylaków kończyn 
dolnych (1:11, 1:111, I:IV, 11:111, II:IV, III:IV p= NS). 


120
		

/p0121.djvu

			Tabela 31. Rozkład częstotliwości zapisu EMG w poszczególnych grupach, przy 
odprowadzeniu z mięśnia piszczelowego przedniego. 


BADANIE EMG MIĘŚNIA PISZCZELOWEGO PRZEDNIEGO 
CZĘSTOTLIWOŚĆ ZAPISU 
il nil p 
% 


Badana 
grupa 


2 tygodnie 
po operacji 
Z2 


Grupa I 
N=20 


17 I 31 O 
851 1510 % 


131 7 I O 
65/35/0% 


17 I 31 O 
85/15/0% 


18/2/0 
901 101 O % 


Grupa II 
N=20 


15/5/0 
75/25/0% 


9/11/ O 
451 551 O % 


16/4/0 
801 201 O % 


161 41 O 
801 201 O % 


Grupa III 
N=20 


161 41 O 
801 201 O % 


121 81 O 
601 401 O % 


16/4/0 
801 201 O % 


15/5/0 
75/25/0% 


Grupa IV 15/5/0 9/11/ O 15/51 O 161 41 O 
N=20 75/25/0% 451 5510 % 75/2510 % 801 201 O % 
porównanie I: II = NS I: II = NS I: II = NS I: II = NS 
I:III = NS I:III = NS I:III = NS I:III = NS 
grup UV = NS UV = NS UV = NS UV = NS 
istotność IUII = NS IUII = NS IUII = NS IUII = NS 
statystyczna II:IV = NS II:IV = NS II:IV = NS II:IV = NS 
P III:IV = NS III:IV = NS III:IV = NS III:IV = NS 


porównanie 
w czasie 


istotność 
statystyczna 
p 


Zl:Z2= NS 
Zl:Z3= NS 
Zl:Z4=NS 
Z2:Z3=NS 
Z2:Z4= NS 
Z3 :Z4= NS 
Zl:Z2= NS 
Zl:Z3= NS 
Zl:Z4=NS 
Z2:Z3= 0,0233 
Z2:Z4= 0,0233 
Z3 :Z4= NS 
Zl:Z2= NS 
Zl:Z3= NS 
Zl:Z4=NS 
Z2:Z3=NS 
Z2:Z4= NS 
Z3 :Z4= NS 
Zl:Z2= NS 
Zl:Z3= NS 
Zl:Z4=NS 
Z2:Z3=NS 
Z2:Z4= NS 
Z3 :Z4= NS 


i - zapis "interferencyjny"- 70-95 Hz, 
ni - zapis "z niepełną interferencją"- 35-70 Hz, 
P - zapis "prosty"- 5-35 Hz. 
N- liczba pacjentów objętych badaniem; 
"szare pole"- wyniki badań wszystkich badanych pacjentów (ogółem, N= 80) 
"białe pole"- wyniki badań poszczególnych grup (z zależności od sposobu operacji): grupa I, II, III, IV; 
Z1 ,2,3,4- czas przeprowadzenia badania: przed operacją (Z1), 2 tygodnie po operacj (Z2), 3 miesiące po 
operacji (Z3) i 6 miesięcy po operacji (Z4); 
Z1 ,2,3: Z2,3,4- porównianie wyników badań przeprowadzonych przed operacją, 2 tygodnie i 3 miesiące po 
operacji, z wynikami badań przeprowadzonych 2 tygodnie, 3 i 6 miesięcy po operacji; 
1,11, III: II, III,IV- porównianie wyników badań pomiędzy grupami w danym czasie Z1, Z2,Z3 i Z4; 
p< 0,05- wyniki istotne statystycznie; NS- wyniki nieistotne statystycznie. 


121
		

/p0122.djvu

			Rycina 39. Przykład prawidłowego zapisu EMG uzyskanego podczas badania 
elektromiografii globalnej (EMG), wykonanego w warunkach wysiłkowych, przy 
odprowadzeniu z mięśnia piszczelowego przedniego. Amplituda potencjałów (I-IV) i 
częstotliwość zapisu (Hz) mieszczą się w granicach normy. 


Pacjentka lat 34, grupa I, 
badanie przed operacją 
usunięcia żylaków prawej 
kończyny dolnej: 
rejestracja przy podstawie czasu 
50 ms, wzmocnieniu 500 IJV; 


otrzymano następujące 
parametry: 
amplituda potencjałów (IN): 
2500 IJV 
częstotliwość zapisu (Hz): 
87 Hz- zapis "interferencyjny" 


Rycina 40. Przykład nieprawidłowego zapisu EMG uzyskanego podczas badania 
elektromiografii globalnej (EMG), wykonanego w warunkach wysiłkowych, przy 
odprowadzeniu z mięśnia piszczelowego przedniego. Zmniejszenie wartości amplitudy 
potencjałów (I-IV) i częstotliwości zapisu (Hz). 


Pacjentka lat 42, grupa IV, 
badanie 2 tygodnie po 
operacji usunięcia żylaków 
prawej kończyny dolnej: 
rejestracja przy podstawie 
czasu 80 ms, wzmocnieniu 
500 IJV; 


otrzymano następujące 
parametry: 
amplituda potencjałów (IN): 
250 IJV 
częstotliwość zapisu (Hz): 
63 Hz- zapis "z niepełną 
interferencją" 


122
		

/p0123.djvu

			5.2.2.2 MIĘSIEŃ PROSTOWNIK DŁUGI PALCÓW 


5.2.2.2.1 


ETIOLOGIA NIEPRAWIDŁOWYCH ZAPISÓW EMG Z MIĘŚNIA 
PROSTOWNIKA DŁUGIEGO PALCÓW 


Z danych wynika, u wszystkich pacjentów, u których w zapisie EMG, stwierdzono 
odchylenia od stanu sprzed operacji, zapisy odpowiadały zapisowi uzyskanemu przy 
słabym skurczu zdrowego mięśnia. Nie odnotowano natomiast chorych z zapisem 
charakterystycznym dla neurogennego i miogennego uszkodzenia mięśnia. 


5.2.2.2.2 LICZBA OSÓB Z NIEPRAWIDŁOWYM ZAPISEM EMG 
I AMPLITUDA ZAPISÓW EMG Z MIĘŚNIA PROSTOWNIKA 
DŁUGIEGO PALCÓW 


U badanych pacjentów nie stwierdzono nieprawidłowych zapisów spoczynkowych, 
zarówno przed operacją, jak i po operacji. Nieprawidłowości stwierdzono jedynie w 
zapisach EMG przeprowadzonych w warunkach maksymalnego skurczu mięśnia. 


Analizowano ilość pacjentów, u których w zapisach EMG stwierdzono odchylenia 
od stanu sprzed operacji, co przedstawia tabela 32. Nieprawidłowości wystąpiły u 
znaczącej liczby chorych jedynie analizując wyniki badań całej grupy (ogółem, N= 80), 
przeprowadzone 2 tygodnie po operacji (tab. 32, Z1 :Z2 p< 0,0001). Istotne było również 
zmniejszenie wartości amplitudy zapisów EMG u badanych pacjentów, w porównaniu z 
wartościami sprzed operacji (tab. 32, ogółem, Z1 :Z2 p< 0,0001). Natomiast w badaniu 
wykonanym 3 i 6 miesięcy po usunięciu żylaków kończy dolnych, nie stwierdzono już ani 
istotnej liczby chorych z nieprawidłowościami w badaniu EMG, ani znaczącego 
zmniejszenia wartości amplitudy w porównaniu z badaniem przedoperacyjnym (tab. 33, 
ogółem, Z1 :Z3, Z1 :Z4 p= NS). 


Podobnie, w żadnej z poszczególnych grup chorych, ilość pacjentów z 
nieprawidłowościami w badaniu EMG nie była znacząca (tab. 32, grupa I, II, III, IV, Z1 :Z2 
p= NS), aczkolwiek u pacjentów z grupy II, III i IV, w badaniu przeprowadzonym 2 
tygodnie po operacji odnotowano istotne zmniejszenie wartości amplitudy zapisów EMG, 
w porównaniu z badaniem przedoperacyjnym (tab. 33, Z1 :Z2, grupa II p= 0,0033, grupa III 
p= 0,0352, grupa IV p= 0,0025). 


Zmniejszenie wartości amplitudy było jednak przejściowe i w badaniu wykonanym 
3 miesiące po operacji, nie stwierdzono istotnych odchyleń w porównaniu z badaniem 
sprzed operacji (tab. 33, grupa I, II, III, IV, Z1 :Z3 p= NS). 


Nie zaobserwowano również istotnych różnic w ilości pacjentów z 
nieprawidłowościami w badaniu EMG, ani w wielkości parametru amplitudy porównując 
poszczególne grupy między sobą, zarówno przed operacją, jak i w czasie 6 miesięcznej 
obserwacji pooperacyjnej (tab. 32, 33; 1:11, 1:111, I:IV, 11:111, II:IV, III:IV p= NS). 


123
		

/p0124.djvu

			Tabela 32. Liczba pacjentów z nieprawidłowymi zapisami EMG z mięśnia prostownika 
długiego palców. 


BADANIE EMG MIĘŚNIA PROSTOWNIKA DŁUGIEGO PALCÓW 


Badana 
grupa 


LICZBA OSÓB Z NIEPRAWIDŁOWYM 
ZAPISEM EMG 


przed 
operacją 
(Zl) 


2 tygodnie 
po operacji 
(Z2) 


3 miesiące 
po operacji 
(Z3) 


6 miesięcy 
po operacji 
(Z4) 


porównanie 
w czasie 
istotność 
statystyczna 
p 


Grupa I 
N=20 


0/20 
(0%) 


Grupa II 
N=20 


0/20 
(0%) 


Grupa III 
N=20 


0/20 
(0%) 


2/20 
(10%) 


4/20 
(20%) 


3/20 
(15% ) 


0/20 
(0%) 


2/20 
(10%) 


0/20 
(0%) 


0/20 
(0%) 


0/20 
(0%) 


0/20 
(0%) 


Grupa IV 0/20 5/20 1/20 0/20 
N=20 (0%) (25%) (5%) (0%) 
porównanie I: II = NS I: II = NS I: II = NS I: II = NS 
I:III = NS I:III = NS I:III = NS I:III = NS 
grup UV = NS UV = NS UV = NS UV = NS 
istotność lUlI = NS lUlI = NS lUlI = NS lUlI = NS 
statystyczna II:IV = NS II:IV = NS II:IV = NS II:IV = NS 
P III:IV = NS III:IV = NS III:IV = NS III:IV = NS 


Zl: Z2 =NS 
Zl: Z3 =NS 
Zl: Z4 =NS 
Z2: Z3 =NS 
Z2: Z4 =NS 
Z3: Z4 =NS 
Zl: Z2 =NS 
Zl: Z3 =NS 
Zl: Z4 =NS 
Z2: Z3 =NS 
Z2: Z4 =NS 
Z3: Z4 =NS 
Zl: Z2 =NS 
Zl: Z3 =NS 
Zl: Z4 =NS 
Z2: Z3 =NS 
Z2: Z4 =NS 
Z3: Z4=NS 
Zl:Z2 = NS 
Zl:Z3 = NS 
Zl:Z4 = NS 
Z2:Z3 = NS 
Z2:Z4 = NS 
Z3:Z4 =NS 


N-liczba pacjentów objętych badaniem; 
"szare pole"- wyniki badań wszystkich badanych pacjentów (ogółem, N= 80) 
"białe pole"- wyniki badań poszczególnych grup (z zależności od sposobu operacji): grupa I, II, III, IV; 
Z1 ,2,3,4- czas przeprowadzenia badania: przed operacją (Z1), 2 tygodnie po operacj (Z2), 3 miesiące po 
operacji (Z3) i 6 miesięcy po operacji (Z4); 
Z1 ,2,3: Z2,3,4- porównianie wyników badań przeprowadzonych przed operacją, 2 tygodnie i 3 miesiące po 
operacji, z wynikami badań przeprowadzonych 2 tygodnie, 3 i 6 miesięcy po operacji; 
1,11, III: II, III,IV- porównianie wyników badań pomiędzy grupami w danym czasie Z1, Z2,Z3 i Z4; 
p< 0,05- wyniki istotne statystycznie; 
NS- wyniki nieistotne statystycznie. 


124
		

/p0125.djvu

			Tabela 33. Średnie wartości amplitud zaplsow elektromiografii globalnej (EMG) przy 
odprowadzeniu z mięśnia prostownika palców. 


Badana 
grupa 


BADANIE EMG MIĘŚNIA PROSTOWNIKA DŁUGIEGO PALCÓW 
AMPLITUDA POTENCJAŁÓW porównanie 
średnia:!:: SD (f.1 V) w czasie 
2 tygodnie 3 miesiące istotność 
po operacji po operacji statystyczna 
Z2 Z3 P 


Zl:Z2 = NS 
Zl:Z3 = NS 
Grupa I Zl:Z4 = NS 
1105 :!:: 298 980 :!::388 1157 :!::352 1140 :!:: 273 Z2:Z3= 0,0775 
N=20 Z2:Z4 = NS 
Z3:Z4 =NS 
Zl:Z2 = 0,0033 
Zl:Z3 = NS 
Grupa II Zl:Z4 = NS 
1120 :!:: 292 880 :!::316 1047:!:: 290 1085 :!:: 204 Z2:Z3 = 0,0639 
N=20 Z2:Z4 = 0,0150 
Z3:Z4 =NS 
Zl:Z2 = 0,0352 
Zl:Z3 = NS 
Grupa III Zl:Z4 = NS 
1067 :!::283 877:!:: 318 1125 :!::289 1078:!:: 245 Z2:Z3 = 0,0033 
N=20 Z2:Z4 = 0,0241 
Z3:Z4 =NS 
Zl:Z2 = 0,0025 
Zl:Z3 = NS 
Grupa IV Zl:Z4 = NS 
1055 :!::305 815 :!:: 406 1080:!:: 335 1088 :!:: 285 Z2:Z3 = 0,0008 
N=20 Z2:Z4 = 0,0005 
Z3:Z4 =NS 
porównanie I: II = NS I: II = NS I: II = NS I: II = NS 
I:III = NS I:III = NS I:III = NS I:III = NS 
grup UV = NS UV = NS UV = NS UV = NS 
istotność IUII = NS IUII = NS IUII = NS IUII = NS 
statystyczna II:IV = NS II:IV = NS II:IV = NS II:IV = NS 
P III:IV = NS III:IV = NS III:IV = NS III:IV = NS 


Norma amplitudy: 700- 2500 IJV 
N-liczba pacjentów objętych badaniem; 
"szare pole"- wyniki badań wszystkich badanych pacjentów (ogółem, N= 80) 
"białe pole"- wyniki badań poszczególnych grup (z zależności od sposobu operacji): grupa I, II, III, IV; 
Z1 ,2,3,4- czas przeprowadzenia badania: przed operacją (Z1), 2 tygodnie po operacj (Z2), 3 miesiące po 
operacji (Z3) i 6 miesięcy po operacji (Z4); 
Z1 ,2,3: Z2,3,4- porównianie wyników badań przeprowadzonych przed operacją, 2 tygodnie i 3 miesiące po 
operacji, z wynikami badań przeprowadzonych 2 tygodnie, 3 i 6 miesięcy po operacji; 
1,11, III: II, III,IV- porównianie wyników badań pomiędzy grupami w danym czasie Z1, Z2,Z3 i Z4; 
p< 0,05- wyniki istotne statystycznie; 
NS- wyniki nieistotne statystycznie. 


125
		

/p0126.djvu

			5.2.2.2.3 CZĘSTOTLIWOŚĆ ZAPISÓW EMG Z MIĘŚNIA PROSTOWNIKA 
DŁUGIEGO PALCÓW 


Analizując zmianę częstotliwości zaplsow EMG u badanych pacjentów, istotne 
różnice stwierdzono jedynie analizując wyniki całej badanej grupy chorych (ogółem, N= 
80). W badaniu przeprowadzonym 2 tygodnie po operacji zaobserwowano znaczące 
zmniejszenie liczby chorych z zapisem interferencyjnym, a zwiększenie liczby chorych z 
zapisem o niepełnej interferencji (tab. 34, ogółem, Z1 :Z2 p= 0,0041). Anal izując zarówno 
wyniki badań przeprowadzonych 3 i 6 miesięcy po operacji, jak i wyniki badań 
poszczególnych grup, nie odnotowano istotnych odchyleń w porównaniu z badaniem 
wykonanym przed operacją usunięcia żylaków kończyn dolnych (tab. 34, ogółem, Z1 :Z3, 
Z1 :Z4 p= NS, grupa I, II, III, IV, Z1 :Z2, Z1 :Z3, Z1 :Z4 p= NS). 


Nie zaobserwowano również istotnych różnic porównując wyniki badań 
poszczególnych grup między sobą, zarówno przed, jak i po operacji (tab. 34, 1:11, 1:111, I:IV, 
11:111, II:IV, III:IV p= NS). 


126
		

/p0127.djvu

			Tabela 34. Rozkład częstotliwości zapisu EMG w poszczególnych grupach przy 
odprowadzeniu z mięśnia prostownika długiego palców. 


BADANIE EMG MIĘŚNIA PROSTOWNIKA DŁUGIEGO PALCÓW 


Badana 
grupa 


CZĘSTOTLIWOŚĆ ZAPISU 
il nil p 
2 tygodnie 
po operacji 
(Z2) 


6 miesięcy 
po operacji 
(Z4) 


3 miesiące 
po operacji 
(Z3) 


przed 
operacją 
(Zl) 


Grupa I 
N=20 


15/5/0 
75/25/ O % 


11/ 91 O 
55/45/ O % 


15/5/0 
75/25/ O % 


15/5/0 
75/25/ O % 


Grupa II 
N=20 


15/5/0 
75/25/ O % 


121 81 O 
60/ 40/ O % 


141 61 O 
70/ 30/ O % 


15/5/0 
75/25/ O % 


Grupa III 
N=20 


161 41 O 
80/ 20/ O % 


11/ 91 O 
55/45/ O % 


161 41 O 
80/ 20/ O % 


161 41 O 
80/ 20/ O % 


Grupa IV 141 61 O 9/11/ O 161 41 O 17 I 31 O 
N=20 70/ 30/ O % 45/ 55/ O % 80/ 20/ O % 85/15/ 0% 
porównanie I: II = NS I: II = NS I: II = NS I: II = NS 
I:III = NS I:III = NS I:III = NS I:III = NS 
grup UV = NS UV = NS UV = NS UV = NS 
istotność IUII = NS IUII = NS IUII = NS IUII = NS 
statystyczna II:IV = NS II:IV = NS II:IV = NS II:IV = NS 
P III:IV = NS III:IV = NS III:IV = NS III:IV = NS 


porównanie 
w czasie 
istotność 
statystyczna 
p 


Zl:Z2= NS 
Zl:Z3= NS 
Zl:Z4=NS 
Z2:Z3=NS 
Z2:Z4= NS 
Z3 :Z4= NS 
Zl:Z2= NS 
Zl:Z3= NS 
Zl:Z4=NS 
Z2:Z3=NS 
Z2:Z4= NS 
Z3 :Z4= NS 
Zl:Z2= NS 
Zl:Z3= NS 
Zl:Z4=NS 
Z2:Z3=NS 
Z2:Z4= NS 
Z3 :Z4= NS 
Zl:Z2= NS 
Zl:Z3= NS 
Zl:Z4=NS 
Z2:Z3=NS 
Z2:Z4= NS 
Z3 :Z4= NS 


i - zapis "interferencyjny"- 70-95 Hz, 
ni - zapis "z niepełną interferencją"- 35-70 Hz, 
P - zapis "prosty"- 5-35 Hz. 
N- liczba pacjentów objętych badaniem; 
"szare pole"- wyniki badań wszystkich badanych pacjentów (ogółem, N= 80) 
"białe pole"- wyniki badań poszczególnych grup (z zależności od sposobu operacji): grupa I, II, III, IV; 
Z1 ,2,3,4- czas przeprowadzenia badania: przed operacją (Z1), 2 tygodnie po operacj (Z2), 3 miesiące po 
operacji (Z3) i 6 miesięcy po operacji (Z4); 
Z1 ,2,3: Z2,3,4- porównianie wyników badań przeprowadzonych przed operacją, 2 tygodnie i 3 miesiące po 
operacji, z wynikami badań przeprowadzonych 2 tygodnie, 3 i 6 miesięcy po operacji; 
1,11, III: II, III,IV- porównianie wyników badań pomiędzy grupami w danym czasie Z1, Z2,Z3 i Z4; 
p< 0,05- wyniki istotne statystycznie; NS- wyniki nieistotne statystycznie. 


127
		

/p0128.djvu

			Rycina 41. Przykład prawidłowego zapisu EMG uzyskanego podczas badania 
elektromiografii globalnej (EMG), wykonanego w warunkach spoczynkowych i 
wysiłkowych, przy odprowadzeniu z mięśnia prostownika długiego palców. Amplituda 
potencjałów (I-IV) i częstotliwość zapisu (Hz) mieszczą się w granicach normy. 


Pacjent lat 38, grupa I, 
badanie 3 miesiące po 
operacji usunięcia żylaków 
lewej kończyny dolnej: 
rejestracja przy podstawie 
czasu 50 ms, wzmocnieniu 
500 IJV; 


otrzymano następujące 
parametry: 
amplituda potencjałów (IN): 
3500 IJV 
częstotliwość zapisu (Hz): 
95 Hz- zapis "interferencyjny" 


Rycina 42. Przykład nieprawidłowego zapisu EMG uzyskanego podczas badania 
elektromiografii globalnej (EMG), wykonanego w warunkach wysiłkowych, przy 
odprowadzeniu z mięśnia prostownika długiego palców. Zmniejszenie wartości 
amplitudy potencjałów (I-IV) i częstotliwości zapisu (Hz). 


Pacjentka lat 38, grupa I, 
badanie 3 miesiące po 
operacji usunięcia żylaków 
lewej kończyny dolnej: 
rejestracja przy podstawie 
czasu 80 ms, wzmocnieniu 
500 IJV; 


otrzymano następujące 
parametry: 
amplituda potencjałów (IJV): 
200 IJV 
częstotliwość zapisu (Hz): 
50 Hz- zapis "z niepełną 
interferencją" 


128
		

/p0129.djvu

			5.2.2.3 MIĘSIEŃ BRZUCHATY ŁYDKI 


5.2.2.3.1 ETIOLOGIA NIEPRAWIDŁOWYCH ZAPISÓW EMG Z MIĘŚNIA 
BRZUCHATEGO ŁYDKI 


Z przeprowadzonych badań EMG wynika, przyczyną nieprawidłowych wyników nie 
było ani uszkodzenie neuronu obwodowego, ani tzw. proces pierwotnie mięśniowy. U 
wszystkich pacjentów, u których stwierdzono odchylenia od stanu sprzed operacji, zapisy 
odpowiadały zapisowi uzyskanemu przy słabym skurczu zdrowego mięśnia. 


5.2.2.3.2 LICZBA OSÓB Z NIEPRAWIDŁOWYM ZAPISEM EMG I AMPLITUDA 
ZAPISÓW EMG Z MIĘŚNIA BRZUCHATEGO ŁYDKI 


Analizując wyniki badań EMG, przeprowadzone w warunkach spoczynkowych, u 
żadnego pacjenta nie odnotowano nieprawidłowych zapisów, zarówno przed operacją jak 
i po operacji. 
W przypadku badań wykonanych w warunkach maksymalnego skurczu mięśnia, 
jedyne znaczące odchylenia zaobserwowano analizując wyniki badań całej grupy 
(ogółem, N= 80), uzyskane 2 tygodnie po operacji żylaków kończyn dolnych (tab. 35, 
ogółem, Z1 :Z2 p< 0,0001). W badaniach tych odnotowano również istotny spadek 
wartości amplitudy zapisów EMG, w porównaniu z wartościami sprzed operacji (tab. 36, 
ogółem, Z1 :Z2 p< 0,0001). Zmniejszenie wartości amplitudy było jednak przejściowe i w 
kolejnych badaniach nie potwierdzono już znaczących odchyleń w wartościach tego 
parametru w całej badanej grupie (tab. 37, ogółem, Z1 :Z3, Z1 :Z4 p= NS). 
Mimo braku istotnych odchyleń w ilości pacjentów z nieprawidłowościami w 
badaniu EMG w poszczególnych grupach (tab. 35, grupa I, II, III, IV, Z1 :Z2, Z1 :Z3, Z1 :Z4 
p= NS), w każdej z badanych grup, w badaniu przeprowadzonym 2 tygodnie po operacji, 
zaobserwowano istotne zmniejszenie wartości amplitudy zapisów EMG (tab. 36, Z1 :Z2, 
grupa I p= 0,0044, grupa II p= 0,0008, grupa III p= 0,0053, grupa IV p= 0,0017). W 
badaniu wykonanym 3 i 6 miesięcy po operacji wartości parametru amplitudy w 
poszczególnych grupach były zbliżone do wartości sprzed operacji (tab. 36, grupa I, II, II, 
IV, Z1 :Z3, Z1 :Z4 p= NS) 
Porównując poszczególne grupy między sobą, nie zaobserwowano istotnych 
różnic ani w ilości pacjentów z nieprawidłowościami w badaniu EMG, ani w wielkości 
parametru amplitudy, zarówno przed operacją, jak i w czasie 6 miesięcznej obserwacji 
pooperacyjnej (tab. 35, 36,1:11, 1:111, I:IV, 11:111, II:IV, III:IV p= NS). 


129
		

/p0130.djvu

			Tabela 35. Liczba pacjentów z nieprawidłowymi zapisami EMG z brzuchatego łydki. 


Badana 
grupa 


BADANIE EMG MIĘŚNIA BRZUCHATEGO ŁYDKI 
LICZBA OSÓB Z NIEPRAWIDŁOWYM 
ZAPISEM EMG 


- 


przed 
operacją 
Zl 


3 miesiące 
po operacji 
Z3 


6 miesięcy 
po operacji 
Z4 


2 tygodnie 
po operacji 
Z2 


Grupa I 
N=20 


0/20 
(0%) 


4/20 
(20%) 


1/20 
(5%) 


0/20 
(0%) 


Grupa II 
N=20 


0/20 
(0%) 


3/20 
(15% ) 


1/ 20 
(5%) 


0/20 
(0%) 


Grupa III 
N=20 


0/20 
(0%) 


5/20 
(25%) 


2/20 
(10%) 


0/20 
(0%) 


Grupa IV 0/20 5/20 0/20 0/20 
N=20 (0%) (25%) (15% ) (5%) 
porównanie I: II = NS I: II = NS I: II = NS I: II = NS 
I:III = NS I:III = NS I:III = NS I:III = NS 
grup UV = NS UV = NS UV = NS UV = NS 
istotność lUlI = NS lUlI = NS lUlI = NS lUlI = NS 
statystyczna II:IV = NS II:IV = NS II:IV = NS II:IV = NS 
P III:IV = NS III:IV = NS III:IV = NS III:IV = NS 


porównanie 
w czasie 


istotność 
statystyczna 
p 


Zl:Z2 = NS 
Zl:Z3 = NS 
Zl:Z4 = NS 
Z2:Z3 = NS 
Z2:Z4 = NS 
Z3:Z4 =NS 
Zl:Z2 = NS 
Zl:Z3 = NS 
Zl:Z4 = NS 
Z2:Z3 = NS 
Z2:Z4 = NS 
Z3:Z4 =NS 
Zl: Z2 =NS 
Zl: Z3 =NS 
Zl: Z4 =NS 
Z2: Z3 =NS 
Z2: Z4 =NS 
Z3: Z4 =NS 
Zl:Z2 = NS 
Zl:Z3 = NS 
Zl:Z4 = NS 
Z2:Z3 = NS 
Z2:Z4 = NS 
Z3:Z4 =NS 


N-liczba pacjentów objętych badaniem; 
"szare pole"- wyniki badań wszystkich badanych pacjentów (ogółem, N= 80) 
"białe pole"- wyniki badań poszczególnych grup (z zależności od sposobu operacji): grupa I, II, III, IV; 
Z1 ,2,3,4- czas przeprowadzenia badania: przed operacją (Z1), 2 tygodnie po operacj (Z2), 3 miesiące po 
operacji (Z3) i 6 miesięcy po operacji (Z4); 
Z1 ,2,3: Z2,3,4- porównianie wyników badań przeprowadzonych przed operacją, 2 tygodnie i 3 miesiące po 
operacji, z wynikami badań przeprowadzonych 2 tygodnie, 3 i 6 miesięcy po operacji; 
1,11, III: II, III,IV- porównianie wyników badań pomiędzy grupami w danym czasie Z1, Z2,Z3 i Z4; 
p< 0,05- wyniki istotne statystycznie; 
NS- wyniki nieistotne statystycznie 


130
		

/p0131.djvu

			Tabela 36. Średnie wartości amplitud zaplsow elektromiografii globalnej (EMG) przy 
odprowadzeniu z mięśnia brzuchatego łydki. 


Badana 
grupa 


BADANIE EMG MIĘŚNIA BRZUCHATEGO ŁYDKI 
AMPLITUDA POTENCJAŁÓW 
średnia:!:: SD (f.1 V) 
2tygodnie 3 miesiące 
po operacji po operacji 
Z2 Z3 


przed 
operacją 
Zl 


-- 


6 miesięcy 
po operacji 
Z4 


porównanie 
w czasie 
istotność 
statystyczna 
p 


Zl:Z2 = 0,0044 
Zl:Z3 = NS 
Grupa I Zl:Z4 = NS 
935 :!:: 209 712 :!:: 303 940:!:: 279 935 :!:: 159 Z2:Z3 = 0,0035 
N=20 Z2:Z4 = 0,0044 
Z3:Z4 =NS 
Zl:Z2 = 0,0008 
Zl:Z3 = NS 
Grupa II Zl:Z4 = NS 
927:!:: 167 720 :!:: 285 902 :!:: 242 908:!:: 150 Z2:Z3 = 0,0035 
N=20 Z2:Z4 = 0,0026 
Z3:Z4 =NS 
Zl:Z2 = 0,0053 
Zl:Z3 = NS 
Grupa III Zl:Z4 = NS 
857 :!:: 156 687:!:: 251 862:!:: 196 887:!:: 145 Z2:Z3 = 0,0039 
N=20 Z2:Z4 = 0,0008 
Z3:Z4 =NS 
Zl:Z2 = 0,0017 
Zl:Z3 = NS 
Grupa IV Zl:Z4 = NS 
925 :!:: 187 712 :!:: 337 910:!:: 186 915:!:: 129 Z2:Z3 = 0,0039 
N=20 Z2:Z4 = 0,0030 
Z3:Z4 =NS 
porównanie L II = NS L II = NS L II = NS L II = NS 
LIII = NS LIII = NS LIII = NS LIII = NS 
grup UV = NS UV = NS UV = NS UV = NS 
istotność IUII = NS IUII = NS IUII = NS IUII = NS 
statystyczna II:IV = NS II:IV = NS II:IV = NS II:IV = NS 
P III:IV = NS III:IV = NS III:IV = NS III:IV = NS 


Norma amplitudy: 650- 2000 IJV 
N- liczba pacjentów objętych badaniem; 
"szare pole"- wyniki badań wszystkich badanych pacjentów (ogółem, N= 80) 
"białe pole"- wyniki badań poszczególnych grup (z zależności od sposobu operacji): grupa I, II, III, IV; 
Z1 ,2,3,4- czas przeprowadzenia badania: przed operacją (Z1), 2 tygodnie po operacj (Z2), 3 miesiące po 
operacji (Z3) i 6 miesięcy po operacji (Z4); 
Z1 ,2,3: Z2,3,4- porównianie wyników badań przeprowadzonych przed operacją, 2 tygodnie i 3 miesiące po 
operacji, z wynikami badań przeprowadzonych 2 tygodnie, 3 i 6 miesięcy po operacji; 
1,11, III: II, III,IV- porównianie wyników badań pomiędzy grupami w danym czasie Z1, Z2,Z3 i Z4; 
p< 0,05- wyniki istotne statystycznie; 
NS- wyniki nieistotne statystycznie 


131
		

/p0132.djvu

			5.2.2.3.3 CZĘSTOTLIWOŚĆ ZAPISÓW EMG Z MIĘŚNIA BRZUCHATEGO 
ŁYDKI 


Analizując zmianę częstotliwości zaplsow EMG u badanych pacjentów, istotne 
różnice stwierdzono analizując wyniki całej badanej grupy (ogółem, N= 80) oraz wyniki 
pacjentów z grupy II, uzyskane 2 tygodnie po operacji żylaków kończyn dolnych (tab. 37, 
Z1 :Z2, ogółem p= 0,0010, grupa II p= 0,0455). Zaobserwowano znaczące zmniejszenie 
liczby chorych z zapisem interferencyjnym i zwiększenie liczby chorych z zapisem o 
niepełnej interferencji. 


Porównując wyniki badań poszczególnych grup nie zaobserwowano jednak 
istotnych różnic w ilości pacjentów z zapisem interfrerncyjnym o niepełnej interferencji, 
zarówno przed, jak i po operacji (tab. 37, 1:11, 1:111, I:IV, 11:111, II:IV, III:IV p= NS). 


132
		

/p0133.djvu

			Tabela 37. Rozkład częstotliwości zapisu EMG w poszczególnych grupach, przy 
odprowadzeniu z mięśnia brzuchatego łydki. 


Badana 
grupa 


BADANIE EMG MIĘŚNIA BRZUCHATEGO ŁYDKI 
CZĘSTOTLIWOŚĆ ZAPISÓW EMG 
i/ nil p 
% 
2 tygodnie 
po operacji 
Z2 


Grupa I 
N=20 


15/5/ O 
75/25/0% 


9/11/ O 
45/ 55/ O % 


16/ 4/ O 
80/ 20/ O % 


16/ 4/ O 
80/ 20/ O % 


Grupa II 
N=20 


17/ 3/ O 
85/15/ 0% 


10/ 10/ O 
50/ 50/ O % 


16/ 4/ O 
80/ 20/ O % 


17/ 3/ O 
85/15/ 0% 


Grupa III 
N=20 


14/ 6/ O 
70/ 30/ O % 


10/ 10/ O 
50/ 50/ O % 


14/ 6/ O 
70/ 30/ O % 


16/ 4/ O 
80/ 20/ O % 


Grupa IV 15/5/ O 11/ 9/ O 14/ 6/ O 14/ 6/ O 
N=20 75/25/0% 55/45/ O % 70/ 30/ O % 70/ 30/ O % 
porównanie L II = NS L II = NS L II = NS L II = NS 
grup LIII = NS LIII = NS LIII = NS LIII = NS 
UV = NS UV = NS UV = NS UV = NS 
istotność lUlI = NS lUlI = NS lUlI = NS lUlI = NS 
statystyczna II:IV = NS II:IV = NS II:IV = NS II:IV = NS 
P III:IV = NS III:IV = NS III:IV = NS III:IV = NS 


porównanie 
w czasie 


istotność 
statystyczna 
p 


Z1:Z2 = NS 
Z1:Z3 = NS 
Z1:Z4 = NS 
Z2:Z3 = NS 
Z2:Z4 = NS 
Z3:Z4 = NS 
Z1:Z2 = 0,0455 
Z1:Z3 = NS 
Z1:Z4 = NS 
Z2:Z3 = 0,0412 
Z2:Z4 = 0,0455 
Z3:Z4 = NS 
Z1:Z2 = NS 
Z1:Z3 = NS 
Z1:Z4 = NS 
Z2:Z3 = NS 
Z2:Z4 = NS 
Z3:Z4 = NS 
Z1:Z2 = NS 
Z1:Z3 = NS 
Z1:Z4 = NS 
Z2:Z3 = NS 
Z2:Z4 = NS 
Z3:Z4 = NS 


i - zapis "interferencyjny"- 70-95 Hz, 
ni - zapis "z niepełną interferencją"- 35-70 Hz, 
P - zapis "prosty"- 5-35 Hz. 
N- liczba pacjentów objętych badaniem; 
"szare pole"- wyniki badań wszystkich badanych pacjentów (ogółem, N= 80) 
"białe pole"- wyniki badań poszczególnych grup (z zależności od sposobu operacji): grupa I, II, III, IV; 
Z1 ,2,3,4- czas przeprowadzenia badania: przed operacją (Z1), 2 tygodnie po operacj (Z2), 3 miesiące po 
operacji (Z3) i 6 miesięcy po operacji (Z4); 
Z1 ,2,3: Z2,3,4- porównianie wyników badań przeprowadzonych przed operacją, 2 tygodnie i 3 miesiące po 
operacji, z wynikami badań przeprowadzonych 2 tygodnie, 3 i 6 miesięcy po operacji; 
1,11, III: II, III,IV- porównianie wyników badań pomiędzy grupami w danym czasie Z1, Z2,Z3 i Z4; 
p< 0,05- wyniki istotne statystycznie; NS- wyniki nieistotne statystycznie. 


133
		

/p0134.djvu

			Rycina 43. Przykład prawidłowego zapisu EMG uzyskanego podczas badania 
elektromiografii globalnej (EMG), wykonanego w warunkach wysiłkowych, przy 
odprowadzeniu z mięśnia brzuchatego łydki. Amplituda potencjałów (I-N) i częstotliwość 
zapisu (Hz) mieszczą się w granicach normy. 


Pacjentka lat 43, grupa I, 
badanie przed operacją 
usunięcia żylaków prawej 
kończyny dolnej: 
rejestracja przy podstawie czasu 
50 ms, wzmocnieniu 500 IJV; 


otrzymano następujące 
parametry: 
amplituda potencjałów (IN): 
2000 IJV 
częstotliwość zapisu (Hz): 
78 Hz- zapis "interferencyjny" 


Rycina 44. Przykład nieprawidłowego zapisu EMG uzyskanego podczas badania 
elektromiografii globalnej (EMG), wykonanego w warunkach wysiłkowych, przy 
odprowadzeniu z mięśnia piszczelowego przedniego. Zmniejszenie wartości amplitudy 
potencjałów (I-IV) i częstotliwości zapisu (Hz). 


Pacjentka lat 35, grupa I, 
badanie 2 tygodnie po operacji 
usunięcia żylaków lewej 
kończyny dolnej: 
rejestracja przy podstawie czasu 
80 ms, wzmocnieniu 500 IJV; 


otrzymano następujące 
parametry: 
amplituda potencjałów (IN): 
200 IJV 
częstotliwość zapisu (Hz): 
39 Hz- zapis "z niepełną 
interferencją" 


134
		

/p0135.djvu

			6. OMÓWIENIE WYNIKÓW 


Wyniki badań przestawione w pracy, dotyczące uszkodzenia nerwów kończyn 
dolnych w związku z operacją usunięcia żylaków przy zastosowaniu strippingu długiego 
żyły odpiszczelowej, korelują z wynikami badań przedstawionymi w piśmiennictwie 
poświęconym temu tematowi [33-36,45,62] 


6.1 WYNIKI BADAŃ PRZEWODNICTWA AFERENTNEGO 


Uszkodzenie nerwu udowo- goleniowego jest od dawna znanym potencjalnym 
powikłaniem strippingu długiego żyły odpiszczelowej [23,33,34,36,37,41,47,48,55-57,62- 
69,259]. Bliski przebieg żyły i nerwu, zwłaszcza na wysokości goleni, sprzyja powstawaniu 
uszkodzeń podczas usuwania żyły [23,70,71,121,312,313], szczególnie u pacjentów z 
zaawansowanymi żylakami tej okolicy (dużą liczbą niewydolnych dopływów). Nieostrożne 
preparowanie chirurgiczne lub znaczne nasilenie okołonaczyniowego stanu zapalnego 
mogą prowadzić do neuralgii lub powstania objawów ubytkowych w miejscu unerwianym 
przez nerw udowo- goleniowy [69,262-264,314-317], w związku z podrażnieniem lub 
uszkodzeniem nerwu podczas usuwania żyły [46,260] 
Do uszkodzenia może dojść podczas preparowania żyły na poziomie kolana, 
poniżej wyjscia nerwu z kanału przywodzicieli [23,34,260]. Uszkodzenie gałęzi 
podrzepkowej może wiązać się z powstaniem zaburzeń czucia w okolicy kolana 
[157,265,314,315]. Nerw łatwo uszkodzić również na jego przebiegu wzdłuż żyły do kostki 
przyśrodkowej, gdzie dzieli się na gałęzie końcowe [23,31,32,34,43,46,153,312,313]. 
Czasami nerw udowo- goleniowy przylega bezpośrednio do żyly odpiszczelowej, a u 
chorych z długo trwającą chorobą układu żylnego kończyn dolnych może dochodzić 
również do przyrośnięcia poszerzonej żyły odpiszczelowej i jej żylakowato zmienionych 
dopływów do przebiegającego obok nerwu, co także przyczynia się do uszkodzenia jego 
włókien w trakcie usuwania żyły [46,121]. 
Podrażnienie lub uszkodzenie pnia nerwu bądź jego gałęzi, w związku z operacją 
usunięcia żylaków kończyn dolnych manifestuje się zaburzeniami czucia 
powierzchownego, które mogą mieć charakter przejściowy lub stały [23,33,34,41, 
48,56,57,62,63,67-69,259,317]. 
Wielu autorów próbowało ustalić częstość tego powikłania. Waha się ona od 0% do 
aż 79% [23,45,69] i w dużej mierze zależy od zastosowanej techniki strippingu długiego 
żyły odpiszczelowej. 
Tak duża rozbieżność w częstości występowania powikłań neurologicznych u 
pacjentów operowanych z powodu żylaków kończyn dolnych wynika z faktu, że większość 
autorów przedstawia najczęściej wyniki badań jednej grupy badawczej, operowanej z 
zastosowaniem jednej techniki operacyjnej, bądź porównuje dwie techniki operacyjne. 
Scheltinga, Wijburg, Keulers i Kroon [65], podobnie jak Lacroix, Nevelsteen i Suy [318] 
Butler, Coleridge Smith i Scurr [319] oraz Shinsuke, Kin'ichi, Kenji i Nanao [68] 
porównywali stripping bez inwaginacji naczynia ze strippingiem z inwaginacją. Morrison i 
Oalsing [34] przedstawili wyniki badań pacjentów operowanych z zastosowanie strippingu 
w kierunku dystalnym, bez inwaginacji naczynia, natomiast Ramasatry, Oick i Futrell [23], 
Cox, Wellwood i Martin [33] oraz Jacobsen i Wallin [32] porównywali tę metodę operacji 


135
		

/p0136.djvu

			ze strippingiem w kierunku proksymalnym bez inwaginacji naczynia. Natomiast Goren i 
Yellin [37], Ouvry [38,44], Creton [43], Garofalo, Borioni, Giannetta [45] oraz Sorrentino, 
Renier, Coppa, Sarzo, Morbin i wsp. [41] omówili powikłania związane ze strippingiem 
żyły odpiszczelowej z inwaginacją naczynia. Jak dotąd nie ukazała się publikacja 
porównująca cztery metody strippingu długiego żyły odpiszczelowej. 
Duża rozbieżność w wynikach spowodowana jest również brakiem precyzji w 
definicji zaburzeń czucia [31], różnym okresem obserwacji chorych po operacji [31,92] 
oraz zastosowaniem różnych metod badawczych, oceniających obiektywnie stopień 
uszkodzenia nerwu udowo- goleniowego lub subiektywne odczucia badanych pacjentów 
[34,320]. 


6.1.1 WYNIKI BADAŃ CZUCIOWYCH POTENCJAŁÓW WYWOŁANYCH 
(SCV) WŁÓKIEN NERWU UDOWO- GOLENIOWEGO 


W przedstawionej pracy obiektywne uszkodzenie włókien nerwu udowo- 
goleniowego stwierdzono łącznie u 37,5 % badanych. Zaburzenia były w dużym stopniu 
przejściowe. Trwałe uszkodzenie włókien nerwu udowo- goleniowego stwierdzono u 
13,75% chorych. 
Zaobserwowano znaczne różnice w częstości uszkodzenia włókien nerwu udowo- 
goleniowego, w zależności od zastosowanej techniki strippingu długiego żyły 
odpiszczelowej. Częstość tego powikłania wahała się od 20% (grupa IV) do 65% (grupa 
I), w badaniach przeprowadzonych 2 tygodnie po operacji żylaków kończyn dolnych. W 
zależności od zastosowanej techniki operacyjnej, zaburzenia bądź ustępowały u 
wszystkich badanych (grupa IV), bądź utrzymywały się aż u 35 % chorych (grupa I), 
jeszcze 6 miesięcy po operacji. 
Analizując zarówno liczbę chorych, u których wykryto nieprawidłowości w badaniu 
SCV, jak i zmianę wartości parametrów amplitudy, latencji i prędkości przewodzenia, 
najgorsze wyniki stwierdzono u pacjentów operowanych z zastosowaniem strippingu 
długiego żyły odpiszczelowej w kierunku proksymalnym, bez wynicowania żyły (grupa I). 
Największa ilość pacjentów z zaburzeniami przewodnictwa, jak i najcięższy stopień 
uszkodzenia nerwu udowo- goleniowego w przypadku zastosowania tej metody usunięcia 
żylaków kończyn dolnych może wynikać ze stosunków anatomicznych żyły 
odpiszczelowej i nerwu udowo- goleniowego wraz z odgałęzieniami. Anatomicznie gałęzie 
nerwowe odchodzą od pnia nerwu, tworząc odwróconą literę V [23,71,121,153], co 
sprzyja ich uszkodzeniu przez główkę (oliwkę) sondy, szczególnie przy pociąganiu żyły w 
kierunku proksymalnym [23,32,33]. 
Zastosowanie wynicowania żyły, podobnie jak i zmiana kierunku usuwania żyły z 
proksymalnego na dystalny, spowodowało zmniejszenie liczby powikłań neurologicznych 
związanych z uszkodzeniem nerwu udowo- goleniowego [23,31-34]. 
Metoda strippingu w kierunku proksymalnym z inwaginacją naczynia (grupa II) oraz 
strippingu w kierunku dystalnym bez inwaginacji naczynia (grupa III), okazały się być 
porównywalne pod względem ilości powstałych pooperacyjnie zaburzeń przewodnictwa 
czuciowego we włóknach nerwu udowo- goleniowego. W przypadku grupy II zaburzenia 
przewodnictwa stwierdzono u 35 % badanych, a trwałe uszkodzenie włókien nerwu 


136
		

/p0137.djvu

			udowo- goleniowego u 10 % chorych, natomiast w przypadku grupy III zaburzenia 
przewodnictwa zaobserwowano u 30 % pacjentów i utrzymywały się one również 10 % 
badanych 6 miesięcy po operacji. 
Niektórzy autorzy uważają, ze stripping w kierunku proksymalnym z wynicowaniem 
żyły może powodować uszkodzenie gałęzi nerwu udowo- goleniowego w mechaniźmie 
zadzierzgnięcia nerwu przez bocznicę żyły [31,152]. Może również dochodzić do 
przerwania żyły w miejscu odejścia dużych obocznic [197,321]. Aby zapobiec 
uszkodzeniu gałęzi nerwowych i przerwaniu wynicowanej żyły podczas strippingu w 
kierunku proksymalnym, autorzy zalecają przecięcie dopływów żyły podczas jej usuwania, 
w momencie dostrzeżenia kolizji żyły i nerwu [31,321]. W przypadku rozerwania żyły 
odpiszczelowej podczas strippingu z inwaginacją żyły, uszkodzone naczynie można 
zaopatrzeć przy pomocy zgłębnika ratującego (sondy PIN), z dodatkowego cięcia na 
wysokości kolana [28,197,208,321]. 
Najlepsze rezultaty, odnośnie zmniejszenia liczby powikłań neurologicznych po 
operacjach żylaków kończyn dolnych, otrzymano łącząc usunięcie żyły w kierunku 
dystalnym, z wynicowaniem żyły w trakcie jej usuwania [31,36,41,44,45,260]. 
Z obecnych badań wynika, że metoda ta jest najmniej inwazyjna w odniesieniu od 
nerwu udowo- goleniowego. Wszystkie zaburzenia przewodnictwa nerwowego, które 
stwierdzono obiektywnie u 20 % chorych 2 tygodnie po operacji, u wszystkich pacjentów 
okazały się przejściowe i ustępowały już do 3 miesięcy od zabiegu. 


Analizując zmianę wartości parametru amplitudy i prędkości przewodzenia we 
włóknach nerwu udowo- goleniowego u badanych pacjentów stwierdzono, że u chorych, u 
których zastosowano stripping w kierunku dystalnym z inwaginacją (grupa IV), bądź bez 
inwaginacji naczynia (grupa III), jeśli doszło do uszkodzenia nerwu udowo- goleniowego, 
to najczęściej było ono nieznaczne, o charakterze neuropraksji [96,232,241,243,245]. W 
grupach tych, w badaniu przeprowadzonym 2 tygodnie po operacji, nie stwierdzono 
bowiem znaczącego spadku wartości parametru amplitudy, a jedynie znaczący spadek 
wartości prędkości przewodzenia. 
W przypadku pacjentów, u których zastosowano stripping z inwaginacją naczynia 
(grupa IV), zwolnienie prędkości przewodzenia było krótkotrwałe i w badaniach 
przeprowadzonych 3 miesiące po zabiegu nie odnotowano już znaczących różnic w 
wartościach tego parametru, w porównaniu z badaniem przedoperacyjnym. 
Nieznacznie gorsze wyniki uzyskano u pacjentów, u których wykonano stripping w 
kierunku dystalnym bez inwaginacji (grupa III). U tych chorych w badaniu wykonanym 3 
miesiące po zabiegu zaobserwowano jeszcze duże zwolnienie prędkości przewodzenia, 
aczkolwiek nie było ono już statystycznie istotne. 
W przypadku zastosowania strippingu długiego w kierunku proksymalnym, 
niezależnie czy dokonano inwaginacji naczynia (grupa II), czy też nie (grupa I), 
uszkodzenie włókien nerwu udowo- goleniowego było znaczne, o charakterze 
aksonotmezy, bądź neurotmezy [96,232,241,243,245]. W obu tych grupach, w badaniu 
przeprowadzonym 2 tygodnie po usunięciu żyły odpiszczelowej, odnotowano bowiem 
zarówno znaczący spadek wartości parametru amplitudy, jak i znaczące zwolnienie 
prędkości przewodzenia we włóknach nerwu udowo- goleniowego. 
Wyniki te potwierdzają teorię, że pojawienie się powikłań neurologicznych po operacji 
żylaków kończyn dolnych może zależeć od tego, w jakim kierunku usuwana była żyła 


137
		

/p0138.djvu

			odpiszczelowa podczas operacji I co może być związane z anatomicznym odejściem 
gałęzi nerwowych w kształcie odwróconej litery Y [23,32-34]. 
Analizując wyniki badań SCV zaobserwowano również, że u pacjentów operowanych 
z zastosowaniem strippingu długiego w kierunku proksymalnym z inwaginacją żyły (grupa 
II) wartości parametru amplitudy szybko wróciły do stanu sprzed operacji (w czasie 3 
miesięcy). U tych chorych odnotowano jeszcze znaczące zwolnienie prędkości 
przewodzenia w badaniach wykonanych 3 miesiące po zabiegu, ale zaburzenia te 
również nie były trwałe i w badaniach przeprowadzonych 6 miesięcy po usunięciu żyły 
odpiszczelowej nie stwierdzono już znaczących odchyleń w porównaniu z wynikami 
sprzed operacji. 
W przypadku pacjentów, u których nie dokonano inwaginacji naczynia (grupa I) 
zarówno wartości parametru amplitudy, jak i prędkości przewodzenia pozostały znacząco 
mniejsze jeszcze 6 miesięcy po operacji. U tych chorych możemy mówić o trwałym, 
znacznym uszkodzeniu włókien nerwu udowo- goleniowego. 
U pacjentów operowanych z zastosowaniem strippingu długiego bez inwaginacji 
naczynia (grupa I) odnotowano również największą liczbę pacjentów, u których podczas 
badania czuciowych potencjałów wywołanych nie udało się uzyskać żadnej odpowiedzi z 
nerwu udowo- goleniowego, mimo odcinkowego badania nerwu co 4 cm. Brak uzyskania 
potencjału w wyniku stymulacji elektrycznej świadczy o poważnym uszkodzeniu włókien 
nerwowych. W badaniu przeprowadzonym 2 tygodnie po operacji prawie wszyscy 
pacjenci, u których nie zarejestrowano żadnego potencjału z nerwu udowo- goleniowego 
operowani byli z zastosowaniem strippingu bez inwaginacji w kierunku proksymalnym (6 
chorych z 7). Natomiast już 3 i 6 miesięcy po operacji wszyscy pacjenci, u których nie 
odnotowano żadnej odpowiedzi z nerwu udowo- goleniowego należeli do grupy I, czyli 
operowani byli z zastosowaniem strippingu w kierunku proksymalnym bez inwaginacji 
naczynia. 
Wyniki te potwierdzają fakt, że stripping w kierunku proksymalnym bez inwaginacji 
naczynia jest najbardziej inwazyjną metodą usuwania żyły odpiszczelowej w odniesieniu 
do przebiegającego w pobliżu nerwu udowo- goleniowego [23,32,33,65,68,319], a 
zastosowanie inwaginacji podczas usuwania żyły oraz usuwanie żyły w kierunku 
dystalnym zmniejsza ryzyko trwałego, poważnego uszkodzenia włókien nerwowych 
[31,36,41,43-45,68]. 


6.1.2 WYNIKI BADAŃ KRZYWYCH POBUDLIWOŚCI CZUCIOWEJ 
(lC- SD) WŁÓKIEN NERWU UDOWO- GOLENIOWEGO 


Przy badaniu krzywych pobudliwości czuciowej (lC- SD), otrzymano znacznie 
gorsze wyniki odnośnie częstości uszkodzenia włókien nerwu udowo- goleniowego w 
związku z operacją żylaków kończyn dolnych, niż przy zastosowaniu badania czuciowych 
potencjałów wywołanych (SCV), zwłaszcza w badaniu przeprowadzonym 2 tygodnie po 
operacji. W badaniu IC- SD nieprawidłowości stwierdzono bowiem łącznie u 61,25 % 
chorych. W zależności od zastosowanej techniki strippingu częstość tego powikłania 
wahała się między 45 % (grupa IV) a 75 % (grupa I). Takie rozbieżności między wynikami 
badania SCV i IC- SD mogą wynikać z faktu, że badanie SCV jest badaniem typowo 


138
		

/p0139.djvu

			obiektywnym, natomiast badanie IC- SD łączy w sobie elementy badania obiektywnego i 
subiektywne odczucia pacjenta [96,245,278,285,322]. 
Rozbieżności między badaniami SCV i IC- SD obejmują zwłaszcza wyniki badań 
przeprowadzonych 2 tygodnie po operacji, czyli dotyczą pacjentów z krótkotrwałymi, 
przejściowymi zaburzeniami czucia. W przypadku uszkodzenia nerwu o typie 
neuropraksji, zaburzenia przewodnictwa można stwierdzić jedynie w miejscu 
uszkodzenia, natomiast w kierunku ksobnym i odsiebnym od bloku, włókna przewodzą 
prawidłowo [250]. Wprawdzie w przedstawionej pracy badanie SCV nerwu udowo- 
goleniowego wykonywane było odcinkowo co 4 cm, to jednak istnieje 
prawdopodobieństwo przeoczenia pacjentów z krótkotrwałymi zaburzeniami 
przewodnictwa, zwłaszcza jeśli uszkodzenie dotyczyło gałęzi nerwu, a nie pnia. Dlatego 
też u części pacjentów, u których w badaniu SCV nie stwierdzono nieprawidłowości, 
mogło dojść do przejściowego uszkodzenia włókien nerwu udowo- goleniowego, co 
natomiast mogło zostać odnotowane w badaniu krzywych pobudliwości czuciowej lub w 
badaniu percepcji czucia filamentami Von Frey'a. 
Z drugiej jednak strony, wyniki badań, które zawierają w sobie element 
subiektywnych odczuć pacjenta i które zostały przeprowadzone w tak krótkim czasie po 
operacji, mogą być zafałszowane przez czynniki mające wpływ na przewodnictwo 
nerwowe, takie jak: ból, obrzęki, krwiaki oraz ucisk związany z noszeniem opasek 
elastycznych [239,250,276,277,297]. 
Rozbieżności między wynikami badań potwierdzają teorię, że wybór metody 
badawczej ma znaczenie przy ustaleniu częstości powikłań i opieranie się na jednej 
metodzie badawczej nie umożliwia dokładnej oceny stanu zdrowia pacjenta. 
Wyniki badań IC- SD, przeprowadzone 3 i 6 miesięcy po operacji, korelują już z 
wynikami badań SCV. Badania te zostały przeprowadzone po okresie ustępowania 
zarówno krótkotrwałych uszkodzeń o typie neuropraksji, jak i czynników mających wpływ 
na przewodnictwo. Trwałe uszkodzenie włókien nerwu udowo- goleniowego 
zaobserwowano łącznie u 15 % chorych. Uszkodzenie to wahało się między 5 % (grupa 
IV) a 35 % (grupa I), w zależności od sposobu usunięcia żyły odpiszczelowej. 
Pomimo różnic w częstości występowania powikłań neurologicznych pomiędzy 
badaniami SCV i IC- SD, konkluzje wynikające z obu tych badań są takie same. 
Zastosowanie strippingu w kierunku proksymalnym bez inwaginacji naczynia 
wiązało się z największą liczbą osób z zaburzeniami pobudliwości czuciowej 
[23,32,33,47,62,65,68,319], natomiast wynicowanie żyły podczas jej usuwania oraz 
zmiana kierunku strippingu z proksymalnego na dystalny, spowodowały zmniejszenia 
liczby chorych z trwałym uszkodzeniem włókien nerwowych [31,36,41,43-45,68]. 
Najwięcej bowiem nieprawidłowości odnotowano u pacjentów operowanych z 
zastosowaniem strippingu długiego w kierunku proksymalnym bez inwaginacji żyły (grupa 
I). Jedynie w przypadku tej grupy chorych, w badaniu przeprowadzonym 6 miesięcy po 
operacji, stwierdzono znaczącą liczbę pacjentów z zaburzeniami pobudliwości czuciowej 
w obrębie unerwienia włókien nerwu udowo- goleniowego. 
W przypadku zastosowania pozostałych metod usunięcia żylaków kończyn 
dolnych, już w badaniu wykonanym 3 miesiące po zabiegu nie odnotowano znaczącej 
liczby chorych z nieprawidłowościami w badaniu IC- SD, aczkolwiek w grupie operowanej 
z zastosowaniem strippingu w kierunku proksymalnym z inwaginacją żyły (grupa II) liczba 
chorych z zaburzeniami była duża. 


139
		

/p0140.djvu

			Analizując ilość osób z trwałym osłabieniem pobudliwości czuciowej w obrębie 
unerwienia włókien nerwu udowo- goleniowego (badanie przeprowadzone 6 miesięcy po 
operacji) stwierdzono, że w porównaniu ze strippingiem w kierunku proksymalnym bez 
wynicowania żyły (grupa I), który wiąże się z największa ilością pooperacyjnych powikłań 
neurologicznych, stripping w kierunku dystalnym z wynicowaniem naczynia (grupa IV) jest 
najmniej inwazyjną metodą usunięcia żyły odpiszczelowej, w odniesieniu do włókien 
nerwu udowo- goleniowego. 


W trakcie operacji żylaków kończyn dolnych nerw udowo- goleniowy najczęściej 
uszkadzany jest na wysokości goleni, gdzie biegnie on powierzchownie, w bliskim 
sąsiedztwie żyły odpiszczelowej [23,70,71,121]. 
Do uszkodzenia pnia nerwu bądź jego gałęzi dochodzi najczęściej na poziomie 
kolana, poniżej wyjścia nerwu z kanału przywodzicieli, w miejscu odejścia gałęzi 
podrzepkowej [23,34,260]. 
Nerw łatwo uszkodzić również na jego przebiegu wzdłuż żyły do przyśrodkowej 
powierzchni grzbietu stopy, zwłaszcza na wysokości 1/2- 1/3 dolnej goleni, gdzie nerw 
udowo- goleniowy oddaje gałęzie skórne przyśrodkowe goleni [23,46]. 
Inną częstą lokalizacją uszkodzenia nerwu udowo- goleniowego w związku z 
operacją żylaków kończyn dolnych jest okolica kostki przyśrodkowej, w miejscu 
preparowania żyły odpiszczelowej [31,33,34,43,193]. Na tej wysokości nerw udowo- 
goleniowy najczęściej dzieli się na swoje gałęzie końcowe [71,108,112-114,140,150,153, 
312,313]. 
Uszkodzenie pnia nerwu lub jego gałęzi może być związane z usuwaniem żyły 
odpiszczelowej, bądź też może wynikać z preparowania dopływów tej żyły i ich usuwania 
podczas miniflebektomii [43]. 
W odcinku goleniowym żyła odpiszczelowa przyjmuje dużą ilość dopływów. W 
okolicy kolana znajdują się liczne anastomozy łączące żyłę odpiszczelową z żyłą 
od strzałkową, perforator okołopiszczelowy bliższy (żyła przeszywajaca Boyda) oraz 
gałęzie żylne przednie goleni (żyła odpiszczelowa goleni przednia) [105,106,108- 
114,116,131,132,134-136,197]. 
W okolicy 1/2- 1/3 dolnej goleni biegnie żyła łukowata tylna (żyła odpiszczelowa 
tylna goleni), gałęzie żylne przednie goleni (żyła odpiszczelowa goleni przednia), znajdują 
się perforatory okołopiszczelowe, piszczelowe tylne (Cocketta), perforatory przednie 
goleni oraz liczne anastamozy łączące żyłę odpiszczelową oraz żyłę łukowatą tylną (żyłę 
odpiszczelową tylną goleni) z żyłą od strzałkową [105,106,108-114,116,131,132,134- 
136,197]. 
Natomiast w okolicy kostki przyśrodkowej znajduje się końcowy odcinek żyły 
łukowatej tylnej (żyły odpiszczelowej tylnej goleni), perforator piszczelowy tylny (Cocketta 
I), żyły łączące brzeżne przyśrodkowe oraz anastomozy łączące żyłę odstrzałkową z żyłą 
odpiszczelową oraz żyłę łukowatą tylną (żyłę odpiszczelową tylną goleni) [105,106,108- 
114,116,131,132,134-136,197]. 


U pacjentów z długo trwającą chorobą układu żylnego lub z zaawansowanymi 
żylakami w okolicy goleni może dochodzić do przyrośnięcia poszerzonej żyły 
odpiszczelowej i jej żylakowato zmienionych dopływów do przebiegającego obok nerwu 
udowo-goleniowego bądź jego gałęzi. W związku z wieloletnimi żylakami mogą 


140
		

/p0141.djvu

			występować również częste stany zapalne tych naczyń, które także powodują 
przyrośnięcie okolicznych tkanek do zapalnie zmienionego żylaka. Przebyte epizody 
zakrzepowego zapalenia żył powierzchownych oraz zmiany troficzne wynikające z 
przewlekłej niewydolności żylnej zwiększają ryzyko powikłań neurologicznych u 
operowanych pacjentów [31,260]. Pociąganie nerwu w trakcie usuwania pnia żyły lub jej 
dopływów może naruszać strukturę nerwu i przyczyniać się do powstania zaburzeń czucia 
w miejscu unerwianym przez ten nerw [43]. 


Wyniki badań IC- SD przedstawione w pracy potwierdzają, że po operacji żylaków 
kończyn dolnych dochodzi do znacznego spadku pobudliwości czuciowej zarówno w 
okolicy kostki przyśrodkowej, jak i na wysokości 1/2- 1/3 dolnej podudzia i w okolicy 
kłykcia przyśrodkowego piszczeli, niezależnie od zastosowanej techniki strippingu 
[23,31,32,34,43,46,260]. W każdej bowiem badanej okolicy, we wszystkich grupach, w 
badaniu przeprowadzonym 2 tygodnie po operacji, stwierdzono znaczący wzrost wartości 
parametru reobazy, w porównaniu z badaniem przedoperacyjnym. 
Porównując poszczególne techniki strippingu najgorsze wyniki zaobserwowano u 
pacjentów, u których zastosowano stripping w kierunku proksymalnym bez wynicowania 
żyły (grupa I). Jedynie w przypadku zastosowania tej metody operacji znaczący wzrost 
wartości parametru reobazy stwierdzono jeszcze 3 miesiące po operacji i to we 
wszystkich trzech badanych okolicach. 
Zmiana kierunku usuwania żyły z proksymalnego na dystalny spowodowała 
zmniejszenie liczby powikłań neurologicznych, objawiających się osłabieniem 
pobudliwości czuciowej, w okolicy kłykcia przyśrodkowego piszczeli i na wysokości 1/2- 
1/3 dolnej podudzia. U pacjentów, u których zastosowano stripping w kierunku dystalnym 
bez wynicowania żyły (grupa III), w badaniu przeprowadzonym 3 miesiące po operacji, 
zaobserwowano bowiem znaczący wzrost wartości parametru reobazy jedynie w okolicy 
kostki przyśrodkowej. 
Zastosowanie techniki z wynicowaniem żyły, bez względu na kierunek jej usuwania, 
wiązało się natomiast z najlepszymi wynikami badań IC- SD. Zarówno w przypadku 
strippingu w kierunku dystalnym z inwaginacja żyły (grupa IV), jak i strippingu w kierunku 
proksymalnym z inwaginacją żyły (grupa II), w żadnej z badanych lokalizacji, w badaniu 
przeprowadzonym 3 miesiące po operacji, nie odnotowano już znaczącego wzrostu 
wartości reobazy. 
Nieprawidłowości stwierdzone w okolicy kłykcia przyśrodkowego piszczeli i na 
wysokości 1/2 -1/3 dolnej podudzia spowodowane były najczęściej zastosowaniem 
strippingu długiego w kierunku proksymalnym bez inwaginacji naczynia (grupa I), 
natomiast uszkodzenia zlokalizowane w okolicy kostki przyśrodkowej wiązały się 
najczęściej z zastosowaniem strippingu w kierunku proksymalnym bez inwaginacji 
naczynia (grupa I) oraz strippingu w kierunku dystalnym bez inwaginacji naczynia (grupa 
III), czyli wiązały się z zastosowaniem obu technik strippingu długiego, podczas których 
nie dokonuje się wynicowania żyły odpiszczelowej. 
Zmiana kierunku strippingu, z proksymalnego na dystalny, okazała się więc być 
wystarczająca odnośnie zmniejszenia liczby powikłań neurologicznych w okolicy kłykcia 
przyśrodkowego piszczeli i okolicy 1/2- 1/3 dolnej podudzia. Natomiast w przypadku 
okolicy kostki przyśrodkowej jedynym sposobem zmniejszenia liczby powikłań było 
zastosowanie inwaginacji żyły. 


141
		

/p0142.djvu

			Zaburzenia zlokalizowane w okolicy kłykcia przyśrodkowego piszczeli i na wysokości 
1/2 -1/3 dolnej podudzia najczęściej wynikają z uszkodzenia gałęzi nerwu udowo- 
goleniowego. Zmiana kierunku usuwania żyły z proksymalnego na dystalny powoduje, że 
żyła "ześlizguje się" po gałęziach nerwowych, które dochodzą od pnia nerwu w kształcie 
odwróconej litery Y, przez co zmniejsza się ryzyko ich uszkodzenia przez pociąganie 
[23,32-34,71 ]. 
Zmniejszenie natomiast liczby powikłań w okolicy kostki przyśrodkowej, w związku z 
zastosowaniem techniki strippingu z wynicowaniem naczynia, może wynikać z użycia nici 
do wynicowania żyły [29,30] lub specjalnej półsztywnej sondy (PIN) [31,37,41,63, 
208,319,323] zamiast standardowej, metalowej sondy z wymienną końcówką [20,23- 
26,198-200]. Podczas strippingu bez wynicowania naczynia, metalowa "główka" (oliwka) 
sondy może bezpośrednio uszkadzać nerw udowo- goleniowy [154,324], który w okolicy 
kostki przyśrodkowej ściśle przylega do żyły. Uszkodzenie może być również wynikiem 
konieczności wykonania większego cięcia, podczas użycia sondy z główką, zwłaszcza 
gdy żyła jest znacznie poszerzona i trzeba wykorzystać większą oliwkę [325]. Z drugiej 
jednak strony, niektórzy autorzy proponują właśnie wykonanie większego nacięcia skóry, 
w celu zaniechania szukania "na ślepo" żyły odpiszczelowej przez małe nacięcie skórne 
[56]. Szukanie "na ślepo" żyły odpiszczelowej, zwłaszcza przy użyciu ostrych narzędzi 
(np. peana) może przyczynić się do uszkodzenia nerwu udowo- goleniowego [154]. 
Niektórzy autorzy proponują również wykonanie pionowego cięcia skóry nad kostką 
przyśrodkową w celu kontrolowania przebiegu nerwu udowo- goleniowego i jego ochrony 
[326]. Inni sugerują wykonanie niskiego cięcia poniżej kostki przyśrodkowej [31,43], w 
związku z tym, że nerw udowo- goleniowy najczęściej kończy się na wysokości kostki 
przyśrodkowej lub tuż ponad nią [71,153]. Zastosowanie inwaginacji żyły przy użyciu nici 
lub specjalnej sondy jest również mniej traumatyczne dla otaczających tkanek 
[29,30,31,37,41,63,208,319,323]. Eliminuje bowiem zarówno element uszkodzenia nerwu 
przez główkę sondy, jak i ryzyko związane z większym cięciem i preparowaniem tkanek. 
Operacje żylaków kończyn dolnych z zastosowaniem strippingu długiego żyły 
odpiszczelowej najczęściej powikłane są uszkodzeniem nerwu udowo- goleniowego o 
typie aksonotmezy i neuropraksji, według klasyfikacji Seddona. Uszkodzenia te 
spowodowane są najczęściej naciągnięciem pnia nerwu udowo- goleniowego bądź jego 
gałęzi podczas usuwania żyły odpiszczelowej lub w trakcie miniflebektomii jej żylakowato 
zmienionych dopływów [43]. W wyniku nadmiernego pociągania nerwu w czasie zabiegu, 
najczęściej dochodzi do przerwania ciągłości aksonu przy zachowaniu ciągłości 
endoneurium i epineurium [99,155,232,243,245,246]. Uszkodzenie o typie neuropraksji 
jest natomiast najczęściej wynikiem kompresji nerwu podczas zabiegu lub w okresie 
pooperacyjnym [99,150,222,232,239-241,245]. Ucisk nerwu może być spowodowany 
przez krwiaki pooperacyjne, narastający obrzęk lub też może być wynikiem 
nieprawidłowej, zbyt silnej kompresjoterapii, zwłaszcza u osób otyłych. Bardzo często 
wszystkie te elementy nakładają się, powodując przejściowe, lokalne zaburzenia 
czynności nerwu [150,223,228,229,239,240]. 
Po operacji żylaków kończyn dolnych najrzadziej stwierdzano uszkodzenia nerwu o 
typie neurotmezy. Ten typ uszkodzenia związany jest z przerwaniem ciągłości wszystkich 
struktur nerwu [93,99,155,226,232,241] najczęściej w wyniku przecięcia nerwu podczas 
preparowania żyły w okolicy kostki przyśrodkowej. Jeśli już stwierdzono ten typ 
uszkodzenia nerwu, to najczęściej był on wynikiem zastosowania strippingu długiego żyły 


142
		

/p0143.djvu

			odpiszczelowej w kierunku proksymalnym bez wynicowania żyły (grupa I). Prawie 
wszyscy bowiem pacjenci z tym stopniem uszkodzenia nerwu udowo- goleniowego 
należeli do grupy I. Zastosowanie wynicowania żyły, jak i zmiana kierunku jej usuwania z 
proksymalnego na dystalny, spowodowały zmniejszenie liczby pacjentów znajcięższymi 
uszkodzeniami nerwu udowo- goleniowego, natomiast wzrost liczby chorych z 
aksonotmezą i neuropraksją. Nie zaobserwowano istotnych różnic w ilości chorych z tymi 
uszkodzeniami w poszczególnych grupach. 
Wyniki te potwierdzają wcześniejsze stwierdzenia, że stripping w kierunku 
proksymalnym bez inwaginacji żyły jest najbardziej inwazyjną metodą operacji żylaków 
kończyn dolnych, w odniesieniu do nerwu udowo- goleniowego [23,32,33,65,68,319], a 
zastosowanie inwaginacji żyły lub strippingu w kierunku dystalnym, zmniejsza liczbę 
trwałych zaburzeń pobudliwości czuciowej u operowanych pacjentów [31,36,41,43-45,68]. 


6.1.3 WYNIKI BADAŃ PERCEPCJI CZUCIA FILAMENTAMI VON 
FREY'A (FvF) W ZAKRESIE UNERWIENIA WŁÓKIEN NERWU 
UDOWO- GOLENIOWEGO 


Porównując wyniki badań FvF z wynikami badań SCV i IC- SD, równlez 
zaobserwowano różnice w częstości występowania uszkodzeń włókien nerwu udowo- 
goleniowego w związku z operacją żylaków kończyn dolnych, zwłaszcza w badaniu 
wykonanym 2 tygodnie po operacji. 
W badaniu FvF, liczba osób, u których stwierdzono zaburzenia percepcji czucia w 
zakresie unerwienia włókien nerwu udowo- goleniowego, była większa niż liczba osób, z 
zaburzeniami przewodnictwa nerwowego, stwierdzonymi w badaniu SCV, ale mniejsza 
niż liczba osób z zaburzeniami pobudliwości czuciowej, wybadanymi w badaniu IC- SD. 
Zaburzenia percepcji czucia stwierdzono łącznie u 47,5 % badanych pacjentów i 
wahały się między 75 % (grupa I) a 30 % (grupa III), w zależności od zastosowanej 
techniki strippingu. 
Badanie przy użyciu filamentów von Frey'a jest badaniem typowo subiektywnym 
[286,289-294]. Część pacjentów, u których nie stwierdzono odchyleń w badaniu SCV, 
zgłaszała zaburzenia czucia w okolicy unerwianej przez nerw udowo- goleniowy. 
Najczęściej u tych pacjentów stwierdzano również nieprawidłowości w badaniu IC- SD. Z 
drugiej jednak strony, u części pacjentów, u których stwierdzono odchylenia w badaniu 
SCV lub w badaniu IC-SO, percepcja czucia w okolicy unerwianej przez ten nerw mieściła 
się w granicach normy. Rozbieżności mogą wynikać z faktu występowania zmian o typie 
neuropraksji , które łatwo przeoczyć przy użyciu badania SCV [250] oraz istnienia 
czynników mających wpływ na percepcję czucia [239,250,276,277,297], zwłaszcza w 
przypadku wykonania badania w tak krótkim czasie po interwencji chirurgicznej. 
Zaobserwowano, że im dłuższy czas upłynął od operacji do wykonanego 
badania, tym wyniki badań FvF, IC-SO i SCV bardziej korelują ze sobą. W badaniu 
przeprowadzonym 3 miesiące po operacji można zaobserwować jeszcze niewielkie 
różnice w częstości występowania uszkodzeń włókien nerwu udowo- goleniowego. 
Natomiast wyniki badań FvF, IC- SD i SCV wykonanych 6 miesięcy po operacji są już 
bardzo zbliżone. Trwałe zaburzenia percepcji czucia stwierdzono bowiem u 18,75 % 


143
		

/p0144.djvu

			pacjentów i wahały się w zależności od zastosowanej techniki strippingu między 45 % 
(grupa I) a 5 % (grupa IV). 
Mimo zaobserwowanych roznlc w częstości występowania powikłań 
neurologicznych, konkluzje wynikające z badania FvF są takie same jak w przypadku 
badania IC- SD i SCV. Najbardziej inwazyjną metodą operacji żylaków kończyn dolnych w 
odniesieniu do włókien nerwu udowo- goleniowego okazał się być stripping w kierunku 
proksymalnym bez wynicowania naczynia (grupa I). Zastosowanie tej techniki strippingu 
długiego żyły odpiszczelowej wiązało się bowiem ze znacząco większą liczbą chorych z 
zaburzeniami percepcji czucia w porównaniu z pozostałymi technikami operacji, zarówno 
2 tygodnie, jak i 6 miesięcy po zabiegu. Największe różnice zaobserwowano porównując 
stripping w kierunku proksymalnym bez inwaginacji żyły (grupa I) ze strippingiem w 
kierunku dystalnym z inwaginacją żyły (grupa IV). Zastosowanie połączenia wynicowania 
żyły ze zmianą kierunku jej usuwania z proksymalnego na dystalny, spowodowało 
zmniejszenia ilości osób z trwałymi zaburzeniami czucia w zakresie unerwienia nerwu 
udowo- goleniowego. W grupie IV, w badaniu przeprowadzonym 6 miesięcy po zabiegu, 
stwierdzono bowiem najmniejszą liczbę chorych z nieprawidłowościami w badaniu FvF. 


Analiza rodzaju występujących zaburzeń czucia oraz ich lokalizacji również 
świadczy na niekorzyść strippingu w kierunku proksymalnym bez wynicowania żyły. 
Po operacji żylaków kończyn dolnych najczęściej stwierdzanym zaburzeniem 
czucia było zniesienie lub osłabienie czucia powierzchownego w zakresie unerwienia 
włókien nerwu udowo- goleniowego. Zaburzenia te w dużym stopniu ustępowały już 3 
miesiące po zabiegu. Zmniejszał się bądź obszar tych zaburzeń, bądź natężenie 
odczuwanych zmian [23,31,33]. 
U niewielkiej liczby pacjentów stwierdzono inny typ zaburzeń czucia- zwiększoną 
wrażliwość na dotyk. W przeciwieństwie do zaburzeń o typie niedoczulicy, zaburzenia o 
typie przeczulicy nie ustępowały nawet 6 miesięcy po operacji. 
W grupie pacjentów operowanych z zastosowaniem strippingu długiego żyły 
odpiszczelowej w kierunku proksymalnym bez wynicowania naczynia stwierdzono 
zarówno największą liczbę chorych z zaburzeniami czucia o charakterze niedoczulicy, jak 
i największą liczbę chorych z zaburzeniami o typie przeczulicy. Prawie wszyscy pacjenci, 
u których stwierdzono zwiększoną wrażliwość na dotyk operowani byli z zastosowaniem 
właśnie tej techniki strippingu długiego żyły odpiszczelowej i u wszystkich tych chorych 
zaburzenia nie cofnęły się nawet po 6 miesiącach od operacji. 
Zmiana kierunku usuwania żyły z proksymalnego na dystalny lub zastosowanie 
wynicowania żyły wiązało się natomiast ze zmniejszeniem przede wszystkim liczby 
pacjentów z zaburzeniem o typie przeczulicy. Liczba chorych z zaburzeniami o typie 
niedoczulicy również uległa zmniejszeniu na skutek zmiany techniki operacji. 
Najlepsze wyniki otrzymano po zastosowaniu strippingu długiego w kierunku 
dystalnym z inwaginacją naczynia. U żadnego pacjenta operowanego tą metodą nie 
odnotowano zaburzeń czucia o charakterze przeczulicy, a zaburzeń o typie niedoczulicy 
było zdecydowanie mniej niż po zastosowaniu innych technik strippingu długiego żyły 
odpiszczelowej. 


Zastosowanie strippingu w kierunku proksymalnym bez wynicowania żyły wiązało 
się z największą liczbą chorych z zaburzeniami czucia zlokalizowanymi w okolicy kostki 


144
		

/p0145.djvu

			przyśrodkowej, 1/2-1/3 dolnej podudzia i okolicy kłykcia przyśrodkowego piszczeli. 
Zastosowanie wynicowania żyły, usunięcie żyły w kierunku dystalnym, bądź też 
połączenie obu tych technik skutkowało natomiast znaczącym zmniejszeniem liczby 
chorych z zaburzeniami czucia w badanych okolicach, a zwłaszcza w okolicy kostki 
przyśrodkowej i okolicy 1/2- 1/3 dolnej podudzia. 
Analizując wszystkie badane okolice, zaobserwowano również, że zaburzenia 
czucia najwolniej i w najmniejszym stopniu ustępowały u pacjentów operowanych z 
zastosowaniem strippingu bez inwaginacji naczynia, szczególnie strippingu w kierunku 
proksymalnym. 
Uwagę zwraca znaczna różnica w częstości ustępowania zaburzeń czucia w 
okolicy kostki przyśrodkowej u pacjentów operowanych z zastosowaniem strippingu bez 
inwaginacji żyły odpiszczelowej i z inwaginacją. Zaburzenia czucia w tej okolicy ustąpiły 
bowiem w czasie 3 miesięcy od operacji jedynie u 15- 16 % chorych operowanych z 
zastosowaniem strippingu bez inwaginacji naczynia, natomiast u pacjentów, u których 
zastosowano stripping z inwaginacją zaburzenia czucia w tej okolicy ustąpiły już u 50- 
55% chorych w czasie 3 miesięcy od operacji. Nie zaobserwowano natomiast istotnej 
różnicy w częstości ustępowania zaburzeń czucia w zależności od zastosowanego 
kierunku usunięcia żyły. 
Wyniki te korelują z wynikami badania IC- SD i potwierdzają wcześniejsze 
spostrzeżenie, że najlepszym sposobem zmniejszenia liczby powikłań neurologicznych w 
okolicy kostki przyśrodkowej jest zastosowanie techniki strippingu z wynicowaniem żyły. 
Zastosowanie zmiany kierunku usunięcia żyły z proksymalnego na dystalny 
okazało się być jednak owocne w odniesieniu do trwałych zaburzeń czucia. 
Analizując wyniki odległe, najgorsze wyniki zaobserwowano u pacjentów 
operowanych z zastosowaniem strippingu w kierunku proksymalnym bez inwaginacji żyły. 
Powrót prawidłowego czucia w okolicy kostki przyśrodkowej stwierdzono bowiem jedynie 
u 35% chorych, u których zastosowano tą technikę usunięcia żyły odpiszczelowej. 
Natomiast w grupie chorych, w której nie zastosowano inwaginacji żyły 
odpiszczelowej podczas zabiegu, ale zmieniono kierunek jej usuwania z proksymalnego 
na dystalny, liczba trwałych zaburzeń czucia znacznie się zmniejszyła i wyniki badań 
przeprowadzonych 6 miesięcy po operacji były już zbliżone do wyników badań pacjentów 
operowanych z zastousowaniem techniki z inwaginacjążyły. 
Podobne wyniki uzyskano analizując okolicę od 
 do 1/3 dolnej podudzia i okolicę 
kłykcia przyśrodkowego piszczeli, aczkolwiek różnice pomiędzy zastosowanymi 
technikami strippingu nie są aż tak wyraźne jak w przypadku okolicy kostki przyśrodkowej. 
Stripping w kierunku proksymalnym bez inwaginacji żyły okazał się być najbardziej 
inwazyjną metodą operacji żylaków kończyn dolnych w odniesieniu do nerwu udowo- 
goleniowego. Zastosowanie wynicowania żyły, zmiana kierunku usuwania z 
proksymalnego na dystalny lub połączenie obu tych technik wiązało się natomiast z 
szybszym ustępowaniem zaburzeń czucia w badanych okolicach. 


Niektórzy autorzy nie zauważyli różnic w ilości powikłań neurologicznych u 
pacjentów operowanych z zastosowaniem różnych technik strippingu długiego żyły 
odpiszczelowej [31]. Lacroix, Nevelsteen, Suy [318] porównywali liczbę powikłań po 
zastosowaniu strippingu w kierunku proksymalnym bez inwaginacji ze strippingiem w 
kierunku dystalnym z inwaginacją. Stwierdzili oni podobną liczbę uszkodzeń nerwu 


145
		

/p0146.djvu

			udowo- goleniowego w obu badanych grupach. U pacjentów operowanych z 
zastosowaniem strippingu z inwaginacją zaburzenia neurologiczne stwierdzono u 13% 
chorych, natomiast po zastosowaniu strippingu bez inwaginacji w kierunku proksymalnym 
u 17 % chorych, między 7 a 10 dniem po operacji. Podobnie Gasser [327], w badaniu 
przeprowadzonym 3 tygodnie po operacji, nie zaobserwował istotnych różnic w ilości 
powikłań neurologicznych u pacjentów operowanych z zastosowaniem strippingu w 
kierunku proksymalnym,dystalnym oraz z inwaginacją naczynia. 


6.2 WYNIKI BADAŃ PRZEWODNICTWA EFERENTNEGO 


Uszkodzenie nerwu piszczelowego i strzałkowego wspólnego jest bardzo rzadkim 
powikłaniem usunięcia pnia żyły odpiszczelowej podczas operacji żylaków kończyn 
dolnych, co związane jest z brakiem korelacji anatomicznej żyły odpiszczelowej i pni 
nerwu piszczelowego i strzałkowego [28,48,52,53,58,72,91]. 
Critchley, Handa, Maw i inni, po przebadaniu 973 kończyn dolnych u 599 
pacjentów, operowanych z zastosowaniem strippingu długiego żyły odpiszczelowej, 
stwierdzili trwałe uszkodzenie nerwu strzałkowego jedynie u jednego pacjenta [53]. 
W piśmiennictwie częściej natomiast pojawiają się doniesienia o uszkodzeniu tych 
nerwów w wyniku usunięcia żyły odstrzałkowej [72,91,99,266-271]. Do uszkodzenia 
dochodzi najczęściej podczas preparowania ujścia żyły w dole podkolanowym. 
Opisywane są również uszkodzenia nerwu piszczelowego i strzałkowego, a 
zwłaszcza ich powierzchownie leżących gałęzi, podczas flebektomii dopływów żyły 
odpiszczelowej, a w szczególności anastomoz żyły odpiszczelowej i odstrzałkowej [28]. 
Lucertini, Viacava, Grana i Belardi opisali możliwość uszkodzenia nerwu strzałkowego 
podczas flebektomii żyły Giacominiego [72]. Nerw piszczelowy natomiast łatwo można 
uszkodzić usuwając dopływy żyły odpiszczelowej w okolicy kostki przyśrodkowej [28]. 
Uszkodzenie nerwu piszczelowego i strzałkowego może być również związane z 
nieprawidłowym postępowaniem pooperacyjnym, a zwłaszcza z nieprawidłową 
kompresjoterapią [28,73,74]. Wprawdzie kompresjoterapia jest zalecana zrówno przed, 
jaki po operacji [175,328,329] i wielokrotnie publikowano korzystny wpływ 
kompresjoterapii na gojenie się owrzodzeń żylnych, zmniejszenie obrzęku, zmniejszenie 
refluksu i zwiększenie powrotu żylnego, poprawę mikrokrążenia oraz drenażu 
limfatycznego [28,175,206,207,330,331], to jednak zbyt silny ucisk, zwłaszcza w 
przypadku zmienionych warunków anatomicznych, może powodować powstanie 
przejściowych objawów neuropatii uciskowej [73]. 
Serpieri i Price stwierdzili uszkodzenie nerwów w wyniku nieprawidłowej 
pooperacyjnej kompresjoterapii [74]. Ucisk o sile 30- 35 mmHg może powodować 
powstanie pierwszych neurologicznych objawów uszkodzenia nerwu. W zależności od siły 
i czasu trwania ucisku, zaburzenia mogą być przejściowe lub trwałe [73]. 
W przypadku krótkotrwałego ucisku o niedużej sile dochodzi do powstania 
uszkodzenia o typie neuropraksji, charakteryzującego się zaburzeniami czynnościowymi, 
bez anatomicznych nieprawidłowości. Uszkodzenie to wiąże się z zaburzeniami funkcji 
ruchowych, bez wyraźnych zaburzeń czucia i ustępuje najczęściej w czasie 6 tygodni 
[96,150,155,232,233,240,241,243-245]. 


146
		

/p0147.djvu

			W przypadku silnego lub długotrwałego ucisku mogą powstawać uszkodzenia o 
typie aksonotmezy, charakteryzujące się upośledzeniem zarówno funkcji ruchowych, jak i 
czuciowych. Dzięki zachowanej ciągłości epineurium jest możliwa samoistna regeneracja 
nerwu, najczęściej w czasie 6 miesięcy. Długotrwały ucisk z zewnątrz może być 
spowodowany zarówno przez nieprawidłową kompresjoterapię, jak i przez współistniejące 
obrzęki i krwiaki pooperacyjne, które z czasem mogą ulegać włóknieniu, przez co jeszcze 
bardziej wydłużając czas trwania ucisku. Przetrwały ucisk powoduje natomiast wydłużenie 
czasu regeneracji nerwu [96,150,155,232,241,243-247]. 
Bardzo silny uraz może spowodować powstanie uszkodzenia o typie neurotmezy, 
z przerwaniem ciągłości wszystkich struktur nerwu. Uszkodzenie to najczęściej nie jest 
spowodowane przez ucisk z zewnątrz, ale jest wynikiem przecięcia nerwu podczas 
operacji [96,150,155,229,230,232-234,238,241]. 


6.2.1 WYNIKI BADAŃ ELEKTRONEUROGRAFICZNYCH (ENG) 


6.2.1.1 NERW STRZAŁKOWY WSPÓLNY 


W przedstawionej pracy uszkodzenie nerwu strzałkowego wspólnego stwierdzono 
u 21,25 % pacjentów. Były to jednak zaburzenia przejściowe, o charakterze neuropraksji, 
gdyż stwierdzono je jedynie w badaniach przeprowadzonych 2 tygodnie po zabiegu, 
natomiast już 3 i 6 miesięcy po operacji u żadnego chorego nie odnotowano 
nieprawidłowości w badaniu ENG. Na podstawie tych wyników można więc stwierdzić, że 
operacja żylaków kończyn dolnych nie wpływa znacząco na funkcję nerwu strzałkowego, 
a jeśli już wystąpią objawy uszkodzenia tego nerwu, to najprawdopodobniej będą one 
nieznaczne i krótkotrwałe. 
Analizując wyniki badań nie zaobserwowano również różnic w ilości pacjentów z 
uszkodzeniami nerwu strzałkowego pomiędzy badanymi grupami, co sugeruje natomiast, 
że sposób usunięcia żyły odpiszczelowej nie ma znaczenia odnośnie uszkodzenia nerwu 
strzałkowego. Jeśli wystąpiło uszkodzenie nerwu strzałkowego w wyniku operacji żylaków 
kończyn dolnych, to najprawdopodobniej nie było ono związane z zastosowaną techniką 
strippingu długiego żyły odpiszczelowej, ale mogło wynikać z wykonanej dodatkowo 
flebektomii niewydolnych dopływów, lub też mogło być efektem nieprawidłowego 
postępowania pooperacyjnego. 
Nieprawidłowa pooperacyjna kompresjoterapia, zwłaszcza u pacjentów ze 
znacznie nasilonymi obrzękami i krwiakami, nazbyt aktywnych w okresie 
rekonwalescencji, którzy nie stosują się do zaleceń pooperacyjnej elewacji kończyny, 
może powodować ucisk nerwów, szczególnie w okolicy kolana [73]. Standardowo po 
operacji żylaków kończyn dolnych zakładane są bandaże uciskowe od stopy do górnej 
części uda [328]. Stosowane najczęściej bandaże krepowe, mają jednak tendencję do 
zsuwania się, stają się niewygodne, utrudniają ruchy kolana i mogą powodować 
nadmierny ucisk w okolicy dołu podkolanowego [28]. Na tej wysokości nerw strzałkowy 
wspólny leży powierzchownie pod skórą, bezpośrednio na kości strzałkowej, przez co 
łatwo może zostać uszkodzony [99,108,112-114,140,147,150,237,239,241]. 


147
		

/p0148.djvu

			Podobne wyniki badań w poszczególnych grupach mogą też wynikać z faktu, że podczas 
każdej operacji żylaków kończyn dolnych, oprócz strippingu długiego pnia żyły 
odpiszczelowej, usuwa się również niewydolne dopływy. Do uszkodzenia nerwu 
strzałkowego najczęściej dochodzi w okolicy głowy strzałki, gdzie z reguły znajdują się 
dopływy żyły od piszczelowej przedniej dodatkowej oraz żyły łączące żyłę odpiszczelową z 
żyłą od strzałkową (żyła Giacominiego) [28,58,72,105,106,108-111,116,134]. Ponad to, u 
niektórych pacjentów, oprócz żylaków w dorzeczu żyły odpiszczelowej, mogą występować 
również żylaki w dorzeczu żyły od strzałkowej lub niewydolny splot podskórny boczny (sieć 
Albanesa), przebiegający na tylno- bocznej powierzchni uda i podudzia [46,197]. 
Preparowanie żylaków w tej okolicy podczas miniflebektomii, może powodować 
podrażnienie, bądź uszkodzenie pnia nerwu strzałkowego wspólnego lub jego 
powierzchownych gałęzi [28]. Usuwanie niewydolnych dopływów wiąże się również z 
powstawaniem krwiaków pooperacyjnych w miejscu preparowania żyły, które dodatkowo 
mogą uciskać przebiegający powierzchownie nerw strzałkowy wspólny i powodować 
powstanie objawów neuropatii uciskowej [150,223,227,235,237,239,240,249,272,273]. 
Z drugiej jednak strony istnieją również doniesienia o neuropatii newru 
strzałkowego wspólnego spowodowanej uciskiem nerwu przez żylaki znajdujące się w 
okolicy tego nerwu [67]. Operacja usunięcia żylaków spowodowała natomiast całkowite 
ustąpienie dolegliwości. 
Innym miejscem, gdzie często dochodzi do uszkodzenia powierzchownej gałęzi 
nerwu strzałkowego jest okolica 8- 10 cm powyżej linii grzbietowego zgięcia stopy, na 
przedniej powierzchni podudzia, w miejscu gdzie nerw strzałkowy powierzchowny przebija 
powięź goleni [141-145,147]. W okolicy tej często położone są rozgałęzienia żyły 
odpiszczelowej przedniej goleni (gałęzi żylnej przedniej podudzia) [105,106,108- 
111,116,134,197]. Interwencja chirurgiczna i powstałe pooperacyjnie krwiaki w tej okolicy 
mogą powodować ucisk na nerw, a dodatkowo stosowana pooperacyjnie 
kompresjoterapia, sprzyja powstawaniu zespołu ucisku, zwłaszcza przy nasilonych 
obrzękach [99,147,239]. 
Podobna liczba pacjentów z uszkodzeniami nerwu strzałkowego w badanych 
grupach potwierdza zatem pogląd, że uszkodzenia te są bardziej rezultatem flebektomii 
niewydolnych dopływów, niż usunięcia pnia żyły odpiszczelowej. 


Analiza szczegółowych wyników badań ENG z nerwu strzałkowego równlez 
potwierdza dotychczasowe stwierdzenie, że uszkodzenia nerwu strzałkowego w związku 
z operacją żylaków kończyn dolnych są najczęściej nieznaczne, krótkotrwałe i nie zależą 
od zastosowanej techniki strippingu długiego żyły odpiszczelowej. 
U żadnego chorego nie zaobserwowano bowiem uszkodzeń o typie aksonotmezy, 
bądź neurotmezy, a jedynie zaburzenia o charakterze neuropraksji. W badaniach ENG nie 
odnotowano znaczącego spadku wartości amplitudy potencjału. Zaobserwowano jedynie 
wzrost wartości latencji początkowej z adekwatnym spadkiem wartości prędkości 
przewodzenia. Zaburzenia stwierdzono tylko w badaniu przeprowadzonym 2 tygodnie po 
zabiegu. 
Nie zaobserwowano również istotnych różnic w wartościach parametru amplitudy, 
latencji i prędkości przewodzenia pomiędzy grupami operowanymi z zastosowaniem 
różnych technik strippingu długiego żyły odpiszczelowej, co natomiast sugeruje że 


148
		

/p0149.djvu

			sposób usunięcia żyły od piszczelowej nie ma istotnego znaczenia w odniesieniu do 
ewentualnych uszkodzeń nerwu strzałkowego. 


6.2.1.2 NERW PISZCZELOWY 


Podobne wnioski nasuwają się po analizie badań ENG nerwu piszczelowego. 
Wprawdzie liczba chorych, u których stwierdzono zaburzenia przewodnictwa we włóknach 
ruchowych nerwu piszczelowego była znacząca, w badaniu przeprowadzonym 2 tygodnie 
po operacji żylaków kończyn dolnych, to jednak zaburzenia odnotowane w badaniu ENG 
były nieznaczne i krótkotrwałe. U badanych pacjentów nie zaobserwowano bowiem 
istotnej zmiany wartości parametru amplitudy, a jedynie spadek wartości prędkości 
przewodzenie i wzrost latencji początkowej, co sugeruje natomiast, że wykonanie operacji 
usunięcia żylaków kończyn dolnych nie wiąże się z powstaniem poważnych uszkodzeń o 
typie aksonotmezy lub neurotmezy. 
Zaburzenia przewodnictwa we włóknach nerwu piszczelowego, które stwierdzono 
w badaniu wykonanym 2 tygodnie po operacji, były krótkotrwałe i 3 miesiące po operacji u 
żadnego chorego nie odnotowano już nieprawidłowych wyników parametrów amplitudy 
potencjału, latencji i prędkości przewodzenia. 
Z powyższej analizy wynika, że operacja żylaków kończyn dolnych nie wpływa w 
istotny sposób na funkcję nerwu piszczelowego, a jeśli u chorego wystąpi uszkodzenie 
włókien tego nerwu, to najprawdopodobniej będzie ono nieznaczne, przemijające, o typie 
neuropraksji. 
Podobnie jak w przypadku nerwu strzałkowego, analizując wyniki badań ENG 
nerwu piszczelowego, nie zaobserwowano różnicy pomiędzy grupami, operowanymi z 
zastosowaniem różnych technik strippingu długiego żyły od piszczelowej, zarówno w ilości 
pacjentów, u których stwierdzono uszkodzenie włókien nerwu piszczelowego, jak i w 
wartościach parametru amplitudy, latencji i prędkości przewodzenia. Sugeruje to więc, że 
wybór techniki operacyjnej nie wpływa na częstość powstawania uszkodzeń nerwu 
piszczelowego, a ewentualne zaburzenia przewodnictwa mogą być rezultatem bądź 
zastosowanej dodatkowo flebektomii niewydolnych dopływów, bądź nieprawidłowego 
postępowania pooperacyjnego, podobnie jak w przypadku uszkodzeń nerwu strzałkowego 
[28]. 
Nerw piszczelowy najłatwiej uszkodzić w okolicy kostki przyśrodkowej, podczas 
preparowania niewydolnych dopływów żyły odpiszczelowej, a zwłaszcza żyły 
odpiszczelowej dodatkowej tylnej goleni (żyła łukowata tylna lub Leonarda) oraz 
perforatorów piszczelowych tylnych, a w szczególności perforatora dolnego (żyła Cocketta 
I) [28]. 
Brak pacjentów z zaburzeniami o charakterze neurotmezy świadczy o tym, że 
podczas operacji żylaków kończyn dolnych nie ma ryzyka przecięcia nerwu 
piszczelowego, a powikłania neurologiczne jakie spotyka się u operowanych pacjentów 
powstają najprawdopodobniej w mechaniźmie naciągnięcia lub ucisku nerwu. Usuwanie 
żylakowato zmienionych dopływów podczas miniflebektomii może powodować 
uszkodzenie powierzchownych gałęzi, bądź pnia nerwu piszczelowego, w skutek 
pociągania przyrośniętej do nerwu lub okolicznych tkanek żylakowato zmienionej żyły 
[28]. Ponad to powstałe pooperacyjnie krwiaki, zwłaszcza w okolicy kostki przyśrodkowej, 


149
		

/p0150.djvu

			mogą uciskać nerw piszczelowy, powodując powstanie zespołu cieśni stępu 
[150,166,168,223,235,237-239,275,332]. Równocześnie nieprawidłowo stosowana 
kompresjoterapia, o zbyt dużej sile, zwłaszcza u pacjentów ze znacznie nasilonymi 
obrzękami może nasilać dysfunkcję nerwu piszczelowego. 


6.2.2 WYNIKI BADAŃ ELEKTROMIOGRAFII GLOBALNEJ (EMG) 
MIĘŚNI KOŃCZYN DOLNYCH: PISZCZELOWEGO PRZEDNIEGO, 
BRZUCHATEGO ŁYDKI I PROSTOWNIKA DŁUGIEGO PALCÓW 


Wyniki badań elektromiografii globalnej przy odprowadzeniu z mlęsnla 
brzuchatego łydki, piszczelowego przedniego prostownika długiego palców korelują z 
wynikami badań ENG nerwu piszczelowego i strzałkowego. Uszkodzenia nerwu 
piszczelowego i strzałkowego, stwierdzone u pacjentów operowanych z powodu żylaków 
kończyn dolnych były nieznaczne i przejściowe, o charakterze neuropraksji, co potwierdza 
obraz EMG badanych mięśni. U żadnego pacjenta, zarówno w badaniach 
przeprowadzonych w warunkach spoczynkowych, jak i podczas maksymalnego skurczu 
mięśnia, nie odnotowano bowiem uszkodzeń o charakterze neurogennym, czyli 
związanym z uszkodzeniem neuronu obwodowego. Wykluczono również miogenną 
przyczynę uszkodzenia mięśni. 
We wszystkich badanych grupach zaobserwowano zarówno znaczącą liczbę 
chorych z nieprawidłowymi zapisami EMG, istotny spadek wartości parametru amplitudy, 
jak i znaczący wzrost liczby osób z zapisem o niepełnej interferencji, czyli ze zmniejszoną 
częstotliwością zapisów EMG z badanych mięśni, jedynie w badaniu wykonanym 2 
tygodnie po operacji. 
Natomiast 3 miesiące po operacji, jak i 6 miesięcy po operacji, nie odnotowano już 
znaczącej liczby chorych z nieprawidłowymi zapisami EMG. Wartości parametru 
amplitudy i częstotliwość zapisów EMG z badanych mięśni również wróciły do wartości 
prawidłowych. 
Gorsze wyniki badań EMG, przeprowadzonych 2 tygodnie po operacji, mogą 
wynikać ze zbyt krótkiego odstępu czasu od operacji do momentu wykonania pierwszego 
badania. Bardzo często 2 tygodnie po operacji pacjenci odczuwają jeszcze silne 
dolegliwości bólowe i nie są w stanie wykonać maksymalnego skurczu badanego mięśnia 
podczas badania EMG [101,102,244,247,250-252,299,311]. Świadczy o tym adekwatny 
ze spadkiem wartości amplitudy potencjałów wzrost liczby pacjentów z zapisem o 
niepełnej interferencji [250]. 
Prawidłowe wyniki badań 3 miesiące po operacji potwierdzają fakt, że zaburzenia 
zdiagnozowane 2 tygodnie po operacji mogły być spowodowane zmienionymi warunkami 
anatomicznymi i mogły wynikać z nasilonych dolegliwości bólowych, obrzęku operowanej 
kończyny oraz z faktu noszenia opasek uciskowych, zwłaszcza u osób, które nie 
przestrzegały zalecenia elewacji kończyny w okresie pooperacyjnym. 


150
		

/p0151.djvu

			Nie zaobserwowano również znaczącej roznlcy w wynikach badań pomiędzy 
grupami, co sugeruje, że sposób usunięcia żyły odpiszczelowej nie ma istotnego wpływu 
na funkcję badanych mięśni. Potwierdza to ponownie, że nieprawidłowości stwierdzone w 
badaniu EMG nie wynikają z faktu usunięcia żyły odpiszczelowej, ale najprawdopodobniej 
są wynikiem objawów ubocznych operacji, takich jak krwiaki, obrzęk, ból oraz 
konieczność noszenia opasek uciskowych. 


151
		

/p0152.djvu

			7. WNIOSKI 


1. Operacje żylaków kończyn dolnych przy zastosowaniu strippingu długiego żyły 
odpiszczelowej znacząco wpływają na pogorszenie przewodnictwa czuciowego 
włókien nerwu udowo-goleniowego i powikłane są najczęściej uszkodzeniem 
nerwu udowo- goleniowego o typie aksonotmezy i neuropraksji. 


2. Zaburzenia czucia pojawiające się po operacji żylaków kończyn dolnych, dotyczą 
najczęściej okolicy kostki przyśrodkowej, 1/3 środkowej goleni i okolicy kłykcia 
przyśrodkowego piszczeli, co sugeruje powstawanie tych zaburzeń podczas 
usuwania żyły odpiszczelowej, na skutek uszkodzenie pnia nerwu udowo- 
goleniowego, bądź jego gałęzi. 


3. Najczęściej stwierdzanym zaburzeniem czucia po operacji żylaków kończyn 
dolnych jest zniesienie lub osłabienie czucia powierzchownego w zakresie 
unerwienia włókien nerwu udowo- goleniowego. Zaburzenia o charakterze 
niedoczulicy w dużym stopniu ustępują już 3 miesiące po zabiegu, natomiast 
wystąpienie zaburzeń czucia o charakterze przeczulicy, wiąże się z powstaniem 
długotrwałych zaburzeń czucia. 


4. Występowanie zaburzeń przewodnictwa czuciowego włókien nerwu udowo- 
goleniowego po operacji żylaków kończyn dolnych zależy od techniki operacyjnej, 
a zastosowanie techniki inwaginacji i/lub strippingu w kierunku dystalnym 
zmniejsza prawdopodobieństwo występowania trwałych uszkodzeń tego nerwu 
oraz wiąże się ze zmniejszeniem, przede wszystkim, liczby pacjentów z 
zaburzeniem o typie przeczulicy. 


5. Stripping w kierunku proksymalnym bez inwaginacji żyły jest najbardziej inwazyjną 
metodą operacji żylaków kończyn dolnych, w odniesieniu do nerwu udowo- 
goleniowego, natomiast stripping w kierunku dystalnym z inwaginacją żyły wiążę 
się z wystąpieniem najmniejszej liczby powikłań neurologicznych, w związku z 
czym stripping w kierunku dystalnym z inwaginacją zyły powinien być zalecaną 
metoda operacji żylaków kończyn dolnych. 


6. Wybór techniki operacyjnej nie wpływa na częstość powstawania uszkodzeń 
nerwu strzałkowego i piszczelowego, a ewentualne zaburzenia przewodnictwa są 
rezultatem bądź zastosowanej dodatkowo flebektomii niewydolnych dopływów, 
bądź nieprawidłowego postępowania pooperacyjnego. 


7. Powstanie objawów neuropatii uciskowej jest wynikiem nieprawidłowej 
pooperacyjnej kompresjoterapii, zwłaszcza u chorych ze znacznie nasilonym 
obrzękiem lub dużymi krwiakami, zbyt aktywnych w okresie rekonwalescencji lub 
nie stosujących się do zaleceń pooperacyjnej elewacji kończyny 


8. Nieprawidłowości stwierdzone w badaniu EMG przy odprowadzeniu z mięśnia 
brzuchatego łydki, piszczelowego przedniego prostownika długiego palców, nie 


152
		

/p0153.djvu

			wynikają z faktu usunięcia żyły odpiszczelowej, ale najprawdopodobniej są 
wynikiem objawów ubocznych operacji, takich jak krwiaki, obrzęk, ból oraz 
konieczność noszenia opasek uciskowych. 


153
		

/p0154.djvu

			8. STRESZCZENIE W JĘZYKU POLSKIM 


Wstęp: Zabieg usunięcia żylaków kończyn dolnych poprzez całkowite usunięcie żyły 
odpiszczelowej, czyli tak zwany "stripping długi" żyły odpiszczelowej, należy do jednej z 
najczęściej wykonywanych metod operacyjnych. Uszkodzenie nerwów kończyn dolnych 
jest częstym powikłaniem leczenia chirurgicznego żylaków związanych z niewydolnością 
żyły odpiszczelowej. Podczas strippingu długiego żyły odpiszczelowej najczęściej 
dochodzi do uszkodzenia włókien nerwu udowo-goleniowego. Po operacjach żylaków 
kończyn dolnych może dochodzić również do przejściowego uszkodzenia pozostałych 
nerwów kończyn dolnych: strzałkowego i piszczelowego. 


Celem pracy jest wykazanie i ocena zależności pomiędzy odsetkiem zaburzeń w 
przewodnictwie czuciowym i ruchowym nerwów kończyn dolnych a operacjami żylaków, 
wykonywanymi różnymi technikami oraz porównanie wyników czterech metod strippingu 
długiego żyły odpiszczelowej w odniesieniu do częstości zmian w przewodnictwie 
czuciowym i ruchowym nerwów kończyn dolnych. 


Materiał i metoda: Badaniami objęto randomizowaną grupę 80-ciu chorych, którzy 
podzieleni zostali losowo na cztery podgrupy, po 20 osób każda. Każda podgrupa 
operowana była z zastosowaniem innej odmiany techniki strippingu długiego żyły 
odpiszczelowej, tj.: stripping w kierunku proksymalnym bez inwersji naczynia, stripping w 
kierunku proksymalnym z inwersją naczynia, stripping w kierunku dystalnym bez inwersji 
naczynia oraz stripping w kierunku dystalnym z inwersją naczynia. Do oceny stanu 
przewodnictwa czuciowego i ruchowego nerwów kończyn dolnych zastosowano badania 
neurofizjologii klinicznej, które przeprowadzano u chorych czterokrotnie: przed operacją, 2 
tygodnie, 3 i 6 miesięcy po operacji. Do oceny stanu przewodnictwa czuciowego włókien 
nerwu udowo-goleniowego wykorzystano badanie czuciowych potencjałów wywołanych 
(SCV), oznaczenie krzywych pobudliwości czuciowej (badanie IC-SO) oraz badanie 
percepcji czucia filamentami von Frey'a. Do oceny przewodnictwa ruchowego włókien 
nerwu strzałkowego i piszczelowego zastosowano badania elektroneurograficzne fali M 
(ENG). Wykonano również testy elektromiografii globalnej (EMG) z mięśnia 
piszczelowego przedniego, brzuchatego łydki i prostownika długiego palców. 


Wyniki: Ogółem uszkodzenia nerwu udowo- goleniowego miały miejsce u 30 chorych 
(37,5%). Porównując metody operacyjne, do uszkodzenia włókien nerwu udowo- 
goleniowego doszło u 13 chorych (65%) po strippingu proksymalnym bez inwaginacji żyły- 
grupa I, 7 chorych (35%) po strippingu proksymalnym z inwaginacją żyły- grupa II, 6 
chorych (30%) po strippingu dystalnym bez inwaginacji- grupa III i u 4 chorych (20%) po 
strippingu proksymalnym z inwaginacją- grupa IV. Zaburzenia ustępowały u znacznej 
liczby pacjentów i trwałe uszkodzenie nerwu udowo- goleniowego, stwierdzone po 6 
miesiącach od zabiegu zdiagnozowano ogółem u 11 chorych (13,75%)- u 7 chorych 
(35%) z grupy 1,2 chorych (10%) z grupy II oraz u 2 chorych (10%) z grupy III. W badaniu 
SCV przeprowadzonym 3 i 6 miesięcy po zabiegu u żadnego pacjenta z grupy IV nie 
stwierdzono zaburzeń przewodnictwa. Wyniki badań SCV po stymulacji elektrycznej 
włókien nerwu udowo- goleniowego korelują z wynikami badań IC- SD i FvF. Najczęściej 
stwierdzanym zaburzeniem czucia po operacji żylaków kończyn dolnych było zniesienie 


154
		

/p0155.djvu

			lub osłabienie czucia powierzchownego w zakresie unerwienia włókien nerwu udowo- 
goleniowego. Zaburzenia czucia dotyczyły najczęściej okolicy kostki przyśrodkowej, 1/3 
środkowej goleni oraz okolicy kłykcia przyśrodkowego piszczeli i były wynikiem 
uszkodzenia włókien nerwu udowo- goleniowego o typie neuropraksji, bądź aksonotmezy. 
Po operacji żylaków kończyn dolnych zaobserwowano również przejściowe uszkodzenie 
włókien ruchowych nerwu strzałkowego u 17 chorych (21,25%): 5 chorych (25%) z grupy 
1,4 chorych (20%) z grupy II, 3 chorych (15%) z grupy III i 5 chorych (25%) z grupy IV. W 
przypadku nerwu piszczelowego zaburzenie przewodnictwa ruchowego stwierdzono 
łącznie u 7 chorych (8,75%): 2 chorych (10%) z grupy, u 1 chorego (5%) z grupy II, 2 
chorych (10%) z grupy III oraz u 2 chorych (10%) z grupy IV. Wszystkie zaburzenia 
przewodnictwa włókien nerwu strzałkowego i piszczelowego były przejściowe i nie 
wystąpiły już 3 miesiące po zabiegu. Wyniki badań EMG z mięśnia piszczelowego 
przedniego, brzuchatego łydki i prostownika długiego palców korelują z wynikami badań 
ENG nerwu piszczelowego i strzałkowego. 


Wnioski: Operacje żylaków znacząco wpływają na pogorszenie przewodnictwa 
czuciowego włókien nerwu udowo-goleniowego. Stripping w kierunku proksymalnym bez 
inwaginacji żyły związany jest największą liczbą powikłań neurologicznych. Zastosowanie 
inwaginacji żyły lub strippingu w kierunku dystalnym, zmniejsza liczbę trwałych uszkodzeń 
włókien nerwu udowo- goleniowego u operowanych pacjentów. Stripping w kierunku 
dystalnym z inwaginacją żyły wydaje się być najmniej inwazyjny w odniesieniu do włókien 
nerwu udowo- goleniowego, co może być związane ze stosunkami anatomicznymi żyły 
odpiszczelowej i nerwu wraz z odgałęzieniami. Operacja żylaków kończyn dolnych może 
powodować przejściowe uszkodzenie włókien nerwów piszczelowego i strzałkowego, co 
znajduje swoje odzwierciedlenie w badaniu EMG z mięśni unerwianych przez te nerwy. 
Wybór techniki operacyjnej nie wpływa na częstość powstawania uszkodzeń nerwu 
strzałkowego i piszczelowego, a ewentualne zaburzenia przewodnictwa są rezultatem 
bądź zastosowanej dodatkowo flebektomii niewydolnych dopływów, bądź 
nieprawidłowego postępowania pooperacyjnego. Nieprawidłowa pooperacyjna 
kompresjoterapia, zwłaszcza u pacjentów ze znacznie nasilonymi obrzękami, krwiakami, 
nazbyt aktywnych w okresie rekonwalescencji, nie stosujących się do zaleceń 
pooperacyjnej elewacji kończyny, może powodować powstanie objawów neuropatii 
uciskowej. 


Słowa kluczowe: żylaki kończyn dolnych, stripping długi żyły odpiszczelowej, nerw 
udowo- goleniowy, nerw piszczelowy, nerw strzałkowy, badania neurofizjologiczne. 


155
		

/p0156.djvu

			9. STRESZCZENIE W JĘZYKU ANGIELSKIM 


Introduction: The varicose veins operation by the long stripping of the great 
saphenous vein is one of the most frequent operation nowadays. The injury of the 
lower limb nerves is a very often complication after the varicose veins surgical 
treatment. The stripping of the great saphenous vein can cause the lesion of 
saphenous nerve and other lower limb nerves such as peroneal nerve and tibial nerve. 


The aim of this study is to establish the relationship between the percentage of the 
lower limb nerves injuries and the long stripping of the great saphenous vein and to 
compare four methods of stripping with reference to the frequency of the sensory and 
motor conduction disorders. 


Material and methods: The neurophysiological examination included 80 patients who 
were divided into four similar groups (20 patients in each group). Each group was 
operated on with using a different stripping method: the proximal stripping without the 
saphenous vein invagination, the proximal stripping with the saphenous vein 
invagination, the distal stripping without the saphenous vein invagination and the distal 
stripping with the saphenous vein invagination. The neurological examinations were 
performed four times: before the operation, 2 weeks, 3 and 6 months after the 
operation. To estimate the sensory conduction of the saphenous nerve the following 
neurophysiological examinations were used: the sensory conduction velocity studies 
(SCV), the intensity of current-stimulus duration curves (lC-SO) and the von Frey 
filaments examination. To check the motor conduction of the peroneal and tibial nerves 
the electroneurography (ENG, M-wave studies) examination was used. The 
electromyography (EMG) examination was recorded from the following muscles: 
gastrocnemius muscle, long extensor muscle of fingers and anterior tibial muscle. 


Results: 30 patients (37,5%) were found to be injured with the saphenous nerve: 13 
patients (65%) after proximal stripping without vein invagination- group I, 7 patients 
(35%) after proximal stripping with vein invagination - group II, 6 patients (30%) after 
distal stripping without vein invagination - group III and 4 patients (20%) after distal 
stripping with vein invagination - group IV. These disorders subsided among significant 
number of patients but were still persisted among11 patients (13,75%) 6 months after 
the operation: 7 patients (35%) fom group I and 2 patients (10%) from group II and III. 
Any patient from group IV had no transmission disorders 3 and 6 months after the 
operation. The results of SCV examination correlate with the results of IC- SD and FvF 
examination. The paraesthesia of the saphenous nerve innervations range was the 
most common sensory disorder after the varicose veins surgical treatment. The 
sensory abnormalities were usually located near the medial ankle, middle third of the 
shank and the area of medial condyle of the tibia and were the results of neuropraxy or 
axonotmesy of the saphenous nerve. The temporary disorders of motor fibres of 
peroneal nerve were also observed after the varicose veins operations among 17 
patients (21,25%): 5 patients (25%) fom group I, 4 patients (20%) from group II, 3 
patients (15%) fom group III and 5 patients (25%) from group IV. The temporary 
disorders of motor fibres of tibial nerve were diagnosed among 7 patients (8,75%): 2 


156
		

/p0157.djvu

			patients (10%) fom group I, 1 patient (5%) from group II, 2 patients (10%) fom group III 
and 2 patients (10%) from group IV. Ali peroneal and tibial nerve conduction disorders 
were temporary and did not occur 3 months after the operation. The results of EMG 
examination recorded from gastrocnemius muscle, long extensor muscle of fingers and 
anterior tibial muscle correlate with the results of ENG examination from peroneal and 
tibial nerve. 


Conclusions: The varicose veins operations have the significantly bad influence on 
the saphenous nerve transmission. The proximal stripping without saphenous vein 
invagination causes the most neurological complications. The use of vein invagination 
or stripping in distal direction decrease the number of permanent injuries of the 
saphenous nerve. Distal stripping with saphenous vein invagination is the less invasive 
method of varicose veins surgical treatment with reference to saphenous nerve fibers 
what can be caused by the anatomical relationship between the saphenous vein and 
the saphenous nerve. The varicose veins operations can cause a transient injury of the 
tibial and peroneal nerves which is reflected in the EMG examination recorded from the 
muscles innervated by these nerves. The varicose veins operation method does not 
influence the frequency of peroneal and tibial nerve injury. The motor conduction 
disorders are the results of the additional flebectomy of inefficient tributary or the 
results of wrong postoperative treatment. An incorrect postoperative compression 
theraphy especially among patients with oedema, haematomas and among patients 
who are too active during the recovery and who forget about the leg elevation after the 
operation can cause the entrapment neuropathy symptoms of the operated leg. 


Key words: varicose veins, long stripping of the saphenous vein, saphenous nerve, 
tibial nerve, peroneal nerve, neurophysiology examinations 


157
		

/p0158.djvu

			9. LITERA TURA 


1. Abramson JH, Hopp C, Epstein LM. The epidemiology of varicose veins- a survey of 
Western Jerusalem. J. Epidemiol. Community Health 1981, 35,213-7. 
2. Fowkes FG. Prevalence and risk factors of chronic venous insufficiency. Chronic 
venous insufficiency. Servier International 1999, 1. 
3. Cossio JAJ. The epidemiology of varicose disease. Phlebolymphology 1993, 1:3 
4. Kurz X, Kahn SR, Abenhaim L i wsp. Chronic venous disorders of the leg: 
epidemiology, outcomes, diagnosis and managements. Summary of the evidence- 
based report of the VEINES task force. Venous Insufficiency Epidemiologic and 
Economic Studies. Int. Angio11999; 18: 83-102. 
5. Adhikari A, Criqui M, WoolI V i wsp. The epidemiology of chronic venous diseases. 
Phlebology 2000, 15:2. 
6. Zapalski S, Krasiński Z, Oszkinis G. Epidemiologia chorób żył. W: Zapalski S, 
Oszkinis G, red.: Ambulatoryjne leczenie chorób żył kończyn dolnych. Gdańsk, Via 
Medica, 2001, 1-11. 
7. Franks PJ, Wright DOI, McCollum CNo Epidemiology of venous disease: a review. 
Phlebology 1989, 4,143- 151. 
8. Arnoldi CC. The aetiology of primary varicose veins. Oan. Med. BulI. 1957,4, 102-7. 
9. Jawień A, Grzela T, Ochwat A. Prevalence of chronic venous insufficiency (CVI) in 
men and women in Poland. Multicenter cross- sectional study of 40095 patients. 
Phlebology 2003; 3 (voI.18): 110-22. 
10. Evans CJ, Fowkes FG, Ruckley CV, Lee AJ. Prevalence of varicose veins and 
chronic venous insufficiency in men and women in the general population: 
Edinburgh Vein Study. J. Epidemiol. Community Health 1999,53, 149- 53. 
11. Widmer LK, Holz D, Morselli B, Zbinden O i wsp. Progression of varicose veins in 11 
years. Observations on 1441 working persons of the Basie Study. Basie: Angiology 
Oivision of University Oepartment of Medicine, 1992. 
12. Brand FN, Oannenberg AL, Abbott RO, Kannel WB. The epidemiology of varicose 
veins: the Framingham study. Am. J. Prev. Med. 1988,4,96-101. 
13. Cesarone MR, Belcaro G, Nicolaides AN i wsp. "Real" epidemiology of varicose 
veins and chronic venous diseases: the San Valentino Vascular Screening Project. 
Angiology 2002, 119-30. 
14. Hira M, Naiki K, Nakayama R. Prevalence and risk factors of varicose veins in 
Japanese women. Angiology 1990; 3:228-232. 
15. Sadic NS. Predisposing factors of varicose and telangiectatic leg veins. J. Am. 
Acad. Dermatol. 1992; 18: 883-886. 
16. Jones RH, Carek PJ. Management of varicose veins. Am. Fam. Physician. 2008 
Dec 1; 78(11): 1289-94. 
17. Robertson L, Evans C, Fowkes FG. Epidemiology of chronic venous disease. 
Phlebology 2008; 23(3): 1 03-11. 
18. Beebe- Oimmer JL, Pfeifer JR, Engle JS, Schottenfeld O. The epidemiology of 
chronic venous insufficiency and varicose veins. Ann Epidemiol. 2005 
Mar; 15(3): 175-84. 


158
		

/p0159.djvu

			19. Jawień A. The influence of environmental factors in chronic venous insufficiency. 
Angiology. 2003 Jul-Aug;54 SuppI1:19-31. 
20. Milik K, Gembal P, Kęsik J, Zubilewicz T. Leczenie operacyjne chorób żylnych i 
urazów żył kończyn dolnych na przestrzeni dziejów. Chirurgia Polska 2006; 8, 4: 
269- 274. 
21. Michaeis JA, Brazier JE, Campbell WB i wsp. Randomized clinical trial comparing 
surgery with conservative treatment for uncomplicated varicose veins. Br J Surg 
2005; 93:175-18. 
22. Winterborn RJ, Earnshaw JJ. Crossectomy and great saphenous vein stripping. J 
Cardiovasc Surg (Torino) 2006; 47(1):19-33. 
23. Ramasatry SS, Oick GO, Futrell WJ. Anatomy of the Saphenous Nerve: Relevance 
to Saphenous Vein Stripping. Am Surg 1987; 53: 274-277. 
24. Mayo Ch. The surgical treatment of varicose veins. St Paul Med J 1904; 6:695. 
25. Babcock WW.A new operations for the extirpation of varicose veins of the legs. NY 
Med J 1907; 86, 153. 
26. Meyers TT. Results and technique of stripping operation for varicose veins. JAMA 
1957; 163:87. 
27. Rivlin S. The surgical cure of primary varicose veins. Br J Surg 1975; 62(11): 913- 
917. 
28. Negus D, Coleridge Smith PO, Bergan JJ. Leg ulcers- diagnosis and managent. 
Third edition. Hodder Education 2005. 
29. Van der Stricht. Saphenectomy by invagination by thread. Presse Med 1963; 71: 
1081-2. 
30. Van der Stricht. New strategies in the treatment of varices. Plebologie 1990; 43(4): 
521-6. 
31. Kieffer E, Bahnini A. Stripping: technique, complications, results. Chirurgie des 
veines des membres inferieurs; actualites de chirurgie variculaire, Paris,AERCV, 
1996,125-142. www.veinsurg.com 
32. Jacobsen BH, Wallin L. Proximal or distal extraction of the internal saphenous vein. 
VASA, 1975; Band 4:240-242. 
33. Cox JS, Wellwood JM, Martin A. Saphenous nerve injury caused by stripping of the 
long saphenous vein. Br Med J 1974;1:415-7. 
34. Morrison C, Dansing MC. Signs and symptoms of saphenous nerve injury after 
greater saphenous vein stripping: prevalence, severity and relevance for modern 
practice. J Vasc Surg.2003; 38(5): 886-90. 
35. Wellwood JM, Cox SJ, Martin A i wsp. Sensory changes following stripping of the 
long saphenous vein. J Cardiovasc Surg. 1975;16: 123-124. 
36. Staelens I, Van Der Stricht J. Complication rate of long stripping of the greater 
saphenous vein. Phlebology 1992; 7:67-70. 
37. Goren G, Yellin AE. Invaginated axial saphenectomy by a semirigid stripper: 
perforate-invaginate stripping. J Vasc Surg 1994; 20(6):970-7. 
38. Ouvry PA. Stripping using invagination over a calibrated stent. Phlebologie 1989; 
42(4):599-604. 
39. Sperling M, Lacativa A. Oie Invaginations extraction - Eine modifizierung der 
Babcock'schen Varicenoperation. Chirurg 1985; 56:90-94. 


159
		

/p0160.djvu

			40. Oieudonne G. Les saphenectomies par invagination sur fil sous anesthesie locale. 
Phlebologie. 1988; 41 (2):309-320. 
41. Sorrentino P, Renier M, Coppa F, Sarzo G. How to prevent saphenous nerve injury. 
A personal modified technique for stripping of the long saphenous vein. Minerva 
Chir. 2003; 58: 123-8. 
42. Creton O. Study of the limits of local anesthesia in one day surgery in the case of 
1500 stripping of the great saphenous vein. Ambulatory Surgery 1993; 1 :132-135. 
43. Creton O. The results of internal saphenous vein stripping under local anesthesia in 
outpatient care (700 cases). Phlebologie. 1991 Apr- Jun;44(2):303-312. 
44. Ouvry PA, Guenneguez HM, Ouvry PAG. Les stripping par invagination sur meche 
calibree. Etude de 100 cas consecutifs. Phlebologie 1994; 47: 221-226. 
45. Garofalo M, Borioni R, Giannetta Pi wsp.Prevenzione dei deficit sensitivi in corso di 
saphenectomia: la technical di Van der Stricht. Chirurgia 1993; 6: 845-848. 
46. Goldman MP, Weiss RA, Bergan JJ. Oiagnosis and treatment of varicose veins: a 
review. JAm Acad Dermatol 1994 Sep;31(3 pt 1): 393-413. 
47. Holme K, Matzen M, Bomberg AJ, Outzen SL, Holme JB. Partialor total stripping of 
the great saphenous vein. 5-year recurrence frequency and 3-year frequency of 
neural complications after partial and total stripping of the great saphenous vein 
Ugeskr Laeger. 1996 Jan 22;158(4):405-8. 
48. Negus O. Complications of superficial venous surgery: nerve lesions in the leg and 
the popliteal fossa. Phlebologie. 1993 Oct-Oec;46(4):601-2. 
49. Mildner A, Hilbe G. Complications in surgery of varicose veins. Zentraibl Chir. 2001 
Jul; 126(7):543-5. 
50. Hagmuller GW. Complications in surgery of varicose veins. Langenbecks Arch Chir 
Suppl Kongressbd. 1992:470-4. 
51. Balzer K. Complications in varicose vein operations. Zentraibl Chir. 2001 
Jul; 126(7):537-42. 
52. Widmer MK, Hakki H, Reber PU, Kniemeyer HW. Rare, but severe complication of 
varicose vein surgery. Compartment syndrome. Zentraibl Chir. 2000;125(6):543-6. 
53. Critchley G, Handa A, Maw A i wsp. Complications of varicose vein surgery. Ann R 
Coli Surg Engl. 1997 Mar;79(2):105-10. 
54. Almazan EA, Ramos BM, Salvador FL. Neuropathic syndromes after varicose vein 
surgery of the lower limbs. Angiologia. 1981 Mar-Apr;33(2):79-85. 
55. Frings N, Glowacki P, Kohajda J. Major vascular and neural complications in 
varicose vein surgery. Prospective documentation of complication rate in surgery of 
the V. saphena magna and V. saphena parva. Chirurg. 2001 Sep;72(9):1032-5. 
56. Ghiringhelli C. Surgical treatment of varices and their complications. Ann Ital Chir. 
1992 Jul-Aug; 63(4):431-6. 
57. Keith LM Jr, Smead WL. Saphenous vein stripping and its complications. Surg Clin 
North Am. 1983 Oec;63(6):1303-12. 
58. Rautio T. Primary saphenous vein insufficiency: prospective studies on diagnostic 
duplex ultrasonography and endovenous treatment with endovenous 
radiofrequency- resistive heating. Chapter 2. Operative treatment. Oulun Yliopisto, 
Oulu 2002, www.herkules.oulu.fi/isbn9514267230/html/i635039.html 
59. Horsch S. Surgery of varicose veins. Surgical errors and complications. 
Langenbecks Arch Chir. 1988; Suppl 2: 153-6. 


160
		

/p0161.djvu

			60. Miller GV, Lewis WG, Sainsbury JR, MacDonald RC. Morbidity of varicose vein 
surgery: auditing the benefit of changing clinical practice. Ann R Coli Surg Engl, 
1996, 78(4): 345-349. 
61. Mackay OC, Summerton OJ, Walker AJ. The early morbidity of varicose vein 
surgery. J R Nav Med Serv, 1995,81(1): 42-46. 
62. Holme JB, Skajaa K, Holme K. Incidence of lesions of the saphenous nerve after 
partialor complete stripping of the long saphenous vein. Acta Chir Scand. 1990 
Feb; 156(2): 145-8. 
63. Conrad P, Gassner P. Invagination stripping of the long and short saphenous vein 
using the PIN stripper. Aust N Z J Surg 1996; 66:394-6. 
64. Menyhei G, Gyevnar Z, Arato E i wsp. Conventional stripping versus cryostripping: a 
prospective randomized trial to compare improvement in quality of life and 
complications. Eur J Vasc Endovasc Surg 2007 May; 33(5): 625-30. 
65. Scheltinga MR, Wijburg ER, Keulers BJ, de Kroon KE. Conventional versus 
invaginated stripping of the great saphenous vein: a randomized, double-blind, 
controlled clinical trial. World J Surg. 2007 Nov; 31(11):2236-42. 
66. Fox JS, Wellwood JM, Martin A. Saphenous nerve injury caused by stripping of the 
long saphenous vein. Br Med J 1974;1:415-7. 
67. Yamamoto N, Koyano K. Neurovascular compression of the common peroneal 
nerve by varicose veins. European Jurnal of Vascular and Endovascular Surgery. 
2004; 28(3):335-338. 
68. Shinsuke C, Kin'ichi N, Kenji A, Nanao N. The extent of neurological damage to the 
saphenous nerve caused by different operation veins. Journal of Nihon Univ Med 
Assoc. 2005, 64; 3: 152-154. 
69. Lavorato F, Longoni F, Romagnoli G i wsp. Neuralgia of the internal saphenous 
nerve after stripping as a treatment for essential varices of the legs. Personal 
experience. Angiologia. 1983 Mar-Apr;35(2):59-68. 
70. Price C. The anatomy of the saphenous nerve in the lower leg with particular 
reference to its relationship to the long saphenous vein. J Cardiovasc Surg 1990 
May-Jun;31 (3):294-7. 
71. Oayan Y, Cura L, Cubas S, Carriquiry G. Surgical anatomy of the saphenous nerve. 
Ann Thorac Surg. 2008 Mar;85(3):896-900. 
72. Lucertini G, Viacava A, Grana A , Belardi P. Injury to the common peroneal nerve 
during surgery of the lesser saphenous vein. Phlebology 1999, 14: 26-28. 
73. Miller DR, Enoch S, Williams OT, Haglestein S, Price PE. Oevelopment of foot drop 
following compression therapy. Wounds 2004; 16(8): 270-272. 
74. Serpieri G. Lesion of the common peroneal nerve as a complication of varicose vein 
surgery. Flebologia.it, 1999 www.flebologia.it 
75. Etienne G, Constantin JM, Hevia M. Cryo- stripping: an alternative to perforate- 
invaginate stripping. Ann Vasc Surg 1997; 11 (3): 325-328. 
76. Grade C. Cryosurgery of varicose veins. J Dermatol Surg Onco11994; 20(1): 56- 58. 
77. Goldman MP. Closure of the great saphenous vein with endoluminal radiofrequency 
thermal heating of the vein wall in combination with ambulatory phlebectomy: 
preliminary 6- month follow up. Dermatol Surg 2000,26, 105. 


161
		

/p0162.djvu

			78. Lurie F, Cretan D, Eklof B i wsp. Prospective randomized study of endovenous 
radiofrequency obliteration (closure procedure) versus ligation and stripping in a 
selected patient population (EVOLVeS Study). J Vasc Surg 2003; 38: 207-14. 
79. Franceschi C. Theorie et pratique de la cure canservatrice et hemodynamique de 
l'lnsuffisance Veineuse en Ambulotoire. Arrrmancon. Precy sous Thil 1998. 
80. Min RJ, Zim mer SE, Issac MN i wsp. Endovascular laser treatment of saphenous 
vein reflux: long term results. J Vasc Interv Radiol 2003; 14: 991- 996. 
81. Navarro L, Min R, Bone C. Endovenous laser: a new minimally invasive method of 
treatment for varicose veins - preliminary observations using an 810 nm diode laser. 
Dermatol Surg 2001; 27(2): 117-122. 
82. Incandela L, Belcaro G, Nicolaides AN. Superficial vein valve repair with a new 
external valve support (EVS). The IMES (International Multicenter EVS Study). 
Angiology 2000; 51 (8 pt 2): S39-52. 
83. Schanzer H, Skladany M. Varicose vein surgery with preservation of the saphenous 
vein: a comparison between high ligation-avulsion versus saphenofemoral banding 
valvuloplasty-avulsion. J Vasc Surg 1994; 20(5): 684-687. 
84. Ik Kim D, Boong Lee B, Bergan JJ. Venous hemodynamic changes after external 
banding valvuloplasty with varicosectomy in the treatment of primary varicose vei ns. 
J Cardiovasc Surg (Torino) 1999; 40(4): 567-570. 
85. Rutgers PH, Kitslaar PJ. Randomized trial of stripping versus high ligation 
combined with sclerotherapy in the treatment of the incompetent greater saphenous 
vein. Am J Surg 1994; 168(4): 311-315. 
86. Chandler JG, Pichot O, Sessa C i wsp. Treatment of primary venous insufficiency by 
endovenous saphenous vein obliteration. Vasc Surg 2000; 34(3): 201-204. 
87. Tessari L, Cavezzi A, Frullini A. Preliminary experience with a new sclerosing foam 
in the treatment of varicose veins. Dermatol Surg 2001; 27(1): 58-60. 
88. Weiss RA, Weiss MA. Ambulatory phlebectomy compared to sclerotherapy for 
varicose and telangiectatic veins: indications and complications. Adv Dermatol 1996; 
11:3-16. 
89. Belcaro G, Nicolaides AN, Ricci A i wsp. Endovascular sclerotherapy, surgery, and 
surgery plus sclerotherapy in superficial venous incompetence: a randomized, 10- 
year follow-up trial--final results. Angiology 2000 51 (7): 529-534. 
90. Cabrera J, Cabrera JrJ, Carcia-Olmedo MA. Treatment of varicose long saphenous 
vein with sclerosant in microfoam form: Long-term outcomes. Phlebology 2000; 15: 
19-23. 
91. Giannas J, Bayat A, Watson SJ. Common peroneal nerve injury during varicose vein 
operation. Eur J Vasc Endovasc Surg. 2006 Apr;31 (4):443-5. 
92. Sam RC, Silverman SH, Bradbury AW. Nerve injuries and varicose vein surgery. 
Eur J of Vasc and Endovasc Surg. 2004, 27(2):113-120. 
93. Scholz T, Krichevsky A, Sumarto A i wsp. Peripheral Nerve Injuries: An International 
Survey of Current Treatments and Future Perspectives. J Reconstr Microsurg. 2009 
Mar 19: 25(6):339-44. 
94. England JO, Asbury AK. Peripheral neuropathy. Lancet. 2004; 26;363(9427):2151- 
61. 
95. Lee HJ, De Lisa JA. Manual of nerve conduction study and surface anatomy for 
needles electromyography. Lippincott Williams & Wilkins, 2005. 


162
		

/p0163.djvu

			96. Oh SJ. Clinical Electromyography: Nerve Conduction Studies. Lippincott Williams & 
Wilkins; 2003: 254-7. 
97. Bogucki A, Sławek J. Neuropatie nabyte. Lublin: Czelej; 2004. 
98. Huber J. Badania neurofizjologiczne. C4, W: Szczeklik A, (red.) Choroby 
wewnętrzne. Podręcznik multimedialny oparty na zasadach EBM, Rozdział VII. 
Choroby reumatyczne, C. Badania diagnostyczne, Tom II, Kraków, Medycyna 
Praktyczna; 2006, 1639-1642. 
99. Mumenthaler M, Schliack H. Uszkodzenia nerwów obwodowych. Warszawa: PZWL; 
1998. 
100. Jakimowicz W. Neurologia kliniczna w zarysie. PZWL, 1987. 
101. Hausmanowa-Petrusewicz I. Choroby mięśni. Warszawa: PWN; 1993. 
102. Hausmanowa-Petrusewicz I. Choroby nerwowo-mięśniowe. Warszawa: PWN;1999. 
103. Płończak M, Płończak M, Huber J, Cywińska-Wasilewska G, Wilusz A. Wstępna 
ocena czynności włókien ruchowych wybranych gałęzi nerwowych kończyn górnych 
i dolnych u chorych z polineuropatiami [The preliminary estimation of the motor 
fibres actions of the chosen nerve branches in upper and lower extremities of 
patients with different polyneuropathies]. Now Lek. 2001; 70 Suppl 2:327-335. 


104. Hughes RA. Peripheral neuropathy. BMJ. 2002; 23;324(7335):466-9. 
105. Kubik S. Oas Venensystem der unteren Extremitat. Informierte Arzt 1985; 4: 31-48. 
106. Kubik S. Anatomie der Beinvenen. W: T. Wuppermann. Varizen, Ulcus cruris and 
Thrombose. Wyd. 5. Springer-Verlag, Berlin 1986; 1-54. 
107. Sobotta J. Atlas anatomii człowieka. Tom 2. Klatka piersiowa, brzuch, miednica, 
kończyna dolna. Urban & Partner, Wrocław 1997. 
108. Standring S. Gray's Anatomy. The anatomical basis of clinical practice, expert 
consult. Churchill Livingstone, 2009. 
109. Mozes G, Gloviezki P, Kadar A I wsp.: Venous anatomy of the lower limb. W: 
Ballard JL, Bergan JJ: Chronic venous insufficiency. Springer-Verlag, London 1999; 
28. 
110. Shah DM, Chang BB, Leopold PW i wsp.: The anatomy of the greater saphenous 
venous system. J Vasc Surg 1986; 3: 273-283. 
111. Hawro P, Kawczyk-Krupka A, Lekston A, Sieroń A. Views on the anatomy and 
nomenclature of the great saphenous vein and her tributary. Prz. Flebol. 2006: 14 
(4) s.129-135. 
112. Ellis H. Clinical anatomy. Blackwell Publ. 2006, 11 th edit. 
113. Faiz O, Moffat O. Anatomy ofa glance. Blackwell Science, 2006, 2 nd edit. 
114. Gray H, Pickering Pick T, Howden R. Anatomy, descriptive and surgical. 
Philadelphia, PA,1999. 
115. Jawień A, Szotkiewicz A. Anatomia układu żylnego kończyny dolnej. przew Lek 
2004,8,24-28. 
116. Somjen GM. Anatomy of the superficial venous system. Dermatol. Surg. 1995; 21: 
35045. 
117. Caggtati A. The saphenous veins compartments. Surg. Radiol. Anat. 1999; 21: 29- 
34. 
118. Caggiati A, Ricci S. The long saphenous vein compartment. Phlebology 1997; 12: 
1 07-111 . 


163
		

/p0164.djvu

			119. Caggiati A, Bergan JJ, Gloviczki P i wsp. Nomenclature of the veins of the lower 
limbs: an international interdisciplinary consensus statement. J Vasc Surg 2002; 36: 
416-422. 
120. Caggiati A, Bergan H. The saphenous vein: derivation of its name and its relevant 
anatomy. J Vasc Surg 2002; 35: 172-175. 
121. Murakami G, Negishi N, Tanaka K, Hoshi H, Sezai y. Anatomical relationship 
between saphenous vein and cutaneous nerves. Okajimas Folia Anat Jpn. 1994 
May;71 (1 ):21-33. 
122. Glasser ST. An anatomic study of the venous variations at the fossa ovalis. Arch 
Surg 1943;46: 289-295. 
123. Haeger K. The surgical anatomy of the sapheno-femoral and sapheno- popliteal 
junction. J Cardiovasc Surg 1962; 3: 420-427. 
124. Lajos TZ, Espersen C. Anatomical consiederations of the venous drainage of the 
lower extremities: clinical implications. Journal of surgical research. 1983; 34,1-6. 
125. Caggiati A, Ricci S. The caliber of the human long saphenous vein and its 
congenital variations. Ann. Anat. 2000; 182: 195-201. 
126. Cooper OG, Hillman- Cooper CS, Barker SG, Hollingsworth SJ. Primary varicose 
veins: the sapheno- femoral junction, distribution of varicosities and patterns of 
incompetence. Eur J Vasc Endovasc Surg 2003 Jan; 25(1):53-9. 
127. Abu- Own A, Scurr JH, Coleridge Smith PO. Saphenous vein reflux without 
incompetence at the saphenofemoral junction. Br J Surg 1994 Oct; 81 (1 O): 1452-4. 
128. Engelhorn CA, Engelhorn AL, Cassou MF, Salles- Cunha SX. Patterns of 
saphenous refluks in women with primary varicose veins. J Vasc Surg. 2005 Apr; 
41 (4): 645-51. 


129. Cappelli M, Molino Lova R, Ermini S, Zamboni P. Hemodynamics of the sapheno- 
femoral junction. Patterns of reflux and their clinical implications. Int Angiol 2004; 
23(1): 25-28. 
130. Cappelli M, Molino Lova R, Ermini S i wsp. Hemodynamics of the sapheno-femoral 
complex: an operational diagnosis of proximal femoral valve function. Int Angiol 
2006; 25(4): 356-60. 
131. Zelikovski A, Zamir B, Hadar H, Urea J. Sapheno-femoral valve insufficiency in 
varicose veins of the lower limb. Angiology 1981; 32: 807-811. 
132. Oaseler EH, Anson BJ, Reimann AF i wsp. The saphenous venous tributaries and 
related structures in relation to the technique of high ligation. Surg Gynecol Obstet 
1946; 82: 53-63. 
133. Cockett FB, Jones BO. The ankle blow- out syndrome: a new approach to the 
varicose ulcer problem. Lancet 1953, I, 17- 23. 
134. Thomson H. The surgical anatomy of the superficial and perforating veins of the 
lower limb. Ann. Royal ColI. Surg. 1979; 61: 198-205. 
135. Papadakis K, Christodoulou C, Christopoulous D i wsp. Number and anatomical 
distribution of incompetent thigh perforating veins. Br. J. Surg. 1989; 76: 581-4. 
136. Oodd H, Cockett RB i wsp. The Pathology and Surgery of the Veins of the Lower 
Limb, 2nd edn. Edinburgh, Churchill Livingstone, 1976, 136. 
137. Recek C. Impact of the calf perforators on the venous hemodynamics in primary 
varicose veins. J Cardiovasc Surg (Torino). 2006 Oec;47(6):629-35. 


164
		

/p0165.djvu

			138. Sherman RS. Varicose veins: further findings based on anatomic and surgical 
dissection. Ann Surg 1949; 130: 218- 32. 
139. Oodd H. the diagnosis and ligation of incompetent perforating veins. Ann R Coli 
Surg Engl 1964; 34: 186- 96. 
140. Gray H. Anatomy of the Human Body. 20th edition. New York: Bartleby.com, 2000. 
141. Blair JM, Botte MJ. Surgical anatomy of the superficial peroneal nerve in the ankle 
and foot. Clin Orthop Relat Res. 1994 Aug;(305):229-38. 
142. Canovas F, Bonnel F, Kouloumdjian P.The superficial peroneal nerve at the foot. 
Organisation, surgical applications. Surg Radiol Anat. 1996; 18(3):241-4. 
143. Agthong S, Huanmanop T, Sasivongsbhakdi T i wsp . Anatomy of the superficial 
peroneal nerve related to the harvesting for nerve graft. Surg Radiol Anat. 2008 
Mar;30(2):145-8. Epub 2008 Jan 9. 
144. Canella C, Oemondion X, Guillin R, Boutry N, Peltier J, Cotten A. Anatomic study of 
the superficial peroneal nerve using sonography. AJR Am J Roentgenol. 2009 
Jul; 193(1): 174-9. 
145. Barrett SL, Oellon AL, Rosson GO, Walters L. Superficial peroneal nerve (superficial 
fibularis nerve): the clinical implications of anatomic variability. J Foot Ankle Surg. 
2006 May-Jun;45(3):174-6. 
146. Lumsden OB, Schon LC, Easley ME i wsp. Topography of the distal tibial nerve and 
its branches. Foot Ankle Int. 2003 Sep;24(9):696-700. 
147. Thordarson OB, Tornetta P, Einhorn TA. Orthopaedic surgery essentials. Foot and 
ankle. Lippincott Williams & Wilkins 2004. 
148. Matejcik V. Anatomical variation of lumbosacral plexus. Surg Radiol Anat. 2009 Aug 
29. 
149. Phillips LH, Park TS. Electrophysiological mapping of the segmental innervations of 
the saphenous and surrai nerves. Muscle Nerve 1993; 16: 827-31. 
150. Pecina MM, Krmpotic-Nemanie J, Markiewitz AD. Tunnel Syndromes. Peripheral 
nerve compression syndromes. Wyd. 3. CRC Press; 2001. 
151. Bochenek A,Reicher M. Anatomia człowieka. Tom V. PZWL, 2009. 
152. Aigner R, Hellerer O, Haberkorn R, Bruckner WL. Sensible Storungen nach 
Saphena- Exhairese. Munch. Med Wschr. 1980; 122: 1305-1307. 
153. Holme JB, Holme K, Sorensen LS. The anatomic relationship between the long 
saphenous vein and the saphenous nerve. Relevance for radical varicose vein 
surgery. Acta Chir Scand. 1988 Nov-Oec;154(11-12):631-3. 
154. Garnjobst W. Injuries to the saphenous nerve following operations for varicose 
veins. Surg Ginecol Obstet. 1964; 119: 359-361. 
155. Flores AJ, Lavernia CJ, Owens PW. Anatomy and physiology of peripheral nerve 
injury and repair. Am J Orthop. 2000 Mar;29(3):167-73. 
156. Ounaway OJ, Steensen RN, Wiand W, Oopirak RM. The sartorial branch of the 
saphenous nerve: its anatomy at the joint line of the knee. Arthroscopy. 2005 May; 
21(5): 547-51. 
157. Ebraheim NA, Mekhail AO. The infrapatellar branch of the saphenous nerve: an 
anatomic study. J Orthop Trauma. 1997 Apr;11(3):195-9. 
158. Lawrence SJ, Botte MJ. The deep peroneal nerve in the foot and ankle: an anatomic 
study. FootAnkle Int. 1995 Nov;16(11):724-8. 


165
		

/p0166.djvu

			159. Miliam PB, Basse PN. Anterior tarsal tunnel syndrome. Ugeskr Laeger. 2009 Mar 
30;171(14):1194. 
160. Huang KC, Chen YJ, Hsu RW. Anterior tarsal tunnel syndrome: case report. 
Changgeng Yi Xue Za Zhi. 1999 Sep;22(3):503-7. 
161. Reed SC, Wright CS.Compression of the deep branch of the peroneal nerve by the 
extensor hallucis brevis muscle: a variation of the anterior tarsal tunnel syndrome. 
Can J Surg. 1995 Oec;38(6):545-6. 
162. Andresen BL, Wertsch JJ, Stewart WA. Anterior tarsal tunnel syndrome. Arch Phys 
Med Rehabil.1992 Nov;73(11):1112-7. 
163. OiOomenico LA, Masternick EB. Anterior tarsal tunnel syndrome. Clin Podiatr Med 
Surg. 2006 Jul;23(3):611-20. 
164. Apaydin N, Loukas M, Kendir S i wsp. The precise localization of distal motor 
branches of the tibial nerve in the deep posterior compartment of the leg. Surg 
Radiol Anat. 2008 Jun;30(4):291-5. Epub 2008 Feb 19. 
165. Williams EH, Williams CG, Rosson GO, Oellon LA. Anatomic site for proximal tibial 
nerve compression: a cadaver study. Ann Piast Surg. 2009 Mar;62(3):322-5. 
166. Oellon AL, Mackinnon SE. Tibial nerve branching in the tarsal tunnel. Arch Neurol. 
1984 Jun;41 (6):645-6. 
167. Ndiaye A, Oia A, Konate I i wsp. Topographic anatomy of the tibial nerve in the 
medial malleolus: application to the effect of nerve block anesthesia]. Morphologie. 
2003 Jun;87(277):25-7. French. 
168. Heimkes B, Posel P, Stotz S, Wolf K. The proximal and distal tarsal tunnel 
syndromes. An anatomical study. Int Orthop. 1987; 11 (3): 193-6. 
169. Davis T J, Schon LC. Branches of the tibial nerve: anatomic variations. Foot Ankle 
Int. 1995 Jan; 16(1 ):21-9. 
170. Prerovsky I. Oiseases of veins. World Health Organisation, international 
communication. MHO-PA 10964. 
171. Widmer LK. Peripheral Venous Oisorders. Prevalence and Sociomedical 
Importance. Observation in 4529 Apparently Healthy Persons. Basie 111 Study. 
Bern, Hans Huber, 1978. 
172. Kistner LR, Eklof B, Masuda EM. Oiagnosis of venous disease of the lower 
extremities. The CEAP classification. Mayo Clin. Proc. 1996, 71, 338-45. 
173. Ad hoc Committee, American Venous Forum. Classification and grading of chronic 
venous disease in the lower limb. A consensus statement. J. Cardiovasc. Surg. 
(Torino) 1997, 38, 437- 45. 
174. Porter JIM, Moneta GL. An International Consensus Committee on Chronic Venous 
Oisease. Reporting standards in venous disease: An update. J. Vasco Surg. 1995, 
21, 635-45. 
175. Beebe HG, Bergan JJ, Bergqvist D i wsp. Classification and grading of chronic 
venous disease in the lower limbs: a consensus statement. Phlebology 1995, 10, 
42-5. 
176. Nicolaides AN. Investigation of chronic venous insufficiency. A consensus 
statement. Circulation 2000,102: 126-163. 
177. Sudoł- Szopińska I, Błachowiek K, Kozińska P. Influence of environmental risk 
factors on the development of chronic vein insyfficiency. Med Pr. 2006; 57(4):365- 
73. 


166
		

/p0167.djvu

			178. Coon WW, Willis PW, Keller JB. Venous thromboembolism and other venous 
disease in the Tecumseh community health study. Circulation 1973, 48, 839-46. 
179. Beaglehole R, Prior lAM, Salmond CE, Oavidson F. Varicose veins in the South 
Pacific. Int. J. Epidemiol. 1975, 4, 295-9. 
180. Beaglehole R, Prior lAM, Salmond CE. Varicose veins in New Zealand. Prevalence 
and severity. NZ Med. J. 1976,84, 396-9. 
181. Lionis C, Erevnidou K, Antonakis N i wsp. Chronic venous insufficiency. A common 
health problem in general practice in Greece. Int Angiol.2002 Mar;21 (1):86-92. 
182. Carpentier PH, Maricq HR, Brio C i wsp.: Prevalence, risk factors and clinical 
patterns of chronic venous disorders of lower limbs: a population-based study in 
France. J Vasc Surg. 2004 Oct;40(4):650-9. 
183. Bradbury A, Evans C, Allan P i wsp. What are the symptoms of varicose veins? 
Edinburgh vein study cross sectional population survey. BMJ. 1999 Feb 
6;318(7180):353-6. 
184. Kim J, Richards S, Kent PJ. Clinical examination of varicose veins- a validation 
study. Ann R Coli Surg Engl. 2000 May;82(3):146-8. 
185. Vrouenraets BC, Keeman JN. Physical examination- tourniquet tests for varicose 
veins. Ned Tijdschr Geneeskd. 2000 Jun 24; 144(26):1267-72. 
186. BIomgren L, Johansson G, Berggvist O. Randomized clinical trial of routine 
preoperative duplex imag ing before varicose vein surgery. Br J Surg. 2005 
Oct;92(10): 1298. 
187. Cavezzi A, Labropoulos N, Partsch H i wsp. Duplex ultrasound investigation of the 
veins in chronic venous disease of the lower limbs- UIP consensus document. Part 
II. Anatomy. Vasa 2007 Feb; 36(1):62-71. 
188. Nishibe T, Kudo F, Miyazaki Kiwsp. Relationship between parameters of air 
plethysmography and types of superficial venous reflux in patients with primary 
varicose veins. Int Angiol 2008 Oct;27(5):385-8. 
189. Volkmann E, Falk A, Holm J i wsp. Effects of varicose vein surgery on venous reflux 
scoring and plethysmographic assessment of venous function. Eur J Vasc Endovasc 
Surg 2008 Dec; 36(6):731-7. 


190. Kruger K, Wildberger J, Haage P, Landwehr P. Oiagnostic imaging of venous 
disease. Part II: varicose veins, venous anomalies and primary venous tumors. 
Radiologe 2008 Nov;48(11): 1 075-86. 
191. Kistner RL, Ferris EB, Randhawa G i wsp. A method of performing descending 
venography.J Vasc Surg. 1986, 4,464-6. 
192. Baccaqlini U. Classification and seriousness of chronic venous disease of the lower 
limbs. A consensus document. Minerva Cardioangiol. 1997 Jan- Feb;45 (1-2): 31-6. 
193. Pittaluga P, Chastane S, Rea B, Barbe R. Classification of saphenous refluxes: 
implications for treatment. Phlebology. 2008; 23(1): 2-9. 
194. Bjordal R. Flow and pressure studies in venous insufficiency. Acta Chir Scand. 
1988;544:30-3. 
195. Goldman MP. Sclerotherapy treatment of varicose and teleangiectatic leg veins. St. 
Louis: Mosby- Year Book, 1991 :8. 
196. Recek C. Conception of the venous hemodynamics in the lower extremity. 
Angiology. 2006 Oct- Nov; 57(5):556-63. 


167
		

/p0168.djvu

			197. Ramelet AA, Monti M. Phlebology: The guide. 4 th edition. Amsterdam: Elsevier,1999. 
198. Sosnowski R, Sosnowska T, Śródka A. Rys historyczny leczenia żylaków kończyn 
dolnych. Chirurgia Polska 2001; 3: 63- 69. 
199. Firkowska M, Rybak Z, Skóra J. Ewolucja metod leczenia żylaków kończyn dolnych. 
Przegląd flebologiczny 2005; 13: 19-24. 
200. Szyber P, Rybak Z. Historia naturalna operacyjnego leczenia żylaków kończy 
dolnych. Przegląd flebologiczny 1993; 1: 62- 68. 
201. Villavicencio L. Surgery for primary varicose veins: past and present. 
Phlebolymphology 2001 ;33(3): 3- 12. 
202. Keller WL. A new method of extirpating the internal saphenous and similar veins in 
varicose conditions: a preliminary report. NY Med J 1905; 82: 385. 
203. Homans J. The operative treatment of varicose veins and ulcers based upon a 
classification of these lesions. Surg Gynecol Obstet 1916; 22: 143. 
204. Grewe HE, Kremer K. Chirurgia operacyjna. Atlas zabiegów w dwóch tomach. 
PZWL Warszawa 1984; tom I: 310- 12. 
205. Sliver D, Gleyssteen JJ, Rhodes GR. i wsp. Surgical treatment of the refractory 
postphlebic ulcer. Arch Surg 1971; 103: 554-60. 
206. Negus D, Friedgood A. The effective management of venous ulceration. Br J Surg 
1983; 70: 623-7. 
207. Anning ST. Leg ulcers the results of treatment. Angiology 1956;7: 505-16. 
208. Oesch A. Pin- stripping: anovel method of atraumatic stripping. Phlebology 1993; 8: 
171- 173. 
209. Negus O. Should the incompetent saphenous vein be stripped to the ankle? 
Phlebology 1986; 1: 33-36. 
210. Nishibe T, Nishibe M, Kudo F i wsp. Stripping operation with preservation of the calf 
saphenous veins for primary varicose veins: hemodynamic evaluation. Cardiovasc 
Surg. 2003; 11 (5):341-5. 
211. Wood JJ, Chant H, Laughame T i wsp. A prospective study of cutaneus nerve injury 
following long saphenous vein surgery. European Journal of Vascular and 
Endovascular Surgery. 2005;30(6): 654-658. 
212. Johnson CM, McLafferty RB. Endovenous laser ablation of varicose veins: review of 
current technologies and clinical outcome. Vascular 2007; 15(5): 250-4. 
213. Fegan WG.Continuous compressiontechnique of iniection varicose veins. The 
Lancet 1963; 109-112. 
214. Neumann HA, De Roos KP, Veraart JC. Muller"s ambulatory phlebectomy and 
compression. Dermatol Surg 1998; 24(4): 471-474. 
215. Ramelet AA. Muller phlebectomy. A new phlebectomy hook. J Dermatol Surg Oncol 
1991; 17(10): 814-816. 
216. Otley CC, Mensink LM. The phlebectomy probe: a new and useful instrument for 
ambulatory phlebectomy. Dermatol Surg 1999; 25(7): 573-575. 
217. Noszczyk W. Chirurgia żył obwodowych. Szmidt J. Podstawy chirurgii. Tom I. 
Medycyna Praktyczna, Kraków 2003,1025-74. 
218. Spitz GA, Braxton JM, Bergan JJ. Outpatient varicose vein surgery with 
transilluminated powered phlebectomy. Vasc Surg 2000; 34: 547- 55. 
219. Aremu MA, Mahendran B, Butcher W i wsp. Prospective randomized controlled trial: 
conventional versus powered phlebectomy. J Vasc Surg 2004; 39: 88- 94. 


168
		

/p0169.djvu

			220. Henriet JP. Les complications sexuelles de la chirurgie veineuse superficielle. 
Phlebologie 1993;46: 569-575. 
221. Henriet JP, Maiza D, Maiza C i wsp. Un nouveau cas d'impuissance apres stripping. 
Phlebologie 1985;38: 319-322. 
222. Bashir WA, Connell DA. Imaging of entrapment and compressive neuropathies. 
Semin Musculoskelet Radiol. 2008 Jun;12(2):170-81. 
223. McCluskey LF, Webb LB. Compression and entrapment neuropathies of the lower 
extremity. Clin Podiatr Med Surg. 1999 Jan;16(1):97-125. 
224. Flores AJ, Lavernia CJ, Owens PW. Anatomy and physiology of peripheral nerve 
injury and repair. Am J Orthop. 2000 Mar;29(3):167-73. 
225. Mabin O. Distal nerve compression of the leg. Clinical and electrophysiologic study. 
Neurophysiol Clin. 1997;27(1 ):9-24. 
226. Oahlin LB. Techniques of peripheral nerve repair. Scand J Surg. 2008;97(4):310-6. 
227. Kashuk K. Proximal peripheral nerve entrapment syndromes in the lower extremity. 
JAm Podiatry Assoc. 1977 Aug;67(8):529-44. 
228. Mumenthaler A. Syndromes of compression of the nerves. Ther Umsch. 1974 
Jan;31 (1 ):34-9. 
229. Mumenthaler M. The compression syndromes of the peripheral nerves. Oiagnosis 
and therapy. Med Klin. 1976 Feb 6;71 (6):223-7. 
230. Lee SK, Wolfe SW. Peripheral nerve injury and repair. J Am Acad Orthop Surg. 
2000 Jul-Aug;8(4):243-52. 
231. Seddon HJ, Medawar PB, Smiths H. Rate of regeneration of peripheral nerves in 
man. J Physiol. 1943; 102:191-201. 
232. Campbell WW. Evaluation and management of peripheral nerve injury. Clin 
Neurophysiol. 2008 Sep;119(9):1951-65. Epub 2008 May 14. 
233. Mumenthaler M, Mattle H. Neurologia. Wrocław: Urban & Partner; 2001. 
234. Rowland LP, red. wyd. pol. Kwieciński H, Kamińska A. Neurologia Merritta. Tom I, 
II. ELsevier Urban & Partner, Wrocław 2008. 
235. Hollis MH, Lemay DE, Jensen RP. Nerve entrapment syndromes of the lower 
extremity. 2009, www.emedicine.medscape.com/article//1234809-overview 
236. Jędrzejowska H, Orac H. Mianownictwo, patofizjologia i patomorfologia neuropatii 
obwodowych W Kozubski W, Liberski PP, redaktorzy. Choroby układu nerwowego. 
Warszawa: PZWL; 2004: 281-284. 
237. Thoma A, Levis C. Compression neuropathies of the lower extremity. Clin Piast 
Surg 2003; 30(2): 189-201. 
238. Tubiana R, Gilbert A. Tendon, Nerve and Other Oisorders. Taylor & Francis; 2005 
239. Turner OA, Taslitz N, Ward S. Handbook of Peripheral Nerve Entrapments. 
Humana Press;1990. 
240. Banach M, Bogucki A. Zespoły z ucisku - diagnostyka i leczenie. Wyd. 1. Kraków: 
Medycyna Praktyczna; 2003. 
241. Penkert G, Fansa H. Peripheral Nerve Lesions. Nerve Surgery and Secondary 
Reconstructive Repair. Wyd. 1. Springer; 2004. 
242. Canale ST, Beaty JH. Campbell's operative orthopaedics. 2003, Mosby. 
243. Seddon HJ. Three types of nerve injuries. Brain 1943, 66: 237. 
244. Lenman JAR, Ritchie AE. Clinical Electromyography. Churchill Livingstone; 1987. 


169
		

/p0170.djvu

			245. Robinson AJ, Snyder-Mackler L. Clinical Electrophysiology: Electrotherapy and 
Electrophysiologic Testing. Wyd.2. Lippincott Williams & Wilkins, 1994. 
246. Bootz F. Axonotmesis. HNO. 2000 Mar;48(3):235-6. 
247. Oh SJ. Electromyography: neuromuscular transmission studies. Baltimore: Williams 
& Wilkins; 1988. 
248. Lange OJ, Trojaborg W. Elektromiografia i badanie szybkości przewodzenia w 
nerwach obwodowych w chorobach nerwowo- mięśniowych. W: Rowland LP, 
redaktor. Neurologia Merritta. Wrocław: Urban & Partner; 2004:72-75. 
249. Marciniak W, Szulc A. Wiktora Oegi ortopedia i rehabilitacja. Tom II. PZWL, 
Warszawa 2006. 
250. Hausmanowa-Petrusewicz I. Elektromiografia kliniczna. Warszawa: PZWL; 1986. 
251. Bischoff C, Oengier C, Hopf R, Christian H. EMG/NLG Elektromyographie - 
Nervenleitungsuntersuchungen, Georg Thieme Verlag 2003. 
252. Jabre JF, Hackett ER. EMG manual. Charles C Thomas, Springfield IL 1983 
253. Jabre JF. Electronic EMG manual. Available from URL:http://www.teleemg.com/ 
new/tblcnt. htm 
254. Sunderland S. Nerves and nerve injury. Edniburgh: Churchill Livingstone, 1978. 
255. Sunderland S. A classification of periferal nerve injuries producting loss of function. 
Brain 1951; 74: 491-516. 
256. Wieczorek P, Pochwalski M, Wojtowicz A. Inżynieria tkankowa III. Możliwości 
sterowania procesami regeneracji nerwów obwodowych- przegląd piśmiennictwa. 
Nowa Stom. 14: 4/2000. 
257. Schmalbruch H. The effect of peripheral nerve injury on immature motor and 
sensory neurons and on muscular fibres.Rev Neurol. 1988;144(11):721-9. 
258. Mazur R, Kozubski W, Prusiński A. Podstawy kliniczne neurologii. WL PZWL, 
Warszawa 1999. 
259. Fiu HC, Breslau PJ, Hamming JF, Lardenoye JW. A prospective study of incidence 
of saphenous nerve injury after total great saphenous vein stripping. Dermatol Surg. 
2008 Oct; 34(10): 1333-9. 
260. Soether J, Jensen HP, Sjol NB. Saphenous nerve injury caused by stripping of the 
long saphenous vein. Acta Orthop Scand 1987;58:332-332. 
261. Senegor M. Jatrogenic saphenous neuralgia: successful theraphy with neuroma 
resection. Neurosurg. 1991 Feb;28(2):295-8. 
262. Nir-Paz R, Luder AS, Cozacov JC, Shahin R. Saphenous nerve entrapment in 
adolescence. Pediatrics,1999 Jan; 103(1):161-3. 
263. McKechnie B. Saphenous nerve entrapment neuropathy. Neurology. Pasadena, 
Texas www.chiroweb.com/archives/13/11/04.html 
264. Luerssen TG, Campbell RL, Oefalque RJ i wsp. Spontaneous saphenous neuralgia. 
Neurosurg 1983; 13(3): 238-41. 
265. Worth RM, Kettelkamp OB, Oefalque RJ, Ouane KU. Saphenous nerve entrapment. 
A cause of medial knee pain. Am J Sports Med. 1984 Jan- Feb;12(1):80-1. 
266. Prandl EC. Schintler M, Scharnagl E, Haas F. Severing of the tibial nerve with 
stripping of the lesser saphenous vein- a rare complication of surgery for varicosity. 
Chirurg.2006 Sep;77(9):856-7. 
267. Atkin GK, Round T, Vattipally VR, Oas SK. Common peroneal nerve injury as a 
complication of short saphenous vein surgery. Phlebol. 2007;22 (1):3-7. 


170
		

/p0171.djvu

			268. Scurr JR, Scurr JH. Common peroneal nerve injury during varicose vein surgery. 
Eur J Vasc Endovasc Surg. 2006 Sep; 32(3):334-5. 
269. Lucertini G, Viacava A, Ermiro D , Belardi P. Surgery of recurrent varices of the 
minor saphenous vein. Minerva Cardioangiol. 1998 Apr; 46(4):91-5. 
270. Balasubramaniam R, Rai R, Berridge OC i wsp. The relationship between the 
saphenopopliteal junction and the common peroneal nerve: a cadaveric study. 
Phlebology 2009;24:67-73. 
271. Tuveri M, Borsezio V, Argiolas R. Ultrasonographic venous anatomy at the popliteal 
fossa in relation to tibial nerve course in normai and varicose limbs. Chir Ital. 2009 
Mar-Apr;61 (2): 171-7. 
272. Kasabian AK, Karp NS. Lower-extremity reconstruction. In: Aston JS, Beasley RW, 
Throne CM (eds). Grabb and Smith's Plastic Surgery, Fifth Edition. Editors. New 
York, NY: Lippincott-Raven Publications, 1997. 
273. Ihunwo AO, Oimitrov NO. Anatomical basis for pressure on the common peroneal 
nerve. Cent Afr J Med 1999;45(3):77-9. 
274. Katirji B. Peroneal neuropathy. Neurol Clin. 1999 Aug;17(3):567-91, vii. 
275. Oh SJ, Meyer RO. Entrapment neuropathies of the tibial (posterior tibial) nerve. 
Neurol Clin. 1999 Aug;17(3):593-615. 
276. Buschbacher RM, Prahlow NO. Manual of nerve conduction studies. Wyd. 2. Oemos 
Medical Publishing; 2006. 
277. Oelisa JA, Lee HJ, i wsp. Manual of Nerve Conduction Velocity and Clinical 
Neuropysiology. Wyd. 3. Raven Pr; 1994. 
278. Oelisa JA, MacKenzie K, Baran EM. Manual of Nerve Conduction Velocity and 
Somatosensory Evoked Potentials/Order 1972. Wyd.2. Raven Pr; 1987. 
279. Chiappa KH. Evoked Potentials in Clinical Medicine. Wyd. 3. Lippincott- 
Raven; 1983. 
280. Tackmann W, Kaeser H,Magun H. Comparison of orthodromic and antidromic 
sensory nerve conduction velocity measurements in the carpal tunnel syndrome. J 
Neurol, 1981,224: 257- 266. 
281. Wilbourn A. Sensory nerve conduction studies. J Clin Neurophysiol, 1994, 11: 584- 
601. 
282. Falck B, Stalberg E, Bischoff C. Sensory nerve conduction studies with surface 
electrodes. Meth. Clin. Neurophysiol., 1994; 5. 
283. Mauguiere F, Allison T, Babiloni C i wsp. Somatosensory evoked 
potentials. Recommendation for the practice of clinical neurophysiology: guidelines 
of the International Federation of Clinical Neurophysiology. Amsterdam, Elseviere, 
Electroencephalography and Clinical Neurophysiology, 1999; 52: 79-90. 
284. Ludin H. Praktische elektromyographie, Ferdinand Enke Verlag, Stuttgart, 1981. 
285. Buchthal F, Rosenfalch A. Evoked action potentials and conduction velocity in 
human sensory nerves, Brain Res., 1966; 3: 1- 122. 
286. Huber J, Kaczmarek M. Neurofizjologiczna diagnostyka różnicowa w przypadkach 
uszkodzeń włókien nerwowych splotu ramiennego. Now. Lek. 2004; 73(2): 110- 118. 
287. Huber J, Warzecha D, Wilusz A. Badania elektrofizjologiczne sprawności kończyn 
górnych u chorych z uszkodzeniami szyjnego rdzenia kręgowego. Now. Lek. 1998; 
67(9): 995- 1106. 


171
		

/p0172.djvu

			288. Huber J. Wpływ włókien aferentnych na neurony ośrodków lędźwiowo- krzyżowych 
rdzenia kręgowego w warunkach prawidłowych oraz po przeszczepach ścięgien 
mięśniowych i uszkodzeniach nerwów, W: Wybrane zagadnienia dotyczące 
sterowania ruchem. Stan obecny i perspektywy badań (Red. Grottel K) 
Wydawnictwa Akademii Medycznej, Poznań 2000, 86- 99. 
289. Von Frey. Untersuchungen ueber die sinnesfunktionen der menschlichen haut. 
Abhandl. Sachs. Ges.Wiss., 1986,23, 175-266. 
290. Brindley GS, Polkey CF, Rush DM. Electrical splinting of the knee in paraplegia. 
Paraplegia 1979; 16 (4):428-37. 
291. Sterr A, Muller MM, Elbert T i wsp. Perceptual correlates of changes in cortical 
representation of fingers in blind multifingers Braille readers. J. Neurosci. 1998. 
18(11): 4417- 4423. 
292. Vinik A, Mitchell B. Clinical aspects of diabetic neuropathies. Oiabet. Metab. Rev. 4. 
1998: 223- 253. 
293. Koziarska- Rościszewska M. Wczesna diagnostyka neuropatii cukrzycowej I 
prewencja amputacji kończyn dolnych , u chorych na cukrzycę, w warunkach 
praktyki lekarza POZ, ze szczególnym uwzględnieniem monofilamentu nylonowego 
(Semmes- Weinstein) 5.07/10. Med. Rodzin. Zeszyt 14, 3-4/2001. 
294. Kumar S. Semmes- Weinstein Monofilaments: a simple, effective and inexpensive 
screening device for identifying diabetic patients at risk of foot ulceration. Oiabetes 
Res Clin Pract 1991; 13-63. 
295. Piotrkiewicz M, Wit A. Elektromiografia i elektroneurografia. W: Traczyk WZ. 
Diagnostyka czynnościowa człowieka. Warszawa: PZWL; 1999:63-78. 
296. Hodes R, Larrabee MG, German W. The human electromyogram in response to 
nerve stimulation and the conduction velocity of motor axons. Arch Neurol Psychiat 
1948; 60:457-73. 
297. Hausmanowa- Petrusewicz I, Jędrzejowska H, Haftek J. Choroby nerwów 
obwodowych. Warszawa: PZWL; 1972. 
298. Feinberg JH, Spielholz NI. Peripheral Nerve Injuries in the Athlete. Human Kinetics. 
Sports injuries; 2003. 
299. Johnson EW, Pease WS. Practical electromyography. Baltimore: Williams & 
Wilkins; 1997. 
300. Ludin HP, Tackmann W. Sensible Neurographie. Thieme Verlag, Stuttgart, 1979. 
301. Buschbacher RM. Sural and saphenous 14- cm antidromic ensory nerve conduction 
studies. Am J Phys Med Rehabil 2003: 82(6): 421-6. 
302. Choi IS. Conduction studies of the saphenous nerve in normai subjects and patients 
with femoral neuropathy. Yonsei Med J 1981; 22(1): 49-52. 
303. Ertekin C. Saphenous nerve conduction in man. J Neurol Neurosurg Psychiatry 
1969, 31: 28-33. 
304. Kimura I, Ayyar DR, McVeety JC. Saphenous nerve conduction in healthy subjects. 
Tohoku J Exp Med 1983; 140:67-71. 
305. Senden R, Van Mulders J, Ghys R i wsp. Coduction velocity of the distal segment of 
the saphenous nerve on normai adult subject. EMG Clin Neurophysiol 1987; 21: 3- 
10. 
306. Stohr M, Schumm F, Ballier R. Normai sensory conduction in the saphenous nerve 
in man. EEG Ci In Neurophysiol1978; 44: 172-178. 


172
		

/p0173.djvu

			307. Wainapel SF, Kim OJ, Ebel A. Conduction studies of the saphenous nerve in helth 
subject. Arch Phys Med Rehabil1978, 59: 316-319. 
308. Trainier S, Ourey A, Chevallier B, Liot F. Value of somatosensory evoked potentials 
in saphenous entrapment neuropathy. AmJ Phys Med Rehabil. 1999 Jul-Aug; 78(4): 
313-6. 
309. Whalen LR, Spurgeon TL, Carsten RE, Gould OH. Conduction Velocities and 
reflexes of the proximal and distal parts of the saphenous nerve of the dog. AmJ Vet 
Res 1986;47:1063-70. 
310. Rayegani SM, Eliaspour D, Bahrami D i wsp. Comparing distal and proximal 
techniques of saphenous nerve conduction study in health subjects. Electromyogr 
Clin Neurophysiol2005;45 (2): 67-70. 
311. McCleanic. Electromyography. A Guide for the Referring Physician. WB Saunders 
Co, Wyd. 1. Philadelphia PA; 1990. 


312. Sirang H. Saphenous nerve: origin, course and branches. Anat Anz 1972;130 
(1): 158-69. 
313. Purner J. Peripheral course of saphenous nerve. Anat Anz 1971; 129(2): 114-32. 
314. Tennent TO, Birch NC, Holmes MJ i wsp. Knee pain and the infrapatellar branch of 
the saphenous nerve. J R Soc Med 1998;91 :573-575. 
315. Jones NA. Saphenous neuralgia: a complication of arterial surgery. Br J Surg 1978; 
65(7): 465-6. 
316. House JH, Ahmed K. Entrapment neuropathy of the infrapatellar branch of the 
saphenous nerve. Am J Sports Med 1977; 5(5): 217-24. 
317. Mozes M,Ouaknine G, Rosenman O. Saphenous nerve neuralgia. Harefuah 
1975;88(10): 455-7. 
318. Lacroix H, Nevelsteen A, Suy R. Invaginating versus classic stripping of the long 
saphenous vein. A randomized prospective study. Acta Chir Belg 1999; 99(1):22- 
25. 
319. Butler CM, Coleridge Smith PO, Scurr JH. Prospective randomized trial comparing 
conventional (Babcock) stripping with inverting (PIN) stripping of the long saphenous 
vein. Phlebology 2002;17:59-63. 
320. Akagi D, Arita H, Komiyama T i wsp. Objective assessment of nerve injury after 
greater saphenous vein stripping. Eur J Vasc Endovasc Surg. 2007 May; 33(5): 625- 
30. 
321. Fischer R. Technique of inverted stripping in varicose vein surgery. Vasa.1993. 
22(4):316-9. 
322. Ma DM, Liveson JA. Nerve conduction handbook. Philadelphia: FA Oavis,1983. 
323. Kent PJ, Maughan J, Burniston M, i wsp. Perforation-invagination (PIN) stripping of 
the long saphenous vein reduces thigh haematoma formation in varicose vein 
surgery. Phlebology, 1999; 14:43-47. 
324. Frullini A. Venous digest. Oedicated to improving the treatment of venous disease. 
American College of Phlebology 2003 July; 10(7):4-5. 
www.venousdigest.com/archives/2003 
325. Lofgen KA. Commentaire sur Oegni M. Un nouveau type d'extripateur de veines 
saphenes internes ou externs. In : Oavy A, Van der Stricht J i wsp. Phlebologie 83 


173
		

/p0174.djvu

			Ars Medici Congrass serie Bruxelles, Medical media international inc. 1983, 844- 
845. 
326. Casella MC, Ferrara G, Calvano L i wsp. Oeficit sensitive:una frequente 
complicanza delio stripping longo delia saphena interna. Chirurgia 1992;5:96-98. 
327. Gasser G, Pohl P, Mildner A i wsp. Lasionen des nervus saphenus in abhangigkeit 
von der teknik des strippings. Phlebologie 1995;24:76-77. 
328. Bond R, Whyman MR, Wilkins OC, Walker Aj, Ashley S. A randomised trial of 
different compression dressings following varicose vein surgery. Phlebology, 1999; 
14: 9-11. 
329. Jungbeck C, Thulin I, Oarenheim C, Norgren L. Graduated compression treatment in 
patiens with chronic venous insufficiency: a study comparing low and medium grade 
compression stockings. Phlebology 1997;12: 142-145. 
330. Taradaj J, Franek A, Oolibog P i wsp. Wpływ sono i kompresoterapii na 
wspomaganie gojenia owrzodzeń żylnych golenii po leczeniu chirurgicznym. Pol. 
Merk. Lek. 2007;XXIII, 138: 426-429. 
331. Coleridge Smith PO. Microcirculation in venous disease. R. G. Landes Company 
1998, 2 nd edition. 
332. Mumenthaler M. Tarsal tunnel syndrome. Oiagnosis and differential diagnosis. Wien 
Klin Wochenschr. 1993;105(16):459-61. 


174