/p0001.djvu

			. 
mgr Anna Ze b ryk-Stopa 


OCENA MOTORYKI OBWODOWEGO NARZĄDU MOWY 
I WYNIKI REHABILITACJI LOGOPEDYCZNEJ 
PO OPERACJACH NOWOTWORÓW JAMY USTNEJ 


Rozprawa na stopień doktora biologicznych 


z Katedry i Kliniki Foniatrii i Audiologii 
Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu 
Kierownik: Dr hab. med. Bożena Wiskirska- Woźnica 


Promotor: Prof. dr hab. med. dr h.c. Andrzej Obrębowski 


Poznań 2009
		

/p0002.djvu

			SPIS TREŚCI 


1. Wstęp. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 4 


2. Język, wargi, podniebienie i ich znaczenie w obwodowym narządzie mowy.................... 9 
2.1. Anatomia i fizjologia obwodowego narządu mowy.................................................. 9 
2.1.1. Jama ustna...................................................................................................... 9 
2.1.2. Wargi i policzki.............................................................................................. 9 
2.1.3. Podniebienie................................................................................................. 10 
2.1.4. Gardło i jama nosowa................................................................................... 11 
2.1.5. Budowa i fizjologia języka........................................................................... 12 
2.2. Udział języka w odruchach jamy ustnej .................................................................. 19 
2.2.1. Zadania języka w procesie żucia i połykania ............................................... 19 
2.2.2. Funkcja języka w tworzeniu mowy artykułowanej ......................................21 
3. Metody badania i obrazowania obwodowego narządu mowy.......................................... 27 
3.1. Ogólne badanie języka............................................................................................. 27 
3.2. Instrumentalne badanie języka................................................................................. 29 
4. Badania własne.................................................................................................................. 34 
4.1. Cel badań................................................................................................................. 34 
4.2. Materiał i metodyka badań....................................................................................... 34 
4.2.1. Materiał........................................................................................................ 34 
4.2.2. Metodyka badań........................................................................................... 38 
4.2.3. Analiza statystyczna..................................................................................... 43 
5 . W yniki b ad ań. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 4 7 
5.1. Próby motoryki warg (ruchomości warg) ................................................................ 47 
5.1.1. Wyniki analizy statystycznej w obu grupach chorych .................................47 
5.1.2. Ocena logopedyczna uzyskanych wyników dla prób motoryki warg.......... 50 
5.2. Próby motoryki języka............................................................................................. 58 
5.2.1. Wyniki analizy statystycznej w obu grupach chorych .................................58 
5.2.2. Ocena logopedyczna uzyskanych wyników dla prób motoryki języka ....... 61 
5.3. Ocena zrozumiałości wymowy chorego dokonanej przez samego chorego 
( s am o o c e n a) i log o p e d ę ........................................................................................... 7 4
		

/p0003.djvu

			5.3.1. Próba oceny zrozumiałości wymowy przez chorego (OCPAC) i logopedę 
(OCLOG) w grupie pierwszej...................................................................... 74 
5.3.2. Próba oceny zrozumiałości wymowy przez chorego (OCPAC) i przez 
logopedę (OCLOG) w drugiej grupie .. ........................................................ 75 
6 . D Y s ku s ja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 77 
7 . W ni o s ki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 87 


8. Streszczenie.................................................................................................................. ..... 88 


9 . S umm ary. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 92 
9. Piśmiennictwo................................................................................................................. .. 96 


10. Spis tabel i rycin ............................................................................................................. 101
		

/p0004.djvu

			l. Wstęp 


Najczęściej spotykanymi nowotworami jamy ustnej są: rak języka, rak dna jamy ustnej 
i podniebienia miękkiego [24]. Rak jamy ustnej stanowi ok. 2% wszystkich nowotworów 
, 
złośliwych w krajach Europy Srodkowej [33]. 
Do stanów przedrakowych mających znaczenIe w kancerogenezie zalicza SIę: 
leukoplakię, ertytroplakię, liszajec płaski i włóknienie podśluzówkowe [79]. Czynnikami 
ryzyka sprzyjającymi lub inicjującymi rozwój nowotworu są nikotynizm i nadużywanie 
alkoholu wysokoprocentowego. Do czynników tych należą także: drażniące działanie na 
język ostrych fragmentów zniszczonych próchniczo zębów, źle dobrane protezy zębowe, 
nieprzestrzeganie higieny jamy ustnej. 
Przeprowadzona przez Kruk-Zagajewską i Wierzbicką [24] analiza 123 chorych na raka 
języka i dna jamy ustnej, leczonych w poznańskiej Klinice Otolaryngologicznej AM w latach 
2000-2002 wykazała, że w 30% guzy zlokalizowane były na brzegu języka w jego 2/3 
tylnych, w 28% w bocznej części dna jamy ustnej, w 15% w trójkącie zatrzonowym i kącie 
językowo-migdałkowym, w 11 % w grzbietowej lub dolnej części trzonu języka, w 10% 
w przedniej części dna jamy ustnej, w 6% w obrębie nasady języka. 
Rak języka i dna jamy ustnej charakteryzuje się dużą dynamiką rozwoJu, której 
sprzyjają warunki anatomiczne języka i jego połączenia z otoczeniem. Naciekanie nowotworu 
do mięśni bródkowo-językowo i gnykowo-językowego prowadzi do znacznego ograniczenia 
jego ruchomości. Dlatego też do objawów raka języka, obok bólu przy połykaniu 
promieniującego zazwyczaj do ucha i trudności w żuciu, występują zaburzenia mowy o typie 
dysglosji językowej utrudniającej zrozumienie. 
Histopatologicznie raki języka mają budowę płaskonabłonkową o różnym stopniu 
dojrzałości. Leczeniem z wyboru raka języka i dna jamy ustnej jest leczenie chirurgiczne, 
polegające na radykalnym usunięciu guza wraz z przerzutami do węzłów chłonnych szyi, przy 
równoczesnym zachowaniu ważnych struktur anatomicznych. 
W części przypadków stosuje się pooperacyjne napromienianie. Leczenie operacyjne, 
podobnie jak pierwotna radioterapia, daje korzyści przy guzach o niskim stopniu 
zaawansowania (Tl, T2). Duże ubytki po operacjach radykalnych nowotworów języka i dna 
jamy ustnej rekonstruuje się za pomocą odpowiednio uszypułowanych i uformowanych 
płatów mięśniowo-skórnych z mięśnia piersiowego większego lub powięziowo-skórnego 
płata promieniowego z przedramienia. Wykorzystuje się też wolne przeszczepy. Plastyki 
płatowe mają na celu odtworzenie dna jamy ustnej i uzupełnienie ubytków języka. 


4
		

/p0005.djvu

			Rokowania w raku języka i dna Jamy ustnej zależą od lokalizacji, stopnia 
zaawansowania i rozległości przerzutów do węzłów chłonnych. W I i II stopniu 
zaawansowania przeżycie wykazuje ok. 55% [24]. 
Usunięcie języka to nie tylko znaczna destrukcja obwodowego narządu mowy, ale także 
uraz psychiczny związany z utratą symbolu mowy, jakim jest język. 
Wbrew przypuszczeniom, nawet rozległa glossektomia nie daje znacznych zaburzeń 
w mówieniu ze względu na duże możliwości kompensacyjne obwodowego narządu mowy. 
Pruszewicz i Kruk-Zagajewska [60] oceniali foniatrycznie 7 chorych po resekcji języka, 
stwierdzając zaburzoną realizację głosek przednio- i tylnojęzykowych przy znacznym 
nosowaniu otwartym. Rehabilitację ich zdaniem należy przeprowadzać po całkowitym 
wygojeniu i ustąpieniu odczynu popromiennego. 
Rentschler i Mann [63] zaobserwowali u chorych po rekonstrukcji ubytków płatem 
ramienno-piersiowym, że zrozumiałość mowy była lepsza, gdy badany wypowiadał całe 
zdania w porównaniu z wypowiadaniem pojedynczych słów. 
Allison G.R. i wsp. [2] stwierdzili, że u chorych przy rekonstrukcji języka za pomocą 
wolnych płatów dla zrozumiałości mowy konieczne jest zapewnienie kontaktu z pod- 
niebieniem. 
U chorych z protezą uzupełniającą ubytki w żuchwie po stronie operowanej Davis 
i wsp. [10] obserwowali większą zrozumiałość głosek przednio-językowo-zębowych i środ- 
kowo-językowych w porównaniu z chorymi bez protezy. 
Fletcher [12] oraz Imai i Michi [17] metodą elektropalatograficzną u chorych po 
resekcji języka wykazali brak zwarcia podniebienno-językowego. Równocześnie obserwowali 
wykształcenie się dwóch mechanizmów kompensacyjnych: związanych z kikutem języka oraz 
z ruchem warg i żuchwy. 
Zdaniem Alme i wsp. [3] zrozumiałość głosek po całkowitym usunięciu języka zależała 
od możliwości poruszania żuchwą, przy czym otwarcie ust zdecydowanie ją poprawiało. 
Morrish [46] opisał przypadki, u których wykonano rekonstrukcję języka płatem 
czołowym. Rehabilitacja logopedyczna doprowadziła do znacznej poprawy artykulacji dzięki 
wykorzystaniu nagłośni jako aktywnego artykulatora do tworzenia samogłosek, a odzyskanie 
zrozumiałej mowy było możliwe dzięki wykorzystaniu wzorów artykulacyjnych. 
Panchal i wsp. [54] analizowali połykanie i mowę u 8 chorych po wycięciu nowotworu 
w jamie ustnej z rekonstrukcją ubytku wolnym płatem. Siedmiu chorych miało dobrą 
zrozumiałość mowy niezależnie od trudności artykulacyjnych i związanych z połykaniem. 


5
		

/p0006.djvu

			Lunn i wsp. [36] uważają, że utrata mięśni nasady języka, w 1/3 tylnej jego części ma 
duży wpływ na tworzenie głoski "l" wskazując na istotny wpływ tej informacji dla terapii 
logopedycznej. 
Perrier i wsp. [56] oraz Savariaux i wsp. [67] potwierdzili obserwacje Leonarda i wsp. 
[29], że po resekcji języka z zachowaniem trzonu języka występują zaburzenia artykulacji 
spółgłosek bez większego wpływu na tworzenie samogłosek. Obserwowano jedynie 
spowolnienie tempa mowy. Ich zdaniem rekonstrukcja języka płatem mięśniowym znacznie 
ogranicza motorykę kikuta. 
Mady i wsp. [39, 40, 41] badali metodą rezonansu magnetycznego kompensacyjne 
mechanizmy artykulacji po zamknięciu ubytków po resekcji języka i dna jamy ustnej płatami. 
Autorzy podkreślają, że badanie to potwierdziło występowanie największych zmian w arty- 
kulacyjnym wzorze ruchu dla tworzenia głosek przednio-językowo-dziąsłowych i środkowo- 
językowych. 
Kowalik i Halczy-Kowalik [23] oceniali połykanie i mowę u 74 chorych po całkowitej 
i częściowej resekcji języka. Usunięcie 2/3 przednich języka, jak też podłużna resekcja 
połowy języka nie zaburzają w istotny sposób połykania i mówienia. Intensywna rehabilitacja 
po całkowitej glossektomii, podobnie jak plastyka płatem mięśniowo-skórnym, pozwala 
osiągnąć dobrą artykulację. Autorzy zwracają uwagę na obecność automatycznych 
mechanizmów kompensacyjnych po resekcjach języka. 
Halczy-Kowalik i wsp. [16] na materiale 42 chorych ze średnią wieku 46 lat po resekcji 
zespołu bródkowo-językowo-gnykowego badali mowę według systemu fonologicznego 
Rocławskiego. Stwierdzili w 41 % przypadków pozanormatywną realizację badanych 
fonemów, przy czym nieprawidłowe realizacje dotyczyły fonemów przedniojęzykowych 
i środkowojęzykowych, naj rzadziej fonemów wargowo-zębowych. Zaburzenia połykania 
u tych chorych spowodowane były niewydolnością trzech pierścieni: szpary ustnej, podnie- 
bienno-językowego i językowo-gardłowego. 
Bachher [5] przeprowadził ankietową ocenę mowy i połykania u 25 chorych po 3 mie- 
siącach od częściowej resekcji 2/3 przedniej części języka. Zaobserwował, że zaburzenia 
mowy i połykania były tym większe, im większy fragment języka został usunięty. Plan 
rehabilitacji mowy powinien ocenić pooperacyjną artykulację, wiek, charakter pracy chorego, 
wykształcenie, środowisko rodzinne i motywację do komunikowania się werbalnego. 
Wspomniany Bachher [5], Kruk-Zagajewska i wsp. [26], jak i Koppetsch [22] wykazali 
korzystny wpływ ćwiczeń rehabilitacyjnych na wykształcenie mechanizmów 
kompensacyjnych, a przez to na poprawę zrozumiałości mowy i jakości życia. 


6
		

/p0007.djvu

			Tarnowska [75] obserwowała, że operacje plastyczne ubytków po resekcjach języka 
korzystnie wpływają na zrozumiałość mowy i jej strukturę fonetyczno-akustyczną. 
Zdaniem Stecewicz i Halczy-Kowalik [70] badanie mechanizmów tworzenia głosek w 
zmienionych warunkach anatomicznych obwodowego narządu mowy powinno być podstawą 
planowania programu rehabilitacji pooperacyjnej. 
Halczy-Kowalik [14] zwróciła uwagę na konieczność kompleksowej rehabilitacji 
chorych po rozległych resekcjach języka i dna jamy ustnej. Podkreśliła, iż terapia 
zaplanowana odpowiednio do psychofizycznych możliwości chorego będzie tym 
efektywniejsza, im lepsze będą uwarunkowania psychologiczne, niezwiązane z leczeniem 
nowotworu. 
Matsui 1 In. [43] na materiale 232 chorych po usunięciu guza języka i plastykach 
rekonstrukcyjnych podkreślali znaczenie doświadczenia operatora, który usuwając guz języka 
zgodnie z kryteriami onkologicznymi powinien maksymalnie zachować ruchomość pozostałej 
części języka. Czynnikiem pogorszającym motorykę języka jest resekcja żuchwy, 
napromienianie i włóknienie tkanek po operacjach. 
Podsumowując przegląd piśmiennictwa dotyczącego leczenia raka języka i/lub dna 
jamy ustnej można zauważyć, że wzrosło zainteresowanie nie tylko efektywnością z punktu 
widzenia onkologicznego, ale też jakościąjego życia po zabiegu. 
Zyskują na znaczeniu pooperacyjne analizy możliwości ruchowych w odniesieniu do 
żucia, połykania i artykulacji. Jednak badania zaburzeń artykulacyjnych u tych chorych są 
zbyt wyrywkowe i mało dokładne. 
Być może wynika to z faktu, że trudno jest utworzyć wystarczająco duże jednorodne 
grupy tylko z tym schorzeniem, co utrudnia długofalową obserwację kompensacyjnego 
kształtowania się artykulacji. Uwarunkowane to jest różnymi czynnikami, takimi jak: 
lokalizacja guza, zaawansowanie nowotworu (Tl- T4), zakres operacji i zabiegów 
rekonstrukcyjnych, radio- i chemioterapia, opieka logopedyczna. 
Wszystkie wymienione czynniki mają wpływ na zdolności artykulacyjne chorego. 
Zmieniające się warunki zapisu mowy utrudniają analizę statystyczną. Pozostaje w wielu 
przypadkach tylko opis. 
Z punktu widzenia logopedy nadal mało jest prac badawczych skupiających się na 
artykulacyjnych i kompensacyjnych mechanizmach realizacji głosek, testach badających 
sprawność narządów artykulacyjnych (większość z nich dotyczy dzieci, nie zawsze można je 
zastosować w przypadku chorych po resekcji języka i/lub dna jamy ustnej), programach 
rehabilitacji pooperacyjnej umożliwiających uzyskanie takiego stopnia mowy socjalnie 
wydolnej, która podwyższy jakość życia tych chorych. 


7
		

/p0008.djvu

			Postawiony w tej pracy cel w niewielkim stopniu uzupełni być mo ze lukę w 
dotychczasowych badaniach, a przedstawione wyniki dotyczące oceny obwodowego narządu 
mowy i czasu podejmowania działań logopedycznych okażą się pomocne w realizacji 
programów rehabilitacji logopedycznej chorych z dysglosją językową, będącą następstwem 
zabiegu operacyjnego. 


8
		

/p0009.djvu

			2. Język, wargi, podniebienie i ich znaczenie w obwodowym 
narządzie mowy 


Człowiek nie został wyposażony przez naturę w odrębny, niezależny narząd dla potrzeb 
mowy, podobny do oka czy też ucha. W procesie ewolucji nastąpiło jedynie przystosowanie 
układu oddechowego i odcinka wstępnego dróg pokarmowych do tworzenia dźwięku 
i kształtowania głosek. 
Umożliwił to fakt krzyżowania się drogi pokarmowej z oddechową w ustnej części 
gardła. Brak anatomicznego układu wyłącznie dla funkcji mówienia stwarza nieuświadamianą 
na co dzień umowność dotyczącą pojęcia "narząd mowy". W rzeczywistości narząd taki nie 
istnieje, ponieważ nie dysponujemy ani osobnym układem kostno-mięśniowym, ani 
nerwowym dla funkcji mówienia. Na bazie jednych i tych samych struktur realizujemy dwie, 
a raczej trzy czynności, takie jak: przyjmowanie pokarmów, oddychanie oraz mowę [1, 38, 
71]. 


A zatem, żeby zrozumieć patologiczne zmiany w obrębie jamy ustnej konieczna jest 
znajomość anatomicznych i funkcjonalnych podstaw obwodowego narządu mowy. 


2.1. Anatomia i fizjologia obwodowego narządu mowy 
Obwodowy narząd mowy obejmuje: 1) jamę ustną wraz z narządem zębowym 
i wargami, 2) podniebienie, 3) gardło,4) jamę nosową, 5) język. 


2.1.1. Jama ustna 
Jamę ustną można podzielić na: 
- przedsionek jamy ustnej - na zewnątrz łuków zębowych, 
- właściwąjamę ustną - między łukami zębowymi. 
Przedsionek jamy ustnej jest ograniczony: 
- z przodu przez wargi ze szparą ust, 
- bocznie przez policzki, 
- od tyłu i przyśrodkowo: przez wyrostki zębodołowe szczęki 1 część zębodołową 
żuchwy pokryte dziąsłem [47]. 


2.1.2. Wargi i policzki 
Wargi są samoistnie poruszającymi się miękkimi fałdami służącymi do gazoszczelnego 
i płynoszczelnego zamknięcia otworu ustnego. 


9
		

/p0010.djvu

			Cechą charakterystyczną wargi ludzkiej jest jej część pośrednia, zwana czerwienią 
wargową. Warstwę mięśniową wargi tworzą mięśnie poprzecznie prążkowane składające się 
z: mięśnia okrężnego ust jako mięśnia zwieracza, mięśnia dźwigacza wargi górnej i mięśnia 
obniżacza wargi dolnej, jako rozwieracza szpary ust, wzmocnionego innymi mięśniami 
mimicznymi. Mięsień okrężny ust unerwiony jest przez nerw twarzowy (n.VII). 
Od strony przedsionka jamy ustnej w płaszczyźnie pośrodkowej ustawione są 
rozciągliwe i przesuwalne fałdy śluzówki, tworzące tzw. wędzidełko wargi górnej i dolnej. 
Wędzidełka nie pełnią funkcji ustalającej, dzięki czemu można bez trudności usta wywinąć 
i wysunąć. Wargi umożliwiają artykulację głosek wargowych i wargowo-zębowych. 
Policzki. Budowa policzków odpowiada zasadniczo budowie warg, pomijając czerwień 
warg, składają się z: warstwy zewnętrznej - owłosionej skóry, a pod nią torebki tłuszczowej, 
warstwy środkowej - mięśnia policzkowego oraz warstwy wewnętrznej - błony śluzowej 
jamy ustnej z gruczołami policzkowymi. 


2.1.3. Podniebienie 
Podniebienie tworzy sklepienie jamy ustnej i oddziela ją od jamy nosowej. Składa się 
z części przedniej, kostnej - podniebienia twardego i z części tylnej - podniebienia mięk- 
kiego. W warunkach normalnych stosunek podniebienia twardego do miękkiego wynosi 2: 1. 
Podniebienie twarde utworzone jest z wyrostków podniebiennych kości szczękowych 
1 z części poziomych kości podniebiennych. W błonie śluzowej podniebienia twardego 
znajdują się śluzowe gruczoły podniebienne. W linii pośrodkowej podniebienia twardego 
widoczny jest szew podniebienia przebiegający od otworu przysiecznego położonego ku 
tyłowi od górnych siekaczy i otoczony brodawką przysieczną. Poprzecznie w stosunku do 
szwu podniebiennego przebiegają 3-4 fałdy błony śluzowej, tzw. fałdy podniebienne 
poprzeczne. Na granicy jamy ustnej i gardła leży cieśń gardzieli ograniczona: łukami 
podniebienno-gardłowymi, nasadą języka i brzegiem podniebienia miękkiego. Pomiędzy 
łukiem podniebiennym przednim (podniebienno-językowym) i tylnym (podniebienno- 
gardłowym) położony jest migdałek podniebienny. 
Podniebienie miękkie jest fałdem mięśniowo-śluzówkowym, którego wolny brzeg 
tworzy w płaszczyźnie pośrodkowej języczek. W czasie spokojnego oddychania zwisa ono 
prawie pionowo, oddzielając częściowo jamę ustną od części ustnej gardła. W czasie 
połykania natomiast ustawia się poziomo i poprzez kontakt z tylną ścianą gardła oddziela 
część nosową gardła od części ustnej. Mięśnie, unerwienie i czynności podniebienia 
miękkiego przedstawiaj ą rycina 1 oraz tabela 1. 


10
		

/p0011.djvu

			Ryc. 1. Schemat mięśni podniebienia miękkiego wg Fritzella, 1969; 
1 - napinacz podniebienia, 2 - dźwigacz podniebienia, 3 - podniebienno-językowy, 
4 - podniebienno-gardłowy. 


Tab. 1. Mięśnie, unerwienie i funkcje podniebienia miękkiego 


Mięśnie podniebienia miękkiego i ich unerwienie 
mięsień dźwigacz podniebienia miękkiego 
nerw językowo-gardłowy (n. IX) 


Czynność podniebienia miękkiego 
- unosi i napina podniebienie 
- doprowadza do pełnego zwarcia podniebienno- 
gardłowego 
- poszerza światło trąbki słuchowej 
- unosi i napina podniebienie miękkie poprzecznie przy 
jednoczesnym obniżaniu jego części przedniej 
- poszerza światło części chrzęstnej trąbki słuchowej 
- zwęża cieśń gardzieli 
- obniża podniebienie ku dołowi i do przodu 
- unosi tył języka 
- zwęża cieśń gardzieli 
- obniża podniebienie zbliżając je do podciąganej ku 
górze krtani 
- unoszą ściany boczne gardła 
- unoszą i skracają języczek 


mięsień napinacz podniebienia 
nerw żuchwowy (od n. V) 


mięsień podniebienno-językowy 
gałązki splotu gardłowego 


mięsień podniebienno-gardłowy 
gałązki splotu gardłowego 


mięsień języczka 
gałązki ze splotu gardłowego 
informacje aferentne z proprioreceptorów w mięśniach, ścięgnach i więzadłach obwodowego narządu 
przebiegaja drogą czucia epikrytycznego [49] 


mowy 


Podniebienie miękkie współdziała w ssaniu, połykaniu, oddychaniu, wentylacji trąbki 
słuchowej i w mówieniu. Ruchy podniebienia miękkiego w czasie mowy zdeterminowane są 
głównie czynnością dźwigaczy podniebienia przy synergistycznym współdziałaniu zwieracza 
gardła górnego i mięśni podniebienno-gardłowych. Aktywność bioelektryczna dźwigacza 
i naprężacza podniebienia miękkiego zmienia się w zależności od wytwarzanej samogłoski [7, 


61]. 


11
		

/p0012.djvu

			Stopień zwarcia podniebienno-gardłowego w czaSIe mowy wpływa na wytwarzanie 
dźwięków samogłoskowych przez odpowiednie regulowanie rezonansu nosowego oraz na 
kształtowanie odpowiedniej wartości ciśnienia śródustnego niezbędnego do wyraźnej 
artykulacji głosek zwartych i syczących [49]. 


2.1.4. Gardło i jama nosowa 
Gardło jest rodzajem cewy mięśniowo-błoniastej, przebiegającej od podstawy czaszki 
ku dołowi, do połączenia na wysokości chrząstki pierścieniowatej z przełykiem. Krzyżują się 
tu drogi oddechowe i pokarmowe [47]. Ma ono budowę piętrową, w której wyróżnia się: 
a) część nosową gardła - na wysokości jamy nosowej, łącząca się z nią poprzez nozdrza 
ty lne, 
b) część ustną - łączącą się poprzez cieśń gardzieli z jamą ustną, 
c) część krtaniową - łączącą się poprzez wejście do krtani z przedsionkiem krtani. 
Granicę między częścią nosową a ustną gardła stanowi podniebienie miękkie. Mięśnie 
gardła ułożone są dwuwarstwowo: 
mięśnie zewnętrzne o przebiegu okrężnym: mięśnie zwieracza gardła: górny, środkowy 
i dolny, 
mięśnie wewnętrzne o przebiegu podłużnym: mięśnie dźwigacze gardła. 


, 
Zródłem unerwienia gardła jest splot gardłowy utworzony przez gałęzie gardłowe 
nerwów językowo-gardłowego, błędnego i pnia współczulnego. Błona śluzowa gardła, 
podobnie jak błona śluzowa jamy ustnej, posiada okolice charakteryzujące SIę 
zlokalizowaniem w ich obrębie licznych receptorów. Są to tzw. strefy czuciowe, które według 
Hussona odgrywają rolę w prawidłowej artykulacji. Gardło należy do tych elementów nasady, 
które charakteryzując się zmiennym kształtem, uzależnionym od współdziałania z narządami 
sąsiednimi. Ma wpływ na obraz akustyczny mowy dźwięcznej. 
Jama nosowa. Głównym zadaniem jamy nosowej jest przygotowanie powietrza 
oddechowego dla dolnych dróg oddechowych. Odbywa się to poprzez: ogrzanie, nawilżenie, 
oczyszczenie z cząstek kurzu i bakterii oraz kontrolę właściwości chemicznych powietrza 
oddechowego za pomocą zmysłu powonienia. Ponadto nos jest jamą rezonacyjną głosek 
nosowych [32]. 


12
		

/p0013.djvu

			2.1.5. Budowa i fizjologia języka 
Język jest fałdem mięśniowym pokrytym błoną śluzową z licznymi brodawkami 
smakowymi, który leży w jamie ustnej właściwej przylegając przy zamkniętych ustach do 
podniebienia i zębów siecznych. 
Odznacza się dużą ruchomością, jest bardzo zmienny pod względem kształtu i może 
wypełniać całą szerokość jamy ustnej. 


Ryc. 2. Jama ustna. Język - widok od strony 
przyśrodkowej (wg Sobotty). 


Ryc. 3. Grzbiet języka - widok od góry (wg Sobotty). 


Większą część języka (około 2/3 długości) stanowi trzon, który zwężając się do przodu 
bez widocznej granicy przechodzi w wierzchołek języka. 
Część tylną, przytwierdzoną do dna jamy ustnej, tworzy nasada języka. Stanowi ona 1/3 
długości języka, skierowana jest w stronę gardła i ustawiona pionowo, mniej więcej 
równolegle do długiej osi ciała, podczas gdy trzon ustawiony jest prostopadle do osi ciała. 
Powierzchnia nasady języka w kierunku bocznym łączy się bezpośrednio z łukami 
podniebiennymi i migdałkami. 
Na trzonie odróżniamy znacznie dłuższą powierzchnię górną, czyli grzbiet języka i krót- 
szą - powierzchnię dolną. Obie powierzchnie przechodzą jedna w drugą wzdłuż brzegów 
języka. Granicę między nasadą a trzonem zaznacza na powierzchni górnej tzw. bruzda 
graniczna w kształcie litery V, szczytem zwrócona ku tyłowi. Bezpośrednio przed bruzdą 
znajduje się 7-12 brodawek okolonych, ułożonych równolegle do obu ramion bruzdy 
granicznej. Ku tyłowi od położonej pośrodkowo brodawki bruzda graniczna tworzy ślepo 
zakończone zagłębienie, tzw. otwór ślepy. 
Górna, grzbietowa powierzchnia języka pokryta jest błoną śluzową z nabłonkiem 
wielowarstwowym płaskim, przystosowaną do funkcji czuciowej i mechanicznej [21]. 
Wyniosłości błony śluzowej na grzbiecie języka tworzą cztery rodzaje brodawek, które 
ze względu na pełnione czynności dzielimy na: 


13
		

/p0014.djvu

			- brodawki nitkowate, występujące na powierzchni grzbietowej języka i jego bokach, 
stanowią one 90% wszystkich brodawek języka; powierzchnia języka dzięki nim przyjmuje 
wygląd aksamitny i zabarwienie szaro-czerwone, jest minimalnie szorstka i chropowata, co 
pomaga w przytrzymywaniu, rozdrabnianiu i rozcieraniu cząstek pokarmowych w trakcie 


. . 
zucIa, 


- brodawki grzybowate, rozmieszczone na powierzchni grzbietowej i brzegach języka; 
pełnią one funkcję mechaniczną i smakową, będąc jednocześnie termoreceptorami, 
- brodawki liściaste, znajdują się na bocznej tylnej powierzchni trzonu języka pełniąc 
funkcję smakową, 
- brodawki okolone są największymi brodawkami typu smakowego, mieszczącymi się 
przed rowkiem końcowym na granicy trzonu i nasady języka. 


Ryc. 4. Język - rozmieszczenie brodawek 
(wg Z. Knychalskiej-Karwan). 


Ryc. 5. Okolice powierzchni grzbietowej języka 
z zaznaczonymi okolicami recepcji 
- cztery podstawowe smaki 
(wg Z. Knychalskiej-Karwan). 


W błonie śluzowej języka na jego powierzchni, z wyjątkiem trzonu, znajdują się także 
gruczoły: przednie, środkowe i tylnie, dzielące się pod względem wytwarzanej wydzieliny na: 
surowicze, śluzowe i mieszane, produkujące m.in. kleista ślinę ułatwiającą połykanie. 
Okolica podjęzykowa. Jest to przestrzeń kształtu półksiężycowatego, znajdująca się 
między dolną powierzchnia języka, żuchwą i dnem jamy ustnej. 
Podstawę tej okolicy tworzą symetrycznie położone mięśnie żuchwowo-gnykowe, 
stanowiące przeponę jamy ustnej. 
W części środkowej dna jamy ustnej przeponę wzmacniają przednie brzuśce mięśni 
dwubrzuścowych, od góry oba mięśnie bródkowo-gnykowe, na których spoczywa 
mięśniówka języka. Od strony jamy ustnej okolice tę pokrywa gładka i cienka błona śluzowa, 
przechodząca na dolną powierzchnię języka. Okolica podjęzykowa podzielona jest fałdem 


14
		

/p0015.djvu

			błony śluzowej jamy ustnej, zwanym wędzidełkiem języka. Prawidłowo zbudowane 
wędzidełko ustawione jest w linii pośrodkowej, z jednej strony ogranicza nadmierny ruch 
wierzchołka języka ku tyłowi, z drugiej strony umożliwia dotknięcie górnej wargi końcem 
języka, co stanowi test określający długość języka. U podstaw wędzidełka języka po obu jego 
stronach znajdują się zgrubienia, zwane brodawkami podjęzykowymi oraz dwa fałdy błony 
śluzowej, zwane fałdami podjęzykowymi, które biegnąc zbieżnie z prawej i lewej strony do 
przodu pokrywają ślinianki podjęzykowe. 


Ryc. 6. Powierzchnia dolna języka (wg A. Krechowieckiego i F. Czerwieńskiego). 


Mięśnie języka. Język jest tworem mięśniowym składającym się z mięśni poprzecznie 
prążkowanych. Anatomicznie wygląda jak bardzo skomplikowany splot mięśni, które 
przecinają się w przestrzeni pionowo, poprzecznie i wzdłuż. Włókna mięśniowe układają się 
w nim w trzech głównych kierunkach: od przodu ku tyłowi, od brzegów do środka, od góry 
ku dołowi. 
Dzięki takiemu trójwymiarowemu układowi włókien język uzyskuje niebywałą 
ruchomość [74]. 
Mięśnie języka dzielą się na: 
mięśnie zewnętrzne, zaczynające się na kośćcu (żuchwie, kości gnykowej i wyrostku 
rylcowatym) i kończące się w obrębie języka; mające wpływ na zmiany położenia 
języka: 
- mięsień bródkowo-językowy, 
- mięsień gnykowo-językowy, 
- mięsień rylcowo-językowy, 
mięśnie wewnętrzne (własne), rozpoczynające SIę i kończące w obrębie języka, 
przyczepiające się do elementów łącznotkankowych języka i zmieniające jego kształt 
- mięśnie poprzeczne, podłużne i pionowe. 


15
		

/p0016.djvu

			Na grzbiecie i trzonie języka mięśnie przyczepiają się do łącznotkankowego rozcięgna 
języka. Rozcięgno jest pokryte ściśle zrośniętą z nią błona śluzową. Symetrycznie ułożone 
mięśnie języka po obu stronach łącznotkankowej, włóknistej ściany tworzą po środku 
przegrodę języka rozciągającą się od wierzchołka do nasady języka. Do niej przyczepiają się 
wszystkie włókna mięśnia poprzecznego języka. Mięśnie zapewniają językowi elastyczność 


. . , , 
1 spręzystosc. 


Ryc. 7. Mięśnie języka (wg Sobotty). 


Tab. 2. Mięśnie języka, położenie i czynności 


MIĘŚNIE JĘZYKA 
mięśnie języka wewnętrzne 
rozpoczynają się i kończą w samym języku; 
włókna ich przyczepiają się do rozcięgna i przegrody 
języka albo też do błony śluzowej 
mięsień podłużny górny lub powierzchowny 
- położenie 
rozpoczyna się i kończy na rozciągnie języka; pokrywa 
on jako jednolita, nieparzysta warstwa mięśniowa całą 
powierzchnię górną języka od wierzchołka do nasady, 
sięgając bocznie aż do jego brzegów; z przodu jest 
najgrubszy, z tyłu najcieńszy; 


mięśnie języka zewnętrzne 
rozpoczynają się na :żuchwie, kości gnykowej 
i wyrostku rylcowatym 


mięsień bródkowo-językowy 
jest gruby, mniej więcej czworokątny, ustawiony 
pionowo 
- położenie 
m. bródkowo-językowy położony jest w głębi języka 
bezpośrednio na mięśniu bródkowo-gnykowym i 
żuchwowo-gnykowym obok i równolegle do 
płaszczyzny pośrodkowej;od przeciwległego mięśnia 
oddziela go tylko przegroda języka i luźna tkanka 
łączna; jego powierzchnia boczna graniczy z m. 
podłużnym dolnym, gnykowo-językowym, rylcowo- 
językowym oraz ślinianką podjęzykową 


- czynność 
1) tylne włókna przebiegające poziomo wysuwają 
głównie nasadę języka do przodu i ku górze 
2) pozostałe włókna odciągają język od podniebienia 
i przyciskają do dna jamy ustnej obniżając grzbiet 
języka 
3) włókna poziome biegnące od kości gnykowej i 
nagłośni pociągają je do przodu,opuszczają 


- czynność 
skraca i poszerza (pogrubia) język 
w szczególności unosi czubek języka 


mięsień podłużny dolny 
- położenie 
stanowi przedłużenie mięśnia podłużnego górnego na 
powierzchnię dolną języka 
- czynność 
skraca i pogrubia język, jednak słabiej od m.podłużnego 
górnego, opuszcza koniec wysuniętego języka 


16
		

/p0017.djvu

			wierzchołek i spowrotem go podnoszą 
Tonus obu mięśni utrzymuje język w prawidłowym 
położeniu. Jeżeli napięcie znika, jak np. w narkozie, 
wtedy język w poziomym położeniu głowy pod 
wpływem własnego ciężaru opada ku tyłowi, co grozi 
uduszeniem. Jednostronne drażnienie mięśnia 
wywołuje głęboką bruzdę na grzbiecie języka; 


mięsień gnykowo-językowy 
jest płaski, cienki i czworokątny 
- położenie 
m. gnykowo-językowy rozpoczyna się na rogach 
większych i mniejszych kości gnykowej i trzonie tej 
kości, kieruje się ku górze i nieco i nieco do przodu, 
przyczepia się z obu stron do przegrody języka; 
z powierzchnią boczną mięśnia krzyżuje się od dołu 
ku górze nerw podjęzykowy, przewód ślinianki 
podżuchwowej, wyżej - nerw językowy; na 
powierzchni przyśrodkowej biegnie nerw językowo- 
gardłowy i tętnica językowa; żyła językowa ma 
położenie zmienne - może się znajdować na 
zewnątrz lub do wewnątrz od mięśnia; 
w rowku między mięśniem gnykowo-językowym 
a mięśniem bródkowo-językowym (dno rowka tworzy 
mięsień podłużny dolny języka) biegnie tętnica 
głęboka języka; 
- czynność 
wszystkie włókna m. gnykowo-językowego biegną 
w większości pionowo ku górze; wszystkie włókna 
pociągają grzbiet języka ku dołowi (pod tym 
względem współdziałają z m. bródkowo-językowym); 
poza tym włókna przednie pociągają koniec języka ku 
tyłowi, cofają więc wysunięty język z powrotem do 
jamy ustnej; obniża również brzegi języka 
i wierzchołek; ruchy m. hyoglossus są ważne dla 
powiększenia wnętrza jamy ustnej, niezbędnego dla 
realizacji samogłoski "a"; 


mięsień rylcowo-językowy 
jest długi, wąski,spłaszczony, delikatny 
- położenie 
rozpoczyna się na wyrostku rylcowatym kości 
skroniowej i na więzadle rylcowo-gnykowym lub 
rylcowo-żuchwowym; biegnie łukowato do dołu i do 
przodu, łącząc się z włóknami mięśnia gnykowo- 
językowego; 
mięsień rylcowo-językowy tworzy brzeg przedni; jego 
włókna sięgają do koniuszka 
- czynność 
oba mięśnie rylcowo-językowe pociągają koniec 
języka ku tyłowi i ku górze; jest odpowiedzialny za 
tworzenie rowka na jezyku niezbędnego momencie 
artykułowania głosek szczelinowych, a także przy 
realizacji głosek welarnych plozywnych; współpracują 
z mm. gnykowo-językowymi, bródkowo-gnykowymi i 
żuchwowo-gnykowmi we wstępnym akcie połykania 
mięsień podniebienno-językowy 
- położenie 
jest najmniejszym mięśniem wewnętrznym, leży 
w przednim łuku podniebiennym i rozciąga się 
między łukiem podniebiennym a korzeniem języka; 


mięsień poprzeczny języka 
- położenie 
zaczyna się obustronnie od przegrody języka do 
grzbietu, brzegów bocznych języka i na powierzchnię 
dolną; mięsień ten wytwarza główną masę umięśnienia 
wewnętrznego języka; jest prawie zupełnie przykryty 
m.podłużnym górnym; włókna dążące do brzegów 
języka przedłużają się w układ włókien m. 
podniebienno-językowego i w ścianę mięśniową gardła 
- czynność 
przegroda języka jest punktem stałym, skąd włókna 
obustronnie kierują się ku brzegom i zwężają język 
włókna górne powodują wpuklanie grzbietu języka 
i wytwarzają podłużną rynienkę; włókna dolne 
wytwarzają wypuklenie poprzeczne 


mięsień pionowy języka 
- położenie 
włókna jego biegną pionowo z grzbietu języka do błony 
śluzowej powierzchni dolnej 
- czynność 
spłaszcza, poszerza i wydłuża 
skurcz tylko przyśrodkowej części mięśnia wzdłuż 
grzbietu języka, wywołuje głęboką, podłużna rynienkę 


Współpraca mięśni wewnętrznych języka 
Z wewnętrznych mięśni zwykle dwa współdziałają i są 
antagonistami trzeciego. 
Tak np. mięśnie podłużne skracają język natomiast 
wydłużają go wspólnie mięsień pionowy i poprzeczny. 
Mięsień pionowy, działając samodzielnie, spłaszcza 
język, poszerza go i nieco wydłuża; jeżeli współdziała z 
nim mięsień poprzeczny, do poszerzenia nie dochodzi, 
język się wydłuża i występuje z jamy ustnej. 
Mięsień poprzeczny sam jeden pogrubiałby język, 
jednak we współpracy z mięśnien pionowym, który nie 
dopuszcza do pogrubienia, wydłuża go. 
Jeden układ włókien wskazuje kierunek działania 
drugiemu. 
Jeżeli język jest jednostronnie porażony, wtedy 
kurczące się włókna "zdrowej" strony zbaczają w 
kierunku najmniejszego oporu, tzn.w stronę porażoną; 
wysunięty wierzchołek języka zbacza w stronę 
porażoną, powodują zbaczanie języka w stronę 
porażoną. 


17
		

/p0018.djvu

			- czynność 
porusza i przybliża podniebienie miękkie do języka, 
wspiera podnoszenie tylnej części języka i przewęża 
przez to przejście z przestrzeni jamy ustnej do gardła 


Mięśnie języka przebiegające w różnych kierunkach umożliwiają jego znaczną 
ruchomość i zmianę kształtu. Język ma zdolność poruszania się do tyłu i wysuwania z jamy 
ustnej do przodu, unoszenia do góry i opuszczania do dołu, na boki, spłaszczania, a nawet 
zwijania w tzw. "trąbkę", może sięgać do wszystkich części jamy ustnej właściwej i do 
przedsionka. Mięśnie języka wraz z mięśniem okrężnym ust i mięśniami policzkowymi 
przyczyniają się do harmonijnego kształtu łuków zębowych. W zależności od wielkości 
języka, jego położenia, dynamiki i zakresów ruchów kształtowana jest wolna przestrzeń jamy 
ustnej i położenie żuchwy w stosunku do szczęki. Należy również wspomnieć o tkance 
łącznej między mięśniami języka, która jest wyjątkowo wiotka, wskutek tego nie opiera się 
silnym zmianom położenia i kształtu języka, lecz poddaje się im. Wiotkość i ruchomość 
języka ułatwiają krążenie limfy - może to być powodem przerzutów w raku języka. 
Unaczynienie języka. Język unaczynia tętnica językowa i jej gałęzie. Odchodzi ona od 
tętnicy szyjnej zewnętrznej. W warstwach mięśniowych dzieli się na: tętnicę głęboką języka 
(biegnie do wierzchołka języka i rozgałęzia się wśród jego mięśni), gałęzie grzbietowe języka 
oraz tętnicę podjęzykową. Żyły przebiegają na ogół wzdłuż przebiegu tętnic. Naczynia 
chłonne języka łączą się obustronnie licznymi gałązkami. W przypadkach raka przerzuty do 
węzłów chłonnych strony przeciwległej występują nieraz wcześniej niż po stronie zajętej. 
Układ chłonny nasady jest oddzielony od układu trzonu. Naczynia chłonne języka tak tylne, 
boczne jak i przednie uchodzą do węzłów podżuchwowych, podbródkowych i węzłów 
szyjnych powierzchownych i głębokich. 


Unerwienie języka. Eferentne 


. . 
unerWIenIe 


mięśni języka pochodzi z nerwu 


podjęzykowego (n.XII), którego jądro leży w rdzeniu przedłużonym. Wrażenia aferentne 
odprowadzane są nerwem językowym (gałąź nerwu żuchwowego z nerwu trójdzielnego - 
n.V), nerwem językowo-gardłowym (n.IX) i nerwem krtaniowym górnym (gałąź n. błędnego 
- n.X). 


18
		

/p0019.djvu

			Ryc. 8. Unerwienie języka (wg Knychalskiej-Karwan). 


2.2. Udział języka w odruchach jamy ustnej 
Prawidłowy przebieg niektórych czynności fizjologicznych w jamie ustnej regulują 
odruchy. Język uczestniczy odruchach jamy ustnej: ssania, wymiotnym, połykania. 
Odruch ssania to wrodzony odruch bezwarunkowy. Mechanizm ssania polega na 
wytworzeniu w jamie ustnej ujemnego ciśnienia. Odruch ten powstaje przy udziale ruchów 
żuchwy. W trakcie jej obniżania, przy współudziale mięśni dna jamy ustnej i warg, 
równocześnie dochodzi do cofnięcia języka [21]. 
Odruch wymiotny powstaje w następstwie dotknięcia czy też podrażnienia podniebienia 
miękkiego, ścian gardła, tylnej części nasady języka. 
Odruch połykania to wstępne przetwarzanie i transport pożywienia z jednoczesnym 
osłonięciem dróg oddechowych [15]. 
Czynnościami, w których język uczestniczy w sposób zasadniczy, są funkcje 
pokarmowe i artykulacyjne. Zwłaszcza mowa staje się wręcz niemożliwa bez udziału tego 
narządu. 


2.2.1. Zadania języka w procesie żucia i połykaniu 
Język jest ważną częścią motoryczną mechanizmu żucia i połykania [60]. 
Do jego zadań w tym zakresie należą: przygotowanie pokarmu, ułatwienie przeżuwania, 
połykanie. 
Pod określeniem "żucie" rozumie się rozdrobnienie cząstek pokarmowych i przygo- 
owanie kęsa pokarmowego. W akcie tym oprócz stawów skroniowo-żuchwowych, warg, 
policzków, poszczególnych grup zębowych, mięśni żwaczy, skroniowych, skrzydłowych 
przyśrodkowych i bocznych, bródkowo-gnykowych, dwubrzuścowych żuchwy, żuchwowo- 
gnykowych i policzków biorą udział mięśnie zewnętrzne i wewnętrzne języka. 


19
		

/p0020.djvu

			Akt żucia, będący czynnością odruchową, powstaje po podrażnieniu receptorów błony 
śluzowej języka, podniebienia, policzków i dziąseł. Odbierają one wrażenia dotyku, 
temperatury i smaku. 
W mechanicznym rozdrabnianiu pokarmów szczególna jest rola ruchów języka, warg 
i policzków, przy czym język odgrywa najważniejszą rolę. Język pełni znaczącą rolę podczas 
fazy ustnej i gardłowej aktu połykania. Ustna faza połykania rozpoczyna się w momencie, 
gdy porcja pożywienia minie wargi. W tym czasie napięcie warg, policzków i zwarcie szczęk 
przeciwdziała wypadnięciu pożywienia z jamy ustnej, a nieznaczne wybrzuszenie 
podniebienia miękkiego do przodu i jego zetknięcie z tylną częścią trzonu języka zabezpiecza 
przed wpadnięciem pożywienia do gardła. Język dociskając treść pokarmową do zębów, 
wyrostków zębodołowych, podniebienia dzieli ją na porcje, wtłacza między powierzchnie 
żujące zębów, wymiata z miejsc retencyjnych, miesza ze śliną. Pionowe, obrotowe i boczne 
ruchy żuchwy umożliwiają rozdrobnienie i zmiażdżenie pożywienia. Wymienione czynności 
składają się na pierwszą część ustnej fazy połykania (fazę przygotowawczą), która kończy się 
w momencie utworzenia kęsa nadającego się do bezpiecznego połknięcia. 
W fazie ustnej właściwej kęs jest umieszczany na opuszczonej nieco w dół, grzbietowej 
części języka otaczany przez uniesiony czubek oraz boki języka i zamknięty od tyłu przez 
podstawę języka, stykającą się z podniebieniem miękkim i łukami podniebiennymi. Falujące 
ruchy języka, dociskając kęs do podniebienia, przesuwają go od przodu do tyłu i jednocześnie 
formują. Ustna faza połykania (właściwa) trwa 1 sek. i kończy się w momencie, gdy kęs 
osiągnie poziom przednich łuków podniebiennych. Dochodzi wtedy do dociśnięcia żuchwy 
do szczęki, uniesienia języka do góry i cofnięcia go. Wytworzona w ten sposób tłocznia 
przemieszcza kęs do gardła. 
Żucie, tworzenie kęsa oraz transport przez jamę ustną są zależne od CzucIowego 
sprzężenia zwrotnego i odpowiedzi mięśniowej. U podstaw tej zależności leżą ważne dla 
systemu żującego mechanoreceptory błony śluzowej jamy ustnej, receptory aparatu 
zawieszeniowego zębów, torebki stawu skroniowo-żuchwowego, mięśni nadgnykowych 
i mięśni szyi. Wrażliwość sterognostyczna (czyli zdolność określania za pomocą narządów 
jamy ustnej kształtu i struktury powierzchni formy wprowadzonej do jamy ustnej) receptorów 
czucia powierzchniowego i głębokiego w jamie ustnej jest większa w części przedniej niż 
środkowej. Dzięki czuciowemu sprzężeniu zwrotnemu i odpowiedzi mięśniowej możliwe jest 
dopasowanie m.in. częstości, amplitudy i siły ruchów języka do wielkości i konsystencji 
połykanego kęsa [9, 13]. 


20
		

/p0021.djvu

			2.2.2. Funkcja języka w tworzeniu mowy artykułowanej 
Mowa w znaczeniu dźwięcznej mowy artykułowanej powstaje w drodze koordynacji 
i zespolenia się poszczególnych funkcji, wymaga powiązania zespołu odruchów warun- 
kowych od receptorów obwodowych do kory mózgowej i od kory mózgowej do obwodowych 
efektorów: mięśni oddechowych, krtani i mięśni artykulacyjnych. 


Ryc. 9. Narządy mowy. Jamy nasady (ustna, gardłowa i nosowa) w przekroju (wg L Styczek). 


W jamach rezonacyjnych, a w szczególności w jamie ustnej przy udziale warg, języka, 
narządu zębowego i podniebienia dźwięk wytwarzany w krtaniowym generatorze 
akustycznym podlega zjawiskom artykulacji, a tym samym zostaje mu nadana forma 
znaczeniowa ([27,49]. 
Prawidłowa budowa anatomiczna oraz sprawne funkcjonowanie całego aparatu mowy 
warunkują poprawne realizacje głosek. 
Głoska jest najmniejszym elementem dźwiękowej formy wypowiedzi o stałym zespole 
cech artykulacyjnych, akustycznych i audytywnych. 
Poszczególne głoski opisuje się i klasyfikuje w płaszczyźnie artykulacyjnej i aku- 
stycznej. 
Najbardziej właściwym sposobem opisywania i klasyfikowania dźwięków mowy jest 
OpIS artykulacyjno-akustyczny, polegający na jednoczesnym ich ujmowaniu w obu 
płaszczyznach. 
Głoski dzieli się na samogłoski i spółgłoski: 
- samogłoska - jest dźwiękiem powstającym w wyniku wibracji fałdów głosowych 
przy aktywnym współudziale ukształtowanych komór rezonansowych nasady, a przede 
wszystkim jamy ustnej. Samogłoski posiadają określoną budowę akustyczną (ton 


21
		

/p0022.djvu

			podstawowy i formanty), przy czym rozróżnia się samogłoski ustne (a, o, u, y, i) i nosowe 
(ą, ę). Ponadto w klasyfikacji samogłosek główny nacisk kładzie się na ruchy języka (tzw. 
poziome i pionowe), decydujące o kształcie kanału ustno-gardłowego i, co za tym idzie, 
o wysokości formantów tych głosek, przede wszystkim formantu drugiego. 
Dane te informują pośrednio o własnościach akustycznych tzw. wibratora, którym 
w aparacie mowy jest powietrze wypełniające kanały głosowe. 


Ryc. 10. Poziome i pionowe ruchy języka (wg D. Ostaszewskiej, J. Tambor). 


- spółgłoski - posiadają budowę akustyczną harmoniczną i nieharmoniczną. 
Podział spółgłosek wg kryterium fizjologicznego zależy od: 
a) zachowania się fałdów głosowych, 
b) miejsca zbliżania się narządów artykulacyjnych, 
c) stopnia zwarcia narządów artykulacyjnych, 
d) czasu trwania zbliżenia narządów artykulacyjnych, 
e) współbrzmienia komór rezonansowych jamy ustnej lub jamy nosowo gardłowej. 
Według Mitrynowicz-Modrzejewskiej [44], na podstawie kryteriów foniatrycznych 
rozróżniamy trzy podstawowe strefy artykulacyjne: 
I strefa: obejmuje wargi, łuki zębowe i zębodołowe, 
II strefa to koniec języka, trzon języka i podniebienie twarde, 
III strefa obejmuje nasadę, podniebienie miękkie i tylną część gardła. 


22
		

/p0023.djvu

			Ryc. 11. Strefy artykulacji głosek (wg L Styczek). 


Tab. 3. Podział spółgłosek na podstawie 4 kryteriów ich powstawania ze uwzględnieniem 3 stref 
artykulacyjnych (wg A. Mitrynowicz-Modrzejewskiej) 


Rodzaj zwarcia narządów Czas trwania Zachowanie się fałdów Udziaj jam 
artykulacyjnych głosowych rezonacyjnych 
Pierwsza strefa artykulacyjna 
krótkotrwałe długotrwałe dźwięczne bezdźwięczne nosowe ustne 
Zwarte, czyli wybuchowe pbm - bm p m pb 
b " 
"p m 
Sczelinowe, czyli trące - wf w f - wf 
Druga stefa artykulacyjna 
Zwarte, czyli wybuchowe d t n ń - dnń t nń dt 
"d t n ń" 
Szczelinowe, czyli trące s Ś sz Z Ź Ż ' . s Ś sz s Ś sz Z Ź Ż 
, , ." - zzz - 
"s s sz z z z 
Zwartoszczel i nowe-I i nowe c Ć cz dz dź dż c Ć cz c Ć cz 
"c Ć cz dz dź dż" dz dź dź - - dz dź dż 
Wibracyjne "r [" - rl rl - - rl 
Samogłoskowe "ł j" - liI li - - li 
Trzecia stefa artykulacyjna 
Zwarte, czyli wybuchowe ghk - gh k - ghk 
"g h k" 
Szczelinowe, czyli trące "ch" - ch - ch - ch 


W opisie spółgłosek natomiast główny nacisk kładzie się na precyzyjne określenie tzw. 
stopnia zbliżenia narządów mowy i miejsca artykulacji, tj. miejsc, w których wytwarzane są 
zwarcia lub szczeliny. Te dane informują o charakterze i lokalizacji źródeł drgań 
nieregularnych w obrębie kanału głosowego, tj. generatorów. 
Przykłady sposobów artykulacji spółgłosek (wg D. Ostaszewskiej i J. Tambor): 


23
		

/p0024.djvu

			Ryc. 12. Szczeliny wytwarzane w narządach artykulacyjnych przy realizacji spółgłosek. 


Ryc. 13. Zwarcie i szczelina na przemian w narządach artykulacyjnych przy realizacji głosek zwarto- 
szczelinowych. 


Ryc. 14. Pełne zwarcie dwóch warg. 


Ryc. 15. Pełne zwarcie języka i zębów. 


Ryc. 16. Pełne zwarcie środka 
języka z podniebieniem twardym. 


Ryc. 17. Pełne zwarcie tylnej 
części języka z podniebieniem 
miękkim. 


Ryc. 18. Drżącość. 


Jak wskazują wyniki rentgenograficznych, akustycznych badań mowy jednolite dla 
wszystkich głosek kryterium ich podziału znaleźć można jednak przede wszystkim w układzie 
masy języka. Zarówno w artykulacji samogłosek, jak i spółgłosek wyróżniają się trzy 
zasadnicze układy masy języka: 


24
		

/p0025.djvu

			1. Położenie przednie - masa języka przesuwa SIę ku przodowi jamy ustnej, 
wysklepiając się jednocześnie w kierunku podniebienia twardego i zwężając kanał głosowy 
w przodzie jamy ustnej, 
2. Położenie tylne, przy którym masa języka przesuwa się ku tyłowi, wysklepiając się 
jednocześnie ku górze w okolicy podniebienia miękkiego (niekiedy na pogranIczu 
podniebienia miękkiego i twardego), zwężając w tej okolicy kanał głosowy, 
3. Położenie płaskie - masa języka wypełnia dno jamy ustnej, zwęzając niekiedy 
jednocześnie dolną część jamy gardłowej; grzbiet języka leży płasko lub wyokrągla się 
łagodnie. 


Ryc. 19. Trzy zasadnicze układy języka (wariant samogłoskowy): 
A - położenie przednie, B - położenie tylne, C - położenie płaskie (wg B. Wierzchowskiej). 


Ryc. 20. Trójkąt samogłoskowy 
(wg B. Wierzchowskiej). 


Ryc. 21. Czworokat samogłoskowy 
(wg B. Wierzchowskiej). 


W odniesieniu do realizacji spółgłosek układy masy języka przedstawia rycina 22. 


25
		

/p0026.djvu

			Ryc. 22. Trzy zasadnicze układy języka (wariant spółgłoskowy): 
A - położenie przednie, B - położenie tylne, C - położenie płaskie (wg B. Wierzchowskiej). 


26
		

/p0027.djvu

			3. Metody badania i obrazowania obwodowego narządu mowy 


Badania narządu artykulacyjnego wchodzącego w skład obwodowego narządu mowy są 
przedmiotem zainteresowań wielu dyscyplin naukowych, m.in. laryngologów, foniatrów, 
stomatologów, neurologów, a także logopedów. 
Ocena sprawności ruchowej narządu artykulacyjnego poprzez wykorzystanie 
różnorodnych metod badania włączona jest w podstawowy proces diagnostyczny również 
w przypadku chorych po resekcjach języka z powodów onkologicznych. Metodyka badań 
powinna umożliwić realizację w procesie terapeutycznym następujących celów: 
1) diagnostykę etiologiczną schorzenia, 
2) określić stopień i rozległość zmian w obwodowym narządzie mowy, 
3) ocenić stopień ruchomości narządów artykulacyjnych, 
4) pozwolić na ustalenie rokowania, 
5) umożliwić monitorowanie stwierdzonych odchyleń w czynnościach obwodowego 
narządu mowy w sensie regresji, progresji lub stabilizacji stwierdzonych zmian (modyfikacja 
własna za [58]. 
Badając morfologię i motorykę narządów artykulacyjnych (wargi, zęby, język, 
podniebienie miękkie, twarde, żuchwa) zwracamy szczególną uwagę na budowę i sprawność 
warg, na szerokość otwierania ust w czasie artykulacji, liczbę i ustawienie zębów, ruchomość 
żuchwy, wysklepienie podniebienia twardego, stosunek podniebienia twardego do miękkiego, 
symetrię i ruchomość podniebienia miękkiego, a także położenie i ruchomość języka 
(wysuwanie, cofanie, ruchy na boki, tworzenie rynienki) [57]. 
Badania specjalistyczne wykorzystujące adekwatne przyrządy i aparaturę, obok zebra- 
nego wywiadu, opinii subiektywnej badającego i samooceny badanego, powinny dać komple- 
ksową ocenę sprawności obwodowego narządu mowy. 


3.1.0gólne badanie języka 
Oględziny języka należą do naj starszych, nadal praktykowanych, lekarskich metod 
badania. 
Badanie języka powinno się obejmować: 
1) badanie języka wzrokiem, 
2) badanie palapacyjne języka, 
3) badania dodatkowe. 
Badanie języka wzrokiem. Badanie języka przez oglądanie wykonuje się w dwóch 
położeniach: 


27
		

/p0028.djvu

			a) gdy język spoczywa swobodnie w jamie ustnej na jej dnie pOWInIen wypełniać 
całkowicie jamę ustna właściwą, jego mięśnie winny być rozluźnione, powierzchnia 
grzbietowa znajdować się na wysokości powierzchni żującej zębów żuchwy, a boczne 
powierzchnie języka stykać się z guzkami językowymi zębów żuchwy, 
b) przy wyciągniętym języku z jamy ustnej, możliwe jest zaobserwowanie jego: 
wielkości - prawidłowa wielkość języka jest osobniczo zróżnicowana; język jest 
większy u mężczyzn niż u kobiet, u dorosłego długość wynosi 6-8 cm,szerokość 5-7 
cm, grubość 1,5 cm; przeciętna objętość wynosi u mężczyzny 61 mI, u kobiety 51 
mI, 
wierzchołka i boków - te okolice powinny być zaokrąglone i gładkie, przy braku 
cech ścieńczenia, ostrości i pobruzdowania, braku wrębów i odcisków zębów, 
powierzchni grzbietowej - winna ona być o umiarkowanym stopniu i wielkości 
obłożenia, 
zabarwienia języka, zazwyczaj koloru czerwonego, nieprzezroczystego, 
brodawek języka, ich koloru, wielkości, kształtu i liczby, nadających językowi 
aksamitny wygląd, bez cech przerostowych i zanikowych, 
ruchomości języka, przy wysuwaniu go z jamy ustnej nie powinno być zbaczania, 
drżenia i podwijania, 
c) przy podniesieniu języka w stronę podniebienia, można na powierzchni brzusznej języka 
stwierdzić przebieg naczyń żylnych, biegnących symetrycznie od wędzidełka języka, 
prostego ich przebiegu w prawidłowych warunkach, bez zawęźleń, krętości i uwypukleń 
oraz symetrię fałdów podjęzykowych. 
W badaniu palpacyjnym języka jego powierzchnia grzbietowa winna być minimalnie 
szorstka i nierówna, w miarę wilgotna, niewysuszona i nielepka, spoistość języka elastyczna, 
a przy badaniu brak jest tkliwości i wrażliwości. 
W badaniach dodatkowych stosuje SIę m.In.: badanie stomatoskopowe dające 
możliwość obejrzenia zmiany chorobowej w powiększeniu; próbę jodową Schillera, 
pozwalającą na obserwację zmian chorobowych związanych z nadmiernym rogowaceniem, 
badania mikrobiologiczne i mykologiczne, fluoroscencyjne, cytologiczne, histopatologiczne, 
gustometrię klasyczną i elektrogustometrię. Wykonuje się badanie siły i wytrzymałości 
języka, wydolności stereognostycznej określającej wielkość, kształt, powierzchnię i położenie 
kęsa pokarmowego w jamie ustnej w zależności od sprawności czuciowo-ruchowej warg, 
języka, policzków i podniebienia, rentgenotelewizyjne badanie połykania [21]. 


28
		

/p0029.djvu

			3.2. Instrumentalne badanie obwodowego narządu mowy 
W foniatrycznej i logopedycznej ocenie obwodowego narządu mowy uwzględnia się 
metody rejestracji fotograficznej (statycznej) oraz coraz szerzej stosowane techniki badań 
wykorzystujące różne zjawiska fizyczne umożliwiające rejestrację wyników. 


Palatografia, lingwografia, labiografia, glossografia, rejestracja wideofilmowa, 
artykulografia, rentgenografia, kinematografia, elektromiografia, ultrasonografia, 
tomografia komputerowa, tomografia rezonansu magnetycznego 
Palatografia polega na badaniu śladów na podniebieniu, jakie zostawia język podczas 
artykulacji poszczególnych głosek. W palatografii bezpośredniej nakłada się środek 
kontrastujący na podniebienie, natomiast w pośredniej - przez nałożenie go na płytkę 
aluminiową. Pierwszą palatografię przeprowadził Benni już w 1917 r. Najnowsze badania 
palatograficzne przeprowadza się za pomocą elektropalatogramu, czyli sztucznego 
podniebienia zawierającego kilkadziesiąt elektrod transmisyjnych. Założone na podniebienie 
twarde umożliwia określenie w czasie rzeczywistych ruchów i kontaktów języka 
z podniebieniem podczas artykulacji i możliwość przedstawienia wyników w formie zapisu 
graficznego [30, 31, 50, 57, 57]. 


Ryc. 23. Palatogram głoski "s" (wg L Styczek). 


Lingwografia to rejestracja fotograficzna śladów na powierzchni języka pozosta- 
wionych przez posmarowane substancją kontrastową podniebienie, dziąsła i zęby po 
wymówieniu określonej głoski. Ocena śladów na języku pozwala określić wielkość 
kontaktów, szerokość szczelin oraz ustalić, jaka część języka uczestniczyła w artykulacji. 


29
		

/p0030.djvu

			Ryc. 24. Lingwogram głoski "s" (wg L Styczek). 


Labiografia to fotografowanie pozycji warg w czasie wymowy poszczególnych głosek 
lub filmowanie ich ruchów w czasie mowy ciągłej [72]. 


Ryc. 25. Labiogram. Ruchy warg w czasie wymawiania wyrazu "socha" (wg L Styczek). 


Glossografia przedstawia w postaci glossogramów rejestrację ruchów języka w czasie 
artykulacji poszczególnych [57]. 


Ryc. 26. Glossogram sylab "taka" (wg A. Pruszewicza). 


Rejestracja wideofilmowa nieprawidłowości ruchowych dotyczy zapISU obrazów 
położenia warg, języka i żuchwy w czasie realizacji czytanego tekstu stanowiąc dokumentacje 
kliniczną. Analiza otrzymanych wyników daje możliwość porównania z prawidłowymi 
wzorcamI. 
Artykulografia elektromagnetyczny analizator artykulacji jest urządzeniem 
stosowanym tylko dla badań doświadczalnych. Umożliwia diagnostykę funkcji narządu 
artykulacyjnego wykorzystując pomiar odległości indukcyjnej. Uzyskano dzięki temu 
możliwość nieinwazyjnego mierzenia, ilustrowania i zapisu ruchów pięciu artykulatorów 


30
		

/p0031.djvu

			(końca i podstawy języka, warg, żuchwy i podniebienia miękkiego) uwzględniających czas 
pomiędzy ruchem warg i dźwiękiem oraz dokładnąpozycjąjęzyka [55]. 


Ryc. 27. Artykulograf elektromagnetyczny (wg Z. Pawłowskiego). 


W badaniu narządów artykulacyjnych stosuje się również konwencjonalne techniki 
rentgenowskie, jak: 
- rentgenografię obwodowego narządu mowy, polegającą na badaniu ułożenia języka 
i zachowania się podniebienia miękkiego oraz jam rezonacyjnych podczas artykulacji 
poszczególnych głosek; 


Ryc. 28. Rentgenogram głoski "s" (wg L Styczek). 


- kinematografię fonetyczną, która w sposób dynamiczny pozwala na określenie 
kształtu, zmian położenia w przebiegu czasowym oraz kontaktu pomiędzy poszczególnymi 
elementami anatomicznymi narządu artykulacyjnego podczas mowy i połykania, a także 
poszerzające i uzupełniające w uzasadnionych przypadkach techniki obrazowania za pomocą 
tomografii komputerowej (CT) i magnetycznego rezonansu magnetycznego (MRI). 
Ta ostatnia metoda pozwala na prześledzenie w trzech wymiarach struktury i kształtu 
warg, języka, podniebienia miękkiego i gardła, a także położeń czynnościowych części 
miękkich w czasie tworzenia głosek. Pozwala ona na dokonywanie porównań fizjologicznych 


31
		

/p0032.djvu

			pozycji artykulacyjnych z patologicznymi, ale z uwagi na dość długi czas ekspozycji 
poszczególnych warstw, a także koszty, metody te nie znajdują rutynowego zastosowania 
w ocenie dynamiki narządów artykulacyjnych [57,77]. 


Ryc. 29. Obraz tomograficzny ułożenia spoczynkowego narządów artykulacyjnych: 
w - wargi; p - podniebienie; j - język; n - nagłośnia; k - kręgosłup (wg B. Wein). 


Ultrasonografia klasyczna oraz komputerowa w połączeniu z programem 3D 
umożliwiają badanie języka i dna jamy ustnej w płaszczyźnie strzałkowej i czołowej. Dają 
wizualizację ultrasonograficzną nasady oraz środkowej części języka, jego struktur 
mięśniowych w pozycji spoczynkowej oraz w czasie ruchu, tak podczas połykania, jak 
i artykulacji. W niektórych przypadkach daje się zaobserwować ruchy podniebienia 
miękkiego, ale przydatność USG w tym przypadku, przy obecnym rozwoju tej techniki, jest 
mniejsza. Jest to metoda nieinwazyjna, nieszkodliwa, umożliwia dłuższą obserwację, może 
być wielokrotnie powtarzana, mająca zastosowanie nie tylko w diagnostyce, ale również do 
rehabilitacji mowy na zasadzie sprzężenia zwrotnego "feed-back" (7,45,50,57]. 


Ryc. 30. Schemat ustawienia głowicy w płaszczyźnie 
strzałkowej i czołowej (wg K. Mloska). 


Ryc. 31. Sonoanatomiajęzyka w USG 
(wg K. Mloska). 


32
		

/p0033.djvu

			Elektromiografia - jest przydatna do badania motoryki obwodowego narządu mowy 
i pozwala na zróżnicowanie porażeń neurogennych od zmian w samych mięśniach w obrębie 
warg, języka, podniebienia miękkiego, mięśni poruszających żuchwę, poprzez rejestracje 
prądów czynnościowych w różnych warunkach (czynność spoczynkowa, dowolna, elektro- 
stymulacja, mowa wewnętrzna). Badanie EEG w sposób obiektywny ocenia stan czynnoś- 
ciowy obwodowego narządu mowy. Mimo znacznej jego przydatności, z powodu wymogów 
aparaturowych oraz dużej inwazyjności znalazło ograniczone zastosowanie w rutynowych 
badaniach klinicznych [57, 58, 60]. 


33
		

/p0034.djvu

			4. Badania własne 


4.1. Cel pracy 


1. Ocena dynamiki ruchomych części obwodowego narządu mowy po rehabilitacji 
logopedycznej mającej na celu poprawę zrozumiałości mowy u chorych po resekcji 
języka i/lub dna jamy ustnej. 


4.2. Materiał i metodyka badań 
Badaniami objęto 35-osobową grupę chorych operowanych z powodu raka języka i/lub 
jamy ustnej w Klinice Otolaryngologii i Onkologii Laryngologicznej, a rehabilitowanych 
w Katedrze i Klinice Foniatrii i Audiologii w latach 2005-2007. 
U wszystkich chorych zgłaszających się z problemami dotyczącymi wymowy, 
utrudnionej ze względu na ograniczenia ruchomości obwodowego narządu mowy po wycięciu 
nowotworu jamy ustnej, wykonano badanie logopedyczne. 
Chorych objęto rehabilitacją logopedyczną. Ocenę dynamiki obwodowego narządu 
mowy prowadzono po pierwszym, trzecim i szóstym miesiącu rehabilitacji logopedycznej. 


4.2.1. Materiał 
Materiał chorych stanowiły osoby w wieku od 28-76 lat, w tym w przedziale 
wiekowym 25-30 lat był 1 chory (co stanowiło 3%), w przedziale 31-40 lat - 1 chory (3%), 
między 41-50 lat było 8 chorych (23%), największa grupa chorych w liczbie 15 znalazła się 
w przedziale wiekowym 51-60 lat (43%), w wieku 61-70 lat było 9 chorych (25%) i w wieku 
71-80 lat znalazł się 1 chory. 
Rozkład wieku chorych w grupie badanej została przedstawiono na ryc. 32. 


Ryc. 32. Liczebność poszczególnych grup wiekowych w badanej grupie chorych. 


34
		

/p0035.djvu

			Wśród badanych było 7 kobiet, co stanowiło 20% i 28 mężczyzn (80%). Na rycinie 33 
przedstawiono rozkład grupy osób badanych ze względu na płeć. 


Ryc. 33. Rozkład płci osób badanych. 


Z ryciny 33 wynika, że zdecydowaną większość w badanej grupie stanowią mężczyźni 
(80%). Nierównomierny rozkład płci wynika z częstszego występowania raka języka i dna 
jamy ustnej u mężczyzn, co potwierdzają dane epidemiologiczne. Kobiety są cztery razy 
rzadziej dotknięte rakiem jamy ustnej niż mężczyźni [79]. 
Analizując badaną grupę chorych brano pod uwagę wykształcenie i aktualną sytuację 
socjalną, związaną z zatrudnieniem. Przyjęto założenie, że dla osób z wyższym statusem 
wykształcenia i czynnych zawodowo problemy związane z trudnościami w porozumiewaniu 
się po zabiegu operacyjnym będą stanowiły większy problem. Ryciny 34 i 35 przedstawiają 
wykształcenie oraz aktywność zawodową badanej grupy chorych. 


Ryc. 34. Liczba badanych chorych ze względu na wykształcenie. 


35
		

/p0036.djvu

			Największą grupę, bo aż 27 stanowiły osoby z wykształceniem średnim, co stanowiło 
77% badanych chorych. Siedem osób posiadało wykształcenie podstawowe (20%), a tylko 
jedna osoba (3%) legitymowała się wykształceniem wyższym. 
Jeśli chodzi o sytuację zawodową grupy badanych chorych, to zdecydowaną większość, 
bo aż 26 osób stanowili renciści (74%), posiadający rentę nie zawsze z powodu przebytej 
operacji z powodu raka jamy ustnej. W grupie tej znalazło się 6 emerytów, co stanowiło 6% 
badanych oraz tylko 3 osoby pracujące (9%). 


Ryc. 35. Aktywność zawodowa badanych chorych. 


W badaniach wzięto pod uwagę umiejscowienie guzów w obrębie jamy ustnej. Chorych 
z guzem języka było 16, co stanowiło 46% ogólnej liczby badanych, z guzem języka i dna 
jamy ustnej - 9 osób (26%), z guzem języka i migdałka - 6 osób (17%) i z guzem języka, dna 
jamy ustnej i migdałka - 4 osoby (11 %). 


11% 


26% 


. guz języka 


. guz języka i migdałka 


46% 


. guz języka i dna ja my 
ustnej 
. guz języka, dna j .ustnej i 
migdałka 


17% 


Ryc. 36. Umiejscowienie guzów w jamie ustnej. 


Grupa pacjentów poddanych badaniu była niejednorodna, ponieważ bardzo trudno 
dobrać w określonym przedziale czasowym osoby z tym samym umiejscowieniem guza 


36
		

/p0037.djvu

			w jamie ustnej. W związku z powyższym, w pracy połączono grupę chorych z guzem języka 
i dna jamy ustnej, z guzem języka i migdałka oraz z guzem języka, migdałka i dna jamy 
ustnej, ponieważ uzyskane wstępne wyniki badań wykazywały duże podobieństwo i spójność 
analityczną. Wyniki badań zostały opracowane statystycznie dla dwóch grup chorych; tylko 
z guzem języka i pozostałych chorych. 


. guzy języka-16 osób . inne guzy j.ustnej-19 osób 


54% 


46% 


Ryc. 37. Połączone grupy chorych z guzem języka i guzem języka, migdałka i dna jamy ustnej. 


W badaniach wzięto także pod uwagę stronę operowaną i zbadano zależność 
występowania guzów w jamie ustnej od płci. Analiza tych danych wykazała, że zdecy- 
dowanie częściej przeważają guzy w przedniej części jamy ustnej, dotyczącej w przypadku 
języka, jego ruchomej części, co przedstawiono na rycinie 36. 


Ryc. 38. Strona wykonanego zabiegu. 


U 21 chorych (60%) przeważała lewa strona, w której umiejscowiony był guz jamy 
ustnej, a w przypadku 14 chorych wykonano zabieg po stronie prawej, co stanowiło 40% 
wszystkich badanych. 
Umiejscowienie guzów w jamie ustnej i przeanalizowanie ich położenia względem płci 
nIe pozwoliło przy tak małej liczebności grupy na wyciągnięcie wniosku, chociaż dane 


37
		

/p0038.djvu

			w tabeli 4 pokazują, że większość stanowili mężczyźni z guzem w przedniej części jamy 
ustnej po lewej stronie. 


Tab. 4. Częstość występowania guzów w poszczególnych okolicach jamy ustnej w zależności od płci 
Umiejscowienie 


Guz języka 
p L 
5 1 1 
Kobiety 1 3 
Mężczyźni 4 8 
RAZEM 16 


Guz języka, 


P 
2 


L 
7 
3 
4 


P 
2 


L 
4 


P 
1 


L 
3 


2 


2 


4 


1 


9 


6 


4 


4.2.2. Metodyka badań 
W stosunku do wszystkich chorych zastosowano uniwersalne zasady postępowania przy 
stawianiu diagnozy logopedycznej: 
nawiązanie kontaktu z chorym, poinformowanie go o celu przeprowadzanych badań, 
a także zagwarantowanie mu poczucia bezpieczeństwa (Zał 1. Informacja dla pacjenta 
biorącego udział w badaniu. Zał. 2. Zgoda pacjenta na udział w badaniu naukowym.), 
czas trwania badania został każdorazowo dostosowany do indywidualnych możliwości 
chorego, jego kondycji psychofizycznej tak, by badanie nie było dla niego zbyt męczące, 
badanie logopedyczne było uzupełnione danymi ze specjalistycznych badań lekarskich 
(wypisy z hospitalizacji), 
badanie przeprowadzano każdorazowo w tym samym gabinecie logopedycznym, przez 
tego samego logopedę, 


Całe badanie podzielono na badanie wstępne i badanie uzupełniające. Poszczególne 
etapy diagnozy logopedycznej wyznaczały kolejność postępowania: 
1. Badanie wstępne 
a) wywiad - służył zgromadzeniu informacji nt.: 
- wieku, wykształcenia pacjentów, aktualnej sytuacji socjalnej, 
- dotychczasowego postępowania leczniczo-rehabilitacyjnego, okoliczności, w jakich 
wystąpiły zaburzenia wymowy, 
- współtowarzyszących schorzeń oraz trudności związanych ze stanem uzębienia, 
z połykaniem, suchością w jamie ustnej, 


38
		

/p0039.djvu

			b) obserwacja - dotyczyła ogólnych reakcji i zachowań chorego, ze szczególnym uwzględ- 
nieniem zachowań werbalnych; istotne w tym punkcie było wstępne rozeznanie pozio- 
mu rozumienia mowy, a więc, czy osoby badane rozumiały pytania i polecenia. 
Ponadto oceniano subiektywnie stosunek osoby mówiącej do posługiwania się mową 
werbalną. 
2. Badanie uzupełniające. W badaniu logopedycznym obwodowego narządu mowy 
uwzględniono: 


- badanie stanu i ruchomości narządów aparatu artykulacyjnego, 
szczególnej uwagi na kształt i ruchomość warg, języka, 
- badanie języka przez oglądanie w pozycji spoczynkowej (po uprzednim odchyleniu 



 . 
ze zwrocenIem 


warg w kącie ust za pomocą lusterka stomatologicznego). 


NORMA: 


- prawidłowa wielkość języka jest indywidualnie zróżnicowana, u mężczyzn język jest 
większy niż u kobiet; długość u dorosłego wynosi 6-8 cm, szerokość 5-7 cm, 
grubość 1,5 cm; przeciętna objętość u mężczyzn to 61 mI, u kobiet - 51 mI, 
- koniec i boki języka powinny mieć pewną okrągłość i gładkość przy braku cech 
ścieńczenia, ostrości i pobruzdowania, braku wrębów i odcisków zębów, 
- powierzchnia grzbietowa winna być o umiarkowanym stopniu i wielkości obłożenia; 
po środku grzbietu języka widoczna bruzda pośrodkowa, 
- korzeń języka jest możliwy do oglądnięcia za pomocą lusterka krtaniowego (badanie 
wykonuje lekarz), 
- przy wysunięciu języka na zewnątrz jamy ustnej nie powinno się obserwować jego 
zbaczania stronnego, drżenia i podwijania; przy podniesieniu języka w stronę 
podniebienia można na powierzchni brzusznej poprzez śluzówkę stwierdzić przebieg 
naczyń żylnych, biegnących symetrycznie od wędzidełka oraz symetrie fałdów 
podjęzykowych 
badanie palpacyjne języka dotyczyło powierzchni grzbietowej języka 1 jego masy 


. ,. . 
mIęsnIOWej: 


NORMA: 


Przy badaniu palpacyjnym powierzchnia grzbietowa języka powinna być minimalnie 
szorstka i nierówna, w miarę wilgotna, niewysuszona i nielepka; spoistość języka winna 
być elastyczna, a przy badaniu nie powinna występować tkliwość oraz wrażliwość. 
- porównania ruchomości języka w pojedynczych izolowanych ruchach ze złożonymi 
ruchami wykonywanymi w procesie artykulacji [21,32,50,48], 
- zaplanowanie terapii logopedycznej. 


39
		

/p0040.djvu

			Opis testów wykorzystanych w pracy. 
W celu zbadania poszczególnych ruchów narządów artykulacyjnych, biorących 
bezpośrednio udział w artykulacji (wargi, język) zastosowano, w oparciu o dostępne w litera- 
turze testy praksji oralnej [20, 22, 28, 52, 65] specjalnie przygotowany i opracowany dla 
potrzeb tej pracy arkusz zapisu sprawności motorycznej narządów mowy, uwzględniającej 
ruchy warg i języka. Badanie ruchomości warg i języka składało się z dwudziestu jeden zadań 
(dziewięciu prób warg i dwunastu prób języka). Przeprowadzono je w formie wykonywania 
poleceń słownych przez chorego lub naśladowania przez chorego ruchów logopedy, 
w przypadku braku zrozumienia poleceń werbalnych na drodze słuchowej. Przyjęto założenie, 
że pełna ruchomość języka i warg jest warunkiem prawidłowej wymowy, a w przypadku 
badanej grupy chorych, niezbędnym elementem możliwości porozumiewania się z oto- 
czenIem. 
Zatem ocena ruchów języka i warg biorących udział w głoskowej realizacji fonemów 
jest ważnym elementem badania logopedycznego. Badania prowadzono w trzech przedziałach 
czasowych: po pierwszym, trzecim i szóstym miesiącu po operacji podczas prowadzonej 
rehabilitacji logopedycznej. Każdą próbę oceniano jakościowo i zapisywano jej wynik jako: 
normę, wykonanie zaburzone lub niemożliwe do wykonania. Załącznik nr 3 przedstawia 
protokół badania motoryki warg i języka. Załącznik nr 4 zawiera objaśnienia skrótów 
znajdujących się w protokole. 
Przedmiotem oceny języka w dwunastu próbach były: zakres ruchów (położenie języka 
względem różnych części jamy ustnej), kształt języka (umiejętność wykonania "łopaty" - 
rozpłaszczenia języka lub "grotu" - zwężenia), zależność ruchów języka od ruchów warg 
i/lub żuchwy. Przy ocenie dziewięciu prób dotyczących motoryki warg uwzględniano również 
zakres ruchu warg względem siebie, wykonywania bardziej precyzyjnych ruchów 
dotyczących np. możliwości lateralnego ich przesuwania, czy też ściągania warg 
(umożliwiającą czynność dmuchania). W procesie mówienia ruchy warg są różnorodne, 
muszą zatem uwzględniać synchroniczne ruchy i układy obu warg oraz samodzielne ruchy 
wargi dolnej lub górnej. Celem zastosowanych ćwiczeń warg było zarówno podwyższenie 
wyrazistości artykulacyjnej, zwłaszcza głosek wargowych ("p, h, pi, hi, m, mi") oraz 
wargowo-zębowych (,f, fi, wi, wi"), ale także poprawienie muskulatury policzków, jak 
i muskulatury mimicznej w ogóle. Zastosowanie ćwiczeń logopedycznych dotyczących 
podniesienia sprawności motorycznej języka w założeniach miało wzmocnić muskulaturę 
języka i ułatwić koordynację neuromuskularną poprawiającą kompetencje do mówienia, 
a w przypadku chorych z trudnościami w połykaniu, także do połykania. 


40
		

/p0041.djvu

			Sprecyzowanie kryteriów oceny było i jest niezwykle ważne z wielu powodów, m.in. 
dawało możliwość porównywalności wyników.Wykonanie zadania ruchowego oceniano jako 
normę, kiedy ruch wykonywany był dokładnie taki, jakiego oczekiwano. 
A zatem, za prawidłowe (norma) uznano wykonanie ruchów przedstawione w tabeli 5. 


Tab. 5. Oznaczenia wykonywanych ruchów w zakresie warg i języka 


1 . 


2. 


3. 


4. 


5. 


6. 


7. 


8. 


9. 


1 . 


2. 


3. 


RUCHY WARG 


Wargi Szeroko Otwarte (WSO) 


Wargi rozciągnięte (WR) 


Wargi zaciśnięte (ZW) 


Ciągnięcie kącika warg w stronę lewą 
(CKWL) 


Ciągnięcie kącika warg w stronę 
prawą (CKWP) 


Ściągnięcie warg w dzióbek (ŚWDz) 


Zakrywanie wargi dolnej wargą górną 
(ZWDWG) 


Zakrywanie wargi górnej wargą dolną 
(ZWGWD) 


Dmuchanie (DMUCH) 


RUCHY JĘZYKA 


Wysuwanie i chowanie języka z/do 
jamy ustnej (WCHJJU) 


Opuszczanie języka na brodę (OJNB) 


Unoszenie języka w kierunku nosa 
(UJDN) 


Prawidłowe wykonanie 	
			

/p0042.djvu

			4. 


5. 


6. 


7. 


8. 


9. 


10. 


11 . 


12. 


Rozpłaszczanie języka (łopata) 
(Łopata) 


Przewężanie języka w grot (GROT) 


Przesuwanie języka do lewego kąta 
warg (PJDLK) 


Przesuwanie języka do prawego kąta 
warg (PJDPK) 


Wypychanie językiem lewego 
policzka (WJLP) 


Wypychanie językiem prawego 
policzka ( WJPP) 


Oblizywanie językiem górnej wargi 
(OJGW) 


Oblizywanie językiem dolnej wargi 
(OJDW) 


Oblizywanie językiem warg ruchem 
okrężnym (OWRO) 


wysuwanie języka na zewnątrz jamy ustnej w postaci 
rozpłaszczonej (kształt "łopaty") może przyjmować różne pozycje 
w stosunku do warg i zębów: 
- jest ułożony między wargami, które kontaktują się z nim od 
strony jego dolnej i górnej powierzchni, 
- opiera się na wardze dolnej, 
- jest ułożony między zbliżonymi siekaczami, 
- oparty jest jedynie na siekaczach dolnych 


wysuwanie języka na zewnątrz jamy ustnej w kształcie grotu; 
język jest zwężony i zaostrzony, przód języka tworzy 
charakterystyczny szpic, nie powinien opierać się o dolną wargę, 
dopuszcza się oparcie o dolne siekacze 


wysunięty na zewnątrz jamy ustnej język w kształcie grotu 
wykonuje poziomy ruch w kierunku lewego kąta warg; język nie 
powinien dotykać wargi dolnej, powinno się unikać współruchów 
żuchwy 


wysunięty na zewnątrz jamy ustnej język w kształcie grotu 
wykonuje poziomy ruch w kierunku prawego kąta warg; język nie 
powinien dotykać wargi dolnej, powinno się unikać współruchów 
żuchwy 


dotykanie i wypychanie zaostrzonym przodem języka 
wewnętrznej powierzchni lewego policzka; należy unikać ruchów 
żuchwy; obserwuje się napięcie mięśni policzka wypychanego 
językiem 


dotykanie i wypychanie zaostrzonym przodem języka 
wewnętrznej powierzchni prawego policzka; należy unikać ruchów 
żuchwy; obserwuje się napięcie mięśni policzka wypychanego 
językiem 


przód języka wykonuje ruch wahadłowy po czerwieni wargi górnej 
od jednego do drugiego kąta warg, naprzemiennie; niestaranność 
wykonania dol. m.in. braku płynności ruchów, zatrzymanie języka 
w jakimś punkcie na górnej wardze 


przód języka wykonuje ruch wahadłowy po czerwieni wargi dolnej 
od jednego do drugiego kąta warg, naprzemiennie; niestaranność 
wykonania dol. m.in. braku płynności ruchów, zatrzymanie języka 
w jakimś punkcie na dolnej wardze 


przód języka wykonuje ruch kolisty po czerwieni warg, najpierw 
w prawo, a następnie w lewo; próby można wykonywać ze 
stopniowym zwiększaniem średnicy ruchów języka; nieprecyzyjne 
wykonanie dotyczy niedokładnego oblizywania kątów warg, ruchu 
wahadłowego tylko na jednej wardze, współruchów, braku 
płynności ruchów 


W analizie wyników przyjęto następującą skalę ocen 1 zobrazowano na wykresach 
ramkowych: 
1 - brak odstępstwa od normy (tabela 5), 
2 - każde odstępstwo od podanej normy wykonania ruchu warg lub języka dotyczące nie 
tylko braku precyzji przy wykonaniu, ale także spowolnienie ruchu, asymetryczność oraz 
dodatkowe współruchy szczęk lub całej głowy uznawano za ruchy zaburzone, 
3 - brak wykonania ruchu uznano za wykonanie niemożliwe. 


42
		

/p0043.djvu

			Skala oceny zrozumiałości mowy chorego dokonanej przez samego chorego 
(samoocena) oraz logopedę zwierała się w przedziale 1 do 4, gdzie odpowiednie cyfry 
oznaczały: 
1 - brak zrozumiałości mowy, 
2 - słabą zrozumiałość, 
3 - dobrą zrozumiałość, 
4 - bardzo dobrą zrozumiałość. 


4.2.3. Analiza statystyczna 
Analizę statystyczną wszystkich wyników badań przeprowadzono korzystając 
z oprogramowania MS EXCEL oraz Statistica for Windows. 
Ocena dynamiczna zmian po pierwszym, trzecim i szóstym miesiącu rehabilitacji dla 
wszystkich przeprowadzonych prób logopedycznych oceniających ruchomość narządów 
artykulacyjnych była analizowana testem istotności różnic dla cech mierzalnych nie 
posiadających rozkładu normalnego dla zmiennych zależnych przy wykorzystaniu testu 
nieparametrycznego - testu Znaków. 
W spółzależność cech mierzalnych dla dwóch grup analizowanych chorych (zmiennych 
niezależnych) oceniano przy użyciu testu U-Manna-Withneya. Dla obu testów różnice są 
istotne statystycznie dla wskaźnika p<0,05. 
Wyniki tych analiz przedstawiono w pracy w postaci tabel oraz wykresów ramkowych 
median, kwartyli i zakresu. 
Wykresy ramkowe dla odpowiedzi w skali od 1 do 3 oraz od 1 do 4 informują nas jaka 
jest wartość środkowa zmiennej (mediana), jaki był jej zakres kwartylowy (25-75%) oraz 
były wartości min. i maks. w skali 1-3 lub 1-4, zgodnie z przyjętą metodyką skali oceny 
wyników (Tabela 5). 
Każdy z wykresów ramkowych umieszczonych w pracy posiada legendę. 


43
		

/p0044.djvu

			Dokumentacja fotograficzna 
U każdego z pacjentów wykonano dokumentację fotograficzną, która pozwoliła na 
statyczne zobrazowanie pozycji ruchomości warg i pozostałej części języka po operacji oraz 
przedstawienie zmian morfologicznych w obrębie obwodowego narządu mowy. 
Przykładowe fotografie pacjentów podzielonych na grupy zamieszczono w Załączniku 


nr 5. 


U trzech pacjentów wykonano badanie USG aparatem ALOKA SSD 1700 Dyna Vi ew 2 
za pomocą głowicy typu Convex (UST-992-5) 5 MHz. 


Rehabilitacja logopedyczna 
Celem rehabilitacji logopedycznej u chorych po operacjach w obrębie jamy ustnej 
z powodu raka było usprawnienie motoryki ruchomych narządów artykulacyjnych biorących 
udział w artykulacji, a także innych odruchach, jak: połykanie, czyszczenie językiem jamy 
ustnej w celu zachowania higieny, a w przypadku niemożności wykonywania tych ruchów 
wspomaganie czynności odpowiednio skonstruowanymi szpatułkami Ora-Light@ do ćwiczeń 
oromotorycznych opracowanych przez angielską firmę "Kapitex" wytwarzajacą produkty dla 
przemysłu medycznego [50]. 


System ćwiczeń oromotorycznych Ora-Light@ 
System ćwiczeń wg tej metody jest nowoczesnym narzędziem terapeutycznym, 
nakierowanym na zmaksymalizowanie rezultatów terapii pacjentów z deficytami ustno- 
motorocznymi. Celem Ora-Light@ systemu ćwiczeń jest wzmocnienie muskulatury języka, 
warg i policzków, a także ułatwienie koordynacji neuromuskularnej i kompetencji do 
mówienia i połykania. Narzędzia - szpatułki do ćwiczeń mają aktywizujące kształty 
i powierzchnię, zarówno na uchwycie jak i elementach przylegających do podniebienia, by 
zapewnić wzrastającą, sensoryczną informację zwrotną za pomocą dotyku. Ta informacja 
przyczynia się do nabywania umiejętności funkcjonalnych i opanowania kontroli czasowej 
wzorcowej aktywności ustno-motorycznej. Protokół ćwiczeniowy dla każdej szpatułki 
umożliwiał pacjentowi podjęcie stałych i powtarzalnych ćwiczeń w celu wzmocnienia 
muskulatury mięśni warg, policzków, przodu i tyłu języka, zarówno w czasie klinicznych 
sesji terapeutycznych, jak i w domu w celu zautomatyzowania nabywanych umiejętności. 
Proponowane ćwiczenia w zakresie czasu trwania oraz liczby powtórzeń w każdej próbie 
zostały stworzone na bazie klinicznej ekspertyzy programów logopedycznych powstałych 
z myślą o pacjentach z deficytami motorycznymi w obrębie jamy ustnej. 


44
		

/p0045.djvu

			Ryc. 39. Mięśnie ćwiczone podczas terapii Ora-Light@. 


45
		

/p0046.djvu

			Ryc. 40. Ilustracja graficzna ćwiczeń ze szpatułkami (źródło: www.kapitex.com). 


Przykładowe protokoły i zdjęcia chorej z przeprowadzonej terapii zamieszczone zostały 
w załączniku nr 4. 


46
		

/p0047.djvu

			5. Wyniki 


Uzyskane wyniki wynikające z założeń pracy przedstawiono w odniesieniu do trzech 
obszarów: 
1) oceny dynamiki zmian w motoryce warg po 1,3, i 6 miesiącu rehabilitacji 
2) oceny dynamiki zmian w motoryce języka po 1,3, i 6 miesiącu rehabilitacji 
3) oceny zrozumiałości wymowy przez chorego (samoocena) oraz przez logopedę. 
Ocenę motoryki warg i języka we wszystkich próbach oznaczano wskaźnikami oceny, 
których skala przybierała wartości liczbowe 1, 2 lub 3. 
Ocenę zrozumiałości mowy przez samego chorego 1 przez logopedę oznaczano 
również wskaźnikami, których skala przybierała wartości liczbowe 1, 2, 3 lub 4. Opis 
poszczególnych skal znajduje się w rozdziale "Metodyka". 
Na poszczególnych rycinach (wykresach ramkowych) skala ta opisana jest na osiach 
rzędnych. 


5.1. Próby motoryki warg (ruchomości warg) 


5.1.1. Wyniki analizy statystycznej w obu grupach chorych 
Ocenie poddano wyniki analiz statystycznych dotyczących w pierwszej kolejności 
prób motoryki warg przedstawionych w tabeli 6. 


Tab. 6. Statystyki opisowe 9 parametrów motoryki warg 


PRÓBY MOTORYKI WARG OZNACZENIE 
1. Próba warg szeroko otwartych WSO 
2. Próba warg rozciągniętych WR 
3. Próba zwarcia warg ZW 
4. Próba ciągnięcia kącika warg w lewo CKWL 
5. Próba ciągnięcia kącika warg w prawo CKWP 
6. Próba ściągnięcia warg do płaszczyzny pośrodkowej ŚW 
7. Próba zakrywania wargi górnej wargą dolną ZWGWD 
8. Próba zakrywania wargi dolnej wargą górną ZWDWG 
9. Próba dmuchania DMUCH 


Wartości średnie, medianę, odchylenie standardowe, zakres dla 9 prób motoryki warg 
przedstawia poniższa tabela 7. 


47
		

/p0048.djvu

			Tab. 7. Statystyki opisowe 9 parametrów motoryki warg. 


......we 
Nważnych Srednia Mediana Minimum Maksimum Odch.Std 
WS011 16 2,9 3 1 3 0,5 
WS012 19 2,8 3 1 3 0,5 
WS031 16 3,0 3 3 3 0,0 
WS032 19 2,9 3 2 3 0,2 
WS061 16 3,0 3 3 3 0,0 
WS062 19 2,9 3 2 3 0,2 
WR11 16 2,6 3 2 3 0,5 
WR12 19 2,6 3 1 3 0,6 
WR31 16 2,7 3 2 3 0,5 
WR32 19 2,8 3 1 3 0,5 
WR61 16 2,8 3 2 3 0,4 
WR62 19 2,9 3 2 3 0,3 
WZ11 16 2,6 3 2 3 0,5 
WZ12 19 2,6 3 1 3 0,6 
WZ31 16 2,8 3 2 3 0,4 
WZ32 19 2,7 3 1 3 0,6 
WZ61 16 2,8 3 2 3 0,4 
WZ62 19 2,8 3 2 3 0,4 
CKWL 11 16 1,9 2 1 3 0,6 
CKWL 12 19 2,2 2 1 3 0,7 
CKWL31 16 2,3 2 2 3 0,5 
CKWL32 19 2,5 3 1 3 0,6 
CKWL61 16 2,5 3 2 3 0,5 
CKWL62 19 2,6 3 2 3 0,5 
CKWP11 16 2,0 2 1 3 0,5 
CKWP12 19 2,3 2 1 3 0,6 
CKWP31 16 2,7 3 2 3 0,5 
CKWP32 19 2,4 2 1 3 0,6 
CKWP61 16 2,8 3 2 3 0,4 
CKWP62 19 2,6 3 2 3 0,5 
ŚW11 16 1,8 2 1 3 0,5 
ŚW12 19 2,3 2 1 3 0,6 
SW31 16 2,4 2 2 3 0,5 
SW32 19 2,7 3 1 3 0,6 
SW61 16 2,6 3 2 3 0,5 
SW62 19 2,8 3 1 3 0,5 
ZWGWD11 16 2,8 3 1 3 0,5 
ZWGWD12 19 2,7 3 1 3 0,6 
ZWGWD31 16 2,9 3 1 3 0,5 
ZWGWD32 19 2,8 3 2 3 0,4 
ZWGWD61 16 3,0 3 3 3 0,0 
ZWGWD62 19 2,9 3 2 3 0,3 
ZWDWG11 16 2,6 3 1 3 0,6 
ZWDWG12 19 2,5 3 1 3 0,6 
ZWDWG31 16 2,8 3 2 3 0,4 
ZWDWG32 19 2,7 3 1 3 0,6 
ZWDWG61 16 2,9 3 2 3 0,3 
ZWDWG62 19 2,8 3 1 3 0,5 
DMUCH11 16 1,8 2 1 3 0,5 
DMUCH12 19 2,0 2 1 3 0,5 
DMUCH31 16 2,5 3 2 3 0,5 
DMUCH32 19 2,5 3 1 3 0,6 
DMUCH61 16 2,9 3 2 3 0,3 
DMUCH62 19 2,7 3 2 3 0,5 


Opis oznaczeń: WSOlI - pierwsza cyfra oznacza miesiąc rehabilitacji, druga cyfra grupę badanych chorych 


Wyniki testu istotności 



. . 
roznIC 


(test znaków) w poszczególnych miesiącach 


rehabilitacji dla obu grup badanych chorych przedstawia tabela 8. 


48
		

/p0049.djvu

			Tab. 8. Analiza istotności różnic (poprawy) po 1,3 i 6 miesiącu rehabilitacji w obu grupach badanych 
chorych 


Liczba Z poziom p Liczba Z poziom p 
niewiąz. niewiąz. 
WS011 & WS031 1 WS012 & WS032 3 1 , 1547 0,2482 
WS011 & WS061 1 WS012 & WS062 3 1 , 1547 0,2482 
WS031 & WS061 O WS032 & WSS062 O 
WR11 & WR31 2 0,7071 0,4 795 WR12 & WR32 4 1,5000 0,1336 
WR11 & WR61 3 1 , 1547 0,2482 WR12 & WR62 5 1,7889 0,0736 
WR31 & WR61 1 WR32 & WR62 1 
ZW11 & WR31 2 0,7071 0,4 795 ZW12 & WR32 2 0,7071 0,4 795 
ZW11 & WR61 2 0,7071 0,4 795 ZW12 & WR62 4 1,5000 0,1336 
ZW31 & WR61 O ZW32 & ZW62 2 0,7071 0,4 795 
CKWL 11 & CKWL31 7 2,2678 0,0233* CKWL 12 & CKWL32 6 2,0412 0,0412* 
CKWL 11 & CKWL61 10 2,8460 0,0044* CKWL 12 & CKWL62 8 2,4749 0,0133* 
CKWL31 & CKWL61 3 1 , 1547 0,2482 CKWL32 & CKWL62 2 0,7071 0,4 795 
CKWP11 & CKWP31 9 2,6667 0,0077* CKWP12 & CKWP32 2 0,7071 0,4 795 
CKWP11 & CKWP61 10 2,8460 0,0044* CKWP12 & CKWP62 7 2,2678 0,0233* 
CKWP31 & CKWP61 1 CKWP32 & CKWP62 5 1,7889 0,0736 
ŚW11 & ŚW31 10 2,8460 0,0044* ŚW12 & ŚW32 8 2,4749 0,0133* 
ŚW11 & ŚW61 12 3,1754 0,0015* ŚW12 & ŚW62 10 2,8460 0,0044* 
ŚW31 & ŚW61 3 1 , 1547 0,2482 ŚW32 & ŚW62 2 0,7071 0,4 795 
ZWDWG11 & ZWDWG31 1 ZWDWG12 & ZWDWG32 3 1 , 1547 0,2482 
ZWDWG11 & ZWDWG61 2 0,7071 0,4 795 ZWDWG12 & ZWDWG62 4 1,5000 0,1336 
ZWDWG31 & ZWDWG61 1 ZWDWG32 & ZWDWG62 1 
ZWGWD11 & ZWGWD31 2 0,7071 0,4 795 ZWGWD12 & ZWGWD32 4 1,5000 0,1336 
ZWGWD11 & ZWGWD61 4 1,5000 0,1336 ZWGWD12 & ZWGWD62 6 2,0412 0,0412* 
ZWGWD31 & ZWGWD61 2 0,7071 0,4 795 ZWGWD32 & ZWGWD62 2 0,7071 0,4 795 
DMUCH11 & DMUCH31 10 2,8460 0,0044* DMUCH12 & DMUCH32 9 2,6667 0,0077* 
DMUCH11 & DMUCH61 15 3,6148 0,0003* DMUCH12 & DMUCH62 13 3,3282 0,0009* 
DMUCH31 & DMUCH61 7 2,2678 0,0233* DMUCH32 & DMUCH62 4 1,5000 0,1336 
* - różnica istotna statystycznie 


W ocenie istotności różnic pomiędzy poszczególnymi okresami rehabilitacji w obu 
grupach chorych (test znaków) stwierdzono statystycznie znamienne różnice w niektórych 
analizowanych próbach na poziomie p<0,05. Dla grupy pierwszej występuja one 9 razy, dla 
grupy drugiej 8 razy (Tabela 8). 
W wykonanym dodatkowo teście istotności różnic (test U-Manna-Whitneya) 
pomiędzy obu grupami chorych dla tych samych okresów rehabilitacji w żadnej z prób nie 
stwierdzono statystycznie istotnych różnic na poziomie p<0,05. Istotność ta zmieniała się 
osobniczo od p=0,16 do p=0,9. 


49
		

/p0050.djvu

			5.1.2. Ocena logopedyczna uzyskanych wyników dla prób motoryki warg 


5.1.2.1. Próba Warg Szeroko Otwartych (WSO) 


W ocenie zmian dynamicznych analizowanych w każdej z grup badanych chorych nie 
stwierdza się statystycznie istotnych różnic po 1, 3 i 6 miesiącu rehabilitacji (p>0,248). 
Na rycinach 41 a i b przedstawiono graficznie w postaci wykresów ramkowych wyniki 
tych badań w pierwszej i drugiej grupie. 


Wykres ramkowy 


Wykres ramkowy 


1 n. 


. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
:II 
..................................... ................................................
........ 


3 n. 


2 n. 


WS011 


WS031 


WS012 


W S032 


W S062 


::::r::: Min-Maks. 
c:::::::J 25%-75% 
D Mediana 


WS061 


::::r::: Min-Maks. 
c:::::::J 25%-75% 
D Mediana 


o 


o 


a 


b) 


Ryc. 41. Ocena dynamiczna zmian po 1, 3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby WSo: 
a) w grupie pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 


W grupie pierwszej wzrosła wartość wskaźnika WSO u 1 osoby w trzech pierwszych 
miesiącach rehabilitacji, co stanowi 6,3% ogólnej liczby badanych i u 1 osoby w całym 
okresie rehabilitacji, co stanowi również 6,3% ogólnej liczby badanych. 
W grupie drugiej wzrosła wartość wskaźnika WSO u 3 osób w trzech pierwszych 
miesiącach rehabilitacji, co stanowi 15,8% ogólnej liczby badanych i u 3 osób w całym 
okresie rehabilitacji, co stanowi również 15,8% ogólnej liczby badanych. 
Brak jest również różnic pomiędzy obu grupami w kolejnych miesiącach rehabilitacji. 


5.1.2.2. Próba Warg Rozciągniętych (WR) 


W ocenie zmian dynamicznych analizowanych w każdej z grup badanych chorych 
oddzielnie nie stwierdza się różnic po 1,3 i 6 miesiącu rehabilitacji (p>0,074). 
Na rycinach 42a i b przedstawiono graficznie w postaci wykresów ramkowych wyniki 
tych badań w pierwszej i drugiej grupie. 


50
		

/p0051.djvu

			Wykres ramkowy Wykres ramkowy 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 3 .... 
3 DD
m mI 
2 ............................. . .......... . ............... . .............. 2 .... 
- 
1 .............................................. .....
 .. .... ... .... ... ...... ... .... ... .... ......... ..
 ...............................................
........ 1 ... ...................................
........ 
- 
I Min-Maks. I Min-Maks. 
D 25%-75% D 25%-75% 
O O D Mediana 
WR1 1 WR31 WR61 D Mediana WR12 WR32 WR62 
a) b) 


Ryc. 42. Ocena dynamiczna zmian po 1, 3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby WR: 
a) w grupie pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 


Tylko U 2 osób W grupie pierwszej wzrosła wartość wskaźnika WR w trzech 
pierwszych miesiącach, u 3 osób w całym okresie rehabilitacji i u 1 osoby w okresie 
pomiędzy 3 a 6 miesiącem rehabilitacji, co stanowi 12,5% ogólnej liczby badanych w trzech 
pierwszych miesiącach rehabilitacji, 18,8% w całym procesie rehabilitacji oraz 6,3% ogólnej 
liczby badanych w okresie pomiędzy 3 a 6 miesiącem rehabilitacji. 
W grupie drugiej u 4 osób nieznacznie wzrosła wartość wskaźnika WR w trzech 
pierwszych miesiącach rehabilitacji, u 5 osób w całym okresie rehabilitacji i u 1 osoby 
w okresie pomiędzy 3 a 6 miesiącem rehabilitacji, co stanowi 21 % ogólnej liczby badanych 
w trzech pierwszych miesiącach rehabilitacji, 26,3% w całym okresie rehabilitacji oraz 5,2% 
w okresie pomiędzy trzecim a szóstym miesiącem rehabilitacji. 
Mimo braku różnic w ocenie statystycznej obserwuje SIę tendencję stopniowej 
poprawy tego parametru. 
Brak jest również różnic pomiędzy obu grupami w kolejnych miesiącach rehabilitacji. 


5.1.2.3. Próba Zwarcia Warg (Z W) 


Próba badająca zwarCIe warg (ZW) wymaga odpowiedniego napięcia mięśnia 
okrężnego warg. 
W ocenie zmian dynamicznych analizowanych w każdej z grup badanych chorych 
oddzielnie nie stwierdza się statystycznie istotnych różnic po 1, 3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla 
grupy pierwszej (p>0,480) oraz dla grupy drugiej (p>0,134). 
Na rycinach 43a i b przedstawiono graficznie w postaci wykresów ramkowych wyniki 
tych badań w pierwszej i drugiej grupie. 


51
		

/p0052.djvu

			Wykres ramkowy Wykres ramkowy 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
3 D
m
 3 .... mI 
2 ............................. . ............... . .................... . ............. 2 .... 
1 ..................................................
 ............................................... I ...............................................
........ 1 ... ...................................
........ 
- 
I Min-Maks. I Min-Maks. 
c::::::J 25%-75% c::::::J 25%-75% 
O D Mediana O 
ZW1 1 ZW31 ZW61 ZW12 ZW32 ZW62 D Mediana 
a) b) 


Ryc. 43. Ocena dynamiczna zmian po 1, 3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby ZW: 
a) w grupie pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 


W grupie pierwszej wzrosła wartość wskaźnika ZW u 2 osób w trzech pierwszych 
miesiącach rehabilitacji, co stanowi 12,5% ogólnej liczby badanych i u 2 osób w całym 
okresie rehabilitacji, co stanowi również 12,5% ogólnej liczby badanych. 
W grupie drugiej wzrosła wartość wskaźnika ZW u 2 osób w trzech pierwszych 
miesiącach rehabilitacji, co stanowi 10,5% ogólnej liczby badanych, u 4 osób w całym 
okresie rehabilitacji, co stanowi 21 % ogólnej liczby badanych, u 2 osób w okresie pomiędzy 
3 a 6 miesiącem rehabilitacji, co stanowi 10,5% ogólnej liczby badanych. 
Analizując wykresy graficzne można stwierdzić, że w pierwszej grupie w pierwszych 
trzech miesiącach stwierdzono dynamiczny wzrost efektów rehabilitacji, a w drugiej grupie 
efektywność rehabilitacji była rozłożona równomiernie w całym sześciomiesięcznym okresie. 
Brak jest również różnic pomiędzy obu grupami w kolejnych miesiącach rehabilitacji. 


5.1.2.4. Próba Ciągnięcia Kącika Warg w Lewo (CKWL) 


W ocenie zmian dynamicznych dotyczącej tej próby, analizowanych w każdej z grup 
badanych pacjentów oddzielnie, stwierdza się statystycznie istotne różnice dla grupy 
pierwszej w okresie pomiędzy 1 a 3 miesiącem rehabilitacji (p<0,023) i pomiędzy 1 a 6 
miesiącem rehabilitacji (p>0,004). Dla grupy drugiej różnice te zauważalne są pomiędzy 1 a 3 
miesiącem rehabilitacji, gdzie (p<0,04l) i pomiędzy 1 a 6 miesiącem rehabilitacji (p<0,013). 
Na rycinach 44a i b przedstawiono graficznie w postaci wykresów ramkowych wyniki 
tych badań w pierwszej i drugiej grupie. 


52
		

/p0053.djvu

			Wykres ramkowy Wykres ramkowy 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . Dm 
3 .... Dom 3 .... 
2 ............................1 2 .... .......... ........ 
Im jmm I mm 
1 ... .. ... ...... ... .... ... .... ......... ..
 ...............................................
........ 1 = 
......... ...................................
........ 
- 
I Min-Maks. I Min-Maks. 
D 25%-75% D 25%-75% 
O D Mediana O 
CKWL1 1 CKWL31 CKWL61 CKWL12 CKWL32 CKWL62 D Mediana 
a) b) 


Ryc. 44. Ocena dynamiczna zmian po 1, 3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby CKWL: 
a) w grupie pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 


W grupie pierwszej wzrosła wartość wskaźnika CKWL u 7 osób w trzech pierwszych 
miesiącach rehabilitacji, co stanowi 43,8% ogólnej liczby badanych; u 10 osób w całym 
okresie rehabilitacji, co stanowi 62,5% ogólnej liczby badanych; u 3 osób w okresie pomiędzy 
3 a 6 miesiącem rehabilitacji, co stanowi 6,3% ogólnej liczby badanych. 
W grupie drugiej wzrosła wartość wskaźnika CKWL u 6 osób w trzech pierwszych 
miesiącach rehabilitacji, co stanowi 31,6% ogólnej liczby badanych; u 8 osób w całym 
okresie rehabilitacji, co stanowi 42,1% ogólnej liczby badanych, u 2 osób w okresie pomiędzy 
3 a 6 miesiącem rehabilitacji, co stanowi 10,5% ogólnej liczby badanych. 
Analizując wykresy graficzne można stwierdzić, że w pierwszej grupie rehabilitacja 
przebiegała równomiernie w całym sześciomiesięcznym okresie, natomiast w grupie drugiej 
rehabilitacja była bardziej efektywna w pierwszych trzech miesiącach. 
Brak jest natomiast różnic pomiędzy obu grupami w kolejnych miesiącach 
rehabili tacj i. 


5.1.2.5. Próba Ciągnięcia Kącika Warg w Prawo (CKWP) 


W ocenie zmian dynamicznych analizowanych w każdej z grup badanych pacjentów 
oddzielnie stwierdza się statystycznie istotne różnice dla grupy pierwszej w okresie pomiędzy 
1 a 3 miesiącem rehabilitacji (p<0,008) i pomiędzy 1 a 6 miesiącem rehabilitacji (p<0,004) 
oraz dla grupy drugiej pomiędzy 1 a 6 miesiącem rehabilitacji (p<0,023). 
Na rycinach 45a i b przedstawiono graficznie w postaci wykresów ramkowych wyniki 
tych badań w pierwszej i drugiej grupie. 


53
		

/p0054.djvu

			Wykres ramkowy Wykres ramkowy 
. . I I -0------ 
3 .......................... 3 ...................... ....... 
2 ...................... . 2 ...................... ....... ....... ...................... 
. . . . . . 
1 .......................... 1 .......................... ............... .................................................................. 
- - 
I Min-Maks. I Min-Maks. 
D 25%-75% D 25%-75% 
O . O 
CKWP1 1 CKWP31 CKWP61 Mediana CKWP12 CKWP32 CKWP62 . Mediana 
a) b) 


Ryc. 45. Ocena dynamiczna zmian po 1, 3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby CKWP: 
a) w grupie pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 


W grupie pierwszej wzrosła wartość wskaźnika CKWP u 9 osób w trzech pierwszych 
miesiącach rehabilitacji, co stanowi 56,3% ogólnej liczby badanych, u 10 osób w całym 
okresie rehabilitacji, co stanowi 62,5% ogólnej liczby badanych, u 1 osoby w okresie 
pomiędzy 3 a 6 miesiącem rehabilitacji, co stanowi 6,3% ogólnej liczby badanych. 
W grupie drugiej wzrosła wartość wskaźnika CKWP u 2 osób w trzech pierwszych 
miesiącach rehabilitacji, co stanowi 15,8% ogólnej liczby badanych, u 7 osób w całym 
okresie rehabilitacji, co stanowi 36,8% ogólnej liczby badanych, u 5 osób w okresie pomiędzy 
3 a 6 miesiącem rehabilitacji, co stanowi 26,3% ogólnej liczby badanych. 
Analizując wykresy graficzne można stwierdzić, że w pierwszej grupie rehabilitacja 
była bardziej efektywna w pierwszych trzech miesiącach, natomiast w grupie drugiej 
rehabilitacja była bardziej efektywna w okresie pomiędzy 3 a 6 miesiącem rehabilitacji. 
Brak jest różnic pomiędzy obu grupami w kolejnych miesiącach rehabilitacji. 


, , 
5.1.2.6. Próba Sciągnięcia Warg do płaszczyzny pośrodkowej(SW) 


W ocenie zmian dynamicznych analizowanych w każdej z grup badanych pacjentów 
oddzielnie stwierdza się statystycznie istotne różnice dla grupy pierwszej w okresie pomiędzy 
1 a 3 miesiącem rehabilitacji (p<0,004) i pomiędzy 1 a 6 miesiącem rehabilitacji (p<0,002) 
oraz dla grupy drugiej pomiędzy 1 a 3 miesiącem rehabilitacji (p<0,013) i pomiędzy 1 a 6 
miesiącem rehabilitacji (p<0,004). 
Na rycinach 46a i b przedstawiono graficznie w postaci wykresów ramkowych wyniki 
tych badań w pierwszej i drugiej grupie. 


54
		

/p0055.djvu

			Wykres ramkowy 


Wykres ramkowy 


2 ...................... 


........... 0 '....... 0 ....................... 
....... ....... ...................... 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
............................................................................................................ 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 


3 ...................... 


3 .......................... 


2 ...................... 


1_.......................... 


1 _.......................... 


ŚW11 


ŚW31 ŚW61 


:::r Min-Maks. 
D 25%-75% 
. Mediana 


o 


ŚW12 


ŚW32 


ŚW62 


:::r Min-Maks. 
D 25%-75% 
. Mediana 


o 


a) 


b 


Ryc. 46. Ocena dynamiczna zmian po 1, 3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby ŚW: 
a) w grupie pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 


, 
W grupie pierwszej wzrosła wartość wskaźnika SW u 10 osób w trzech pierwszych 
miesiącach rehabilitacji, co stanowi 62,5% ogólnej liczby badanych, u 12 osób w całym 
okresie rehabilitacji, co stanowi 75% ogólnej liczby badanych, u 3 osób w okresie pomiędzy 
3 a 6 miesiącem rehabilitacji, co stanowi 18,8% ogólnej liczby badanych. 


, 
W grupie drugiej wzrosła wartość wskaźnika SW u 8 osób w trzech pierwszych 
miesiącach rehabilitacji, co stanowi 42,1 % ogólnej liczby badanych, u 10 osób w całym 
okresie rehabilitacji, co stanowi 52,6% ogólnej liczby badanych, u 2 osób w okresie pomiędzy 
3 a 6 miesiącem rehabilitacji, co stanowi 10,5% ogólnej liczby badanych. 
Analiza wykresów graficznych pokazuje, że okres rehabilitacji przebiegał podobnie 
w obydwu badanych grupach. 
Brak jest różnic pomiędzy obu grupami w kolejnych miesiącach rehabilitacji. 


5.1.2.7. Próba Zakrywania Wargi Dolnej Wargą Górną (ZWDWG) 


W ocenie zmian dynamicznych analizowanych w każdej z grup badanych chorych 
oddzielnie nie stwierdza się statystycznie istotnych różnic w obu grupach badanych pacjentów 
dla grupy pierwszej (p>0,480) i dla grupy drugiej (p>0,134). 
N a rycinach 47 a i b przedstawiono graficznie w postaci wykresów ramkowych wyniki 
tych badań w pierwszej i drugiej grupie. 


55
		

/p0056.djvu

			Wykres ramkowy Wykres ramkowy 
.i. . . .i. 
3 --------------------- - 3 --------------------- - ------- ------ --------------------- 
2 --------------------- 2 --------------------- ---------------------- ------------------------------------- ------------------------------------ 
1 -=.------------------------ -----------+-----------------1------------------ 1 -=.--------_............... -------------- -------------- ------------------------- 
::r:: Min-Maks. I Min-Maks. 
D 25%-75% D 25%-75% 
O . O 
ZWGWD1 1 ZWGWD31 ZWGWD61 Mediana ZWGWD12 ZWGWD32 ZWGWD62 . Mediana 
a) b) 


Ryc. 47. Ocena dynamiczna zmian po 1, 3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby ZWDWG: 
a) w grupie pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 


W grupie pierwszej wzrosła nieznacznie wartość wskaźnika ZWDWG dla 1 osoby 
w trzech pierwszych miesiącach rehabilitacji, co stanowi 6,3% ogólnej liczby badanych, u 2 
osób w całym okresie rehabilitacji, co stanowi 12,5% ogólnej liczby badanych, u 1 osoby 
w okresie pomiędzy 3 a 6 miesiącem rehabilitacji, co stanowi 6,3% ogólnej liczby badanych. 
W grupie drugiej wzrosła wartość wskaźnika ZWDWG u 3 osób w trzech pierwszych 
miesiącach rehabilitacji, co stanowi 15,8% ogólnej liczby badanych, u 4 osób w całym 
okresie rehabilitacji, co stanowi 21,1 % ogólnej liczby badanych, u 1 osoby w okresie 
pomiędzy 3 a 6 miesiącem rehabilitacji, co stanowi 5,3% ogólne liczby badanych. 
Porównując wyniki badań z grupy pierwszej i drugiej można stwierdzić, ze 
rehabilitacja przebiegała na tym samym poziomie. 
Brak jest różnic pomiędzy obu grupami w kolejnych miesiącach rehabilitacji. 


5.1.2.8. Próba Zakrywania Wargi Górnej Wargą Dolną (ZWGWD) 


W ocenie zmian dynamicznych analizowanych w każdej z grup badanych pacjentów 
oddzielnie w grupie pierwszej nie stwierdza się statystycznie istotnych różnic p>0,134, 
natomiast w grupie drugiej stwierdza się statystycznie istotne różnice w całym 
sześciomiesięcznym okresie rehabilitacji (p<0,04l). 
Na rycinach 48a i b przedstawiono graficznie w postaci wykresów ramkowych wyniki 
tych badań w pierwszej i drugiej grupie. 


56
		

/p0057.djvu

			Wykres ramkowy Wykres ramkowy 
'- j .i. . . 
3 ...................... ....... "" ....... ...................... 3 ...................... - 
2 2 ...................... 
1 .......................... ............... 1 .......................... 
- - 
I Min-Maks. I Min-Maks. 
: D 25%-75% : ' D 25%-75% 
O O 
ZWDWG1 1 ZWDWG31 ZWDWG61 . Mediana ZWDWG12 ZWDWG32 ZWDWG62 . Mediana 
a) b) 


Ryc. 48. Ocena dynamiczna zmian po 1, 3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby ZWGWD: 
a) w grupie pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 


W grupIe pierwszej wzrosła wartość wskaźnika ZWGWD u 2 osób w trzech 
pierwszych miesiącach rehabilitacji, co stanowi 12,5% ogólnej liczby badanych, u 4 osób 
w całym okresie rehabilitacji, co stanowi 25% ogólnej liczby badanych, u 2 osób w okresie 
pomiędzy 3 a 6 miesiącem rehabilitacji, co stanowi 12,5% ogólnej liczby badanych. 
W grupie drugiej wzrosła wartość wskaźnika ZWGWD u 4 osób w trzech pierwszych 
miesiącach rehabilitacji, co stanowi 21,5% ogólnej liczby badanych; u 6 osób w całym 
okresie rehabilitacji, co stanowi 31,6% ogólnej liczby badanych, u 2 osób w okresie pomiędzy 
3 a 6 miesiącem rehabilitacji, co stanowi 10,5% ogólnej liczby badanych. 
Biorąc pod uwagę duży stopień trudności przy wykonywaniu tej próby stwierdza się 
nieznaczne postępy w rehabilitacji w obu grupach. 
Brak jest różnic pomiędzy obu grupami w kolejnych miesiącach rehabilitacji. 


5.1.2.9. Próba Próba Dmuchania (DMUCH) 


W ocenie zmian dynamicznych analizowanych w każdej z grup badanych chorych 
oddzielnie stwierdza się statystycznie istotne różnice dla grupy pierwszej w okresie pomiędzy 
1 a 3 miesiącem rehabilitacji (p<0,004), pomiędzy 1 a 6 miesiącem rehabilitacji (p<0,0003) 
i pomiędzy 3 a 6 miesiącem rehabilitacji (p>0,023) oraz dla grupy drugiej pomiędzy 1 a 3 
miesiącem (p<0,008) i pomiędzy 1 a 6 miesiącem rehabilitacji (p<0,0009). 
Na rycinach 49a i b przedstawiono graficznie w postaci wykresów ramkowych wyniki 
tych badań w pierwszej i drugiej grupie. 


57
		

/p0058.djvu

			Wykres ramkowy Wykres ramkowy 
. [ I ---0---------- 
3 ------------------------ ---------- ------ --------------------- 3 ------------------------ ---------- ... 
- 
2 --------------------- . 2 --------------------- ------- ------ --------------------- 
. 
1 -=.--------------------- -----------1----------------+---------------- 1 -=.--------_............... -------------- -------------1------------------ 
I Min-Maks. I Min-Maks. 
: l D 25%-75% : l D 25%-75% 
O . Mediana O . 
DMUCH1 1 DMUCH31 DMUCH61 DMUCH12 DMUCH32 DMUCH62 Mediana 
a) b) 


Ryc. 49. Ocena dynamiczna zmian po 1, 3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby DMUCH: 
a) w grupie pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 


W grupIe pierwszej wzrosła wartość wskaźnika DMUCH u 10 osób w trzech 
pierwszych miesiącach rehabilitacji, co stanowi 62,5% ogólnej liczby badanych, u 15 osób 
w całym okresie rehabilitacji, co stanowi 93,8% ogólnej liczby badanych, u 7 osób w okresie 
pomiędzy 3 a 6 miesiącem rehabilitacji, co stanowi 43,8% ogólnej liczby badanych. 
W grupie drugiej wzrosła wartość wskaźnika DMUCH u 9 osób w trzech pierwszych 
miesiącach rehabilitacji, co stanowi 47,4% ogólnej liczby badanych, u 13 osób w całym 
okresie rehabilitacji, co stanowi 68,4% ogólnej liczby badanych, u 4 osób w okresie pomiędzy 
3 a 6 miesiącem rehabilitacji, co stanowi 21,1 % ogólnej liczby badanych. 
Analizując wykresy graficzne można stwierdzić, że w obu grupach rehabilitacja 
przebiegała równomiernie, jednakże w pierwszej grupie obserwuje się większą dynamikę 
wzrostu efektów rehabilitacji. 
Brak jest różnic pomiędzy obu grupami w kolejnych miesiącach rehabilitacji. 


5.2. Próby motoryki języka 


5.2.1. Wyniki analizy statystycznej w obu grupach chorych 


Dokonano analizy statystycznej wyników prób dotyczących motoryki języka w grupie 
pierwszej (chorzy z guzem języka) i w grupie drugiej (chorzy z innym umiejscowieniem guza 
w jamie ustnej). Opis oznaczeń przedstawiono w tabeli 9, natomiast wartości średnie, 
mediany, odchylenie standardowe i zakresy przedstawiono w tabeli 10. 


58
		

/p0059.djvu

			Tab. 9. Opis oznaczeń stosowanych dla prób motoryki języka 


PRÓBY MOTORYKI JĘZYKA OZNACZENIE 
1. Próba wysuwania i cofania języka WCJ 
2. Próba opuszczania języka na brodę OJNB 
3. Próba unoszenia języka w kierunku nosa UJDN 
4. Próba spłaszczania języka(język jak "łopata") SJ 
5. Próba zwężenia języka(język jak "grot") GROT 
6. Próba przesuwania języka do lewego kącika JDLK 
7. Próba przesuwania języka do prawego kącika JDPK 
8. Próba wypychania językiem lewego policzka WJLP 
9. Próba wypychania językiem prawego policzka WJPP 
10. Próba oblizywania językiem wargi górnej OJWG 
11. Próba oblizywania językiem wargi dolnej OJWD 
12. Próba oblizywania warg ruchem okrężnym OWRO 


Tab. 10. Statystyki opisowe 12 parametrów motoryki języka 



owe 
Nważnych Srednia Mediana Minimum Maksimum Odch.Std 
WCJ11 16 1,5 2 1 2 0,5 
WCJ12 19 1,6 2 1 2 0,5 
WCJ31 16 1,9 2 1 3 0,4 
WCJ32 19 2,1 2 1 3 0,6 
WCJ61 16 2,1 2 1 3 0,6 
WCJ62 19 2,3 2 1 3 0,6 
OJNB11 16 1,7 2 1 2 0,5 
OJNB12 19 1,4 1 1 2 0,5 
OJNB31 16 1,9 2 1 3 0,5 
OJNB32 19 1,9 2 1 3 0,7 
OJNB61 16 1,9 2 1 3 0,6 
OJNB62 19 1,9 2 1 3 0,7 
UJDN11 16 1,3 1 1 2 0,5 
UJDN12 19 1,4 1 1 2 0,5 
UJDN31 16 1,8 2 1 3 0,5 
UJDN32 19 1,9 2 1 3 0,5 
UJDN61 16 2,0 2 1 3 0,6 
UJDN62 19 2,1 2 1 3 0,5 
SJ11 16 1,3 1 1 2 0,5 
SJ12 19 1,6 2 1 3 0,6 
SJ31 16 1,9 2 1 2 0,3 
SJ32 19 2,1 2 1 3 0,5 
SJ61 16 2,1 2 2 3 0,3 
SJ62 19 2,4 2 1 3 0,6 
GROT11 16 1,2 1 1 2 0,4 
GROT12 19 1,4 1 1 2 0,5 
GROT31 16 1,7 2 1 2 0,5 
GROT32 19 1,7 2 1 3 0,6 
GROT61 16 1,9 2 1 2 0,3 
GROT62 19 1,8 2 1 3 0,6 
JDLK11 16 1,6 2 1 3 0,6 
JDLK12 19 1,9 2 1 3 0,5 
JDLK31 16 2,1 2 1 3 0,6 
JDLK32 19 2,4 2 2 3 0,5 
JDLK61 16 2,5 3 1 3 0,6 
JDLK62 19 2,5 3 2 3 0,5 
JDPK11 16 1,6 2 1 2 0,5 


59
		

/p0060.djvu

			JDPK12 19 1,9 2 1 3 0,5 
JDPK31 16 2,1 2 1 3 0,7 
JDPK32 19 2,3 2 1 3 0,7 
JDPK61 16 2,2 2 1 3 0,7 
JDPK62 19 2,5 2 2 3 0,5 
WJLP11 16 1,5 2 1 2 0,5 
WJLP12 19 1,7 2 1 3 0,6 
WJLP31 16 1,9 2 1 3 0,7 
WJLP32 19 2,0 2 1 3 0,6 
WJLP61 16 2,3 2 1 3 0,7 
WJLP62 19 2,2 2 1 3 0,6 
WJPP11 16 1,6 2 1 2 0,5 
WJPP12 19 1,7 2 1 2 0,5 
WJPP31 16 2,1 2 1 3 0,8 
WJPP32 19 1,9 2 1 3 0,6 
WJPP61 16 2,1 2 1 3 0,8 
WJPP62 19 2,4 2 1 3 0,6 
OJGW11 16 1,4 1 1 2 0,5 
OJGW12 19 1,6 2 1 3 0,6 
OJGW31 16 2,0 2 1 3 0,8 
OJGW32 19 1,9 2 1 3 0,8 
OJGW61 16 2,3 2 1 3 0,7 
OJGW62 19 2,3 2 1 3 0,7 
OJDW11 16 1,9 2 1 3 0,7 
OJDW12 19 2,2 2 1 3 0,6 
OJDW31 16 2,4 2 1 3 0,6 
OJ DW32 19 2,5 3 1 3 0,7 
OJDW61 16 2,4 2 1 3 0,6 
OJDW62 19 2,6 3 2 3 0,5 
OWR011 16 1,4 1 1 2 0,5 
OWR012 19 1,6 2 1 2 0,5 
OWR031 16 1,9 2 1 3 0,7 
OWR032 19 1,8 2 1 3 0,8 
OWR061 16 2,3 2 1 3 0,6 
OWR062 19 2,4 2 2 3 0,5 


Opis oznaczeń: WCJll - pierwsza cyfra oznacza miesiąc rehabilitacji, druga cyfra grupę badanych chorych 


Wyniki testu istotności 



. . 
roznIC 


(test znaków) w poszczególnych miesiącach 


rehabilitacji dla obu grup badanych chorych przedstawia tabela 11. 


Tab. 11. Analiza istotności różnic (poprawy) po 1,3 i 6 miesiącu rehabilitacji w obu grupach chorych 


WCHJJU11 & WCHJJU31 7 2,2678 0,0233* WCHJJU12 & WCHJJU32 10 2,8460 0,0044* 
WCHJJ U 11 & WCHJJ U61 7 2,2678 0,0233* WCHJJU12 & WCHJJU62 14 3,4 744 0,0005* 
WCHJJU31 & WCHJJU61 3 1 , 1547 0,2482 WCHJJU32 & WCHJJU62 4 1,5000 0,1336 
OJNB11 & OJNB31 3 1 , 1547 0,2482 OJNB12 & OJNB32 9 2,6667 0,0077* 
OJNB11 & OJNB61 4 1,5000 0,1336 OJNB12 & OJNB62 9 2,6667 0,0077* 
OJNB31 & OJNB61 1 OJNB32 & OJNB62 O 
UJDN11 & UJDN31 8 2,4749 0,0133* UJDN12 & UJDN32 10 2,8460 0,0044* 
UJDN11 & UJDN61 9 2,6667 0,0077* UJDN12 & UJDN62 15 3,0984 0,0019* 
UJDN31 & UJDN61 3 1 , 1547 0,2482 UJDN32 & UJDN62 5 0,8944 0,3711 
ŁOPATA11 & ŁOPATA31 10 2,8460 0,0044* ŁOPATA12 & ŁOPATA32 8 2,4749 0,0133* 
ŁOPATA11 & ŁOPATA61 11 3,0151 0,0026* ŁOPATA12 & ŁOPATA62 14 3,4 744 0,0005* 
ŁOPATA31 & ŁOPATA61 2 0,7071 0,4 795 ŁOPATA32 & ŁOPATA62 7 2,2678 0,0233* 


60
		

/p0061.djvu

			GROT11 & GROT31 8 2,4749 0,0133* 
GROT11 & GROT61 11 3,0151 0,0026* 
GROT31 & GROT61 3 1 , 1547 0,2482 
PJDLK11 & PJDLK31 8 2,4749 0,0133* 
PJDLK11 & PJDLK61 13 3,3282 0,0009* 
PJDLK31 & PJDLK61 6 2,0412 0,0412* 
PJDPK11 & PJDPK31 9 2,0000 0,0455* 
PJDPK11 & PJDPK61 10 2,2136 0,0269* 
PJDPK31 & PJDPK61 2 0,7071 0,4 795 
WJLP11 & WJLP31 5 1,7889 0,0736 
WJLP11 & WJLP61 11 3,0151 0,0026* 
WJLP31 & WJLP61 7 2,2678 0,0233* 
WJPP11 & WJPP31 8 2,4749 0,0133* 
WJPP11 & WJPP61 8 2,4749 0,0133* 
WJPP31 & WJPP61 O 
OJWG11 & OJWG31 9 2,6667 0,0077* 
OJWG11 & OJWG61 12 3,1754 0,0015* 
OJWG31 & OJWG61 5 1,7889 0,0736 
OJWD 11 & OJWD31 9 2,6667 0,0077* 
OJWD11 & OJWD61 9 2,6667 0,0077* 
OJWD31 & OJWD61 O 
OWR011 & OWR031 7 2,2678 0,0233* 
OWR011 & OWR061 12 3,1754 0,0015* 
OWR031 & OWR061 7 2,2678 0,0233* 


* - różnica istotna statystycznie 


GROT12 & GROT32 6 2,0412 0,0412* 
GROT12 & GROT62 10 2,2136 0,0269* 
GROT32 & GROT62 4 0,5000 0,6171 
PJDLK12 & PJDLK32 10 2,8460 0,0044* 
PJDLK12 & PJDLK62 12 3,1754 0,0015* 
PJDLK32 & PJDLK62 2 0,7071 0,4 795 
PJDPK12 & PJDPK32 7 2,2678 0,0233* 
PJDPK12 & PJDPK62 11 3,0151 0,0026* 
PJDPK32 & PJDPK62 4 1,5000 0,1336 
WJLP12 & WJLP32 5 1,7889 0,0736 
WJLP12 & WJLP62 9 2,6667 0,0077* 
WJLP32 & WJLP62 4 1,5000 0,1336 
WJPP12 & WJPP32 4 1,5000 0,1336 
WJPP12 & WJPP62 12 3,1754 0,0015* 
WJPP32 & WJPP62 8 2,4749 0,0133* 
OJWG12 & OJWG32 6 2,0412 0,0412* 
OJWG12 & OJWG62 12 3,1754 0,0015* 
OJWG32 & OJWG62 7 2,2678 0,0233* 
OJWD12 & OJWD32 5 1,7889 0,0736 
OJWD12 & OJWD62 8 2,4749 0,0133* 
OJWD32 & OJWD62 3 1 , 1547 0,2482 
OWR012 & OWR032 4 1,5000 0,1336 
OWR012 & OWR062 15 3,6148 0,0003* 
OWR032 & OWR062 11 3,0151 0,0026* 


W ocenie istotności różnic pomiędzy poszczególnymi okresami rehabilitacji w obu 
grupach chorych (test znaków) stwierdzono statystycznie znamienne różnice wanali- 
zowanych próbach na poziomie p<0,05 (tabela 11). Dla grupy pierwszej występują one 24 
razy, dla grupy drugiej - 24 razy. 
W wykonanym dodatkowo teście istotności różnic (test U-Manna-Whitneya) 
pomiędzy obu grupami chorych dla poszczególnych okresów rehabilitacji w żadnej z prób nie 
stwierdzono statystycznie istotnych różnic na poziomie (p<0,05). Istotność ta zmieniała się 
osobniczo od p=0,18 do p=0,96. 


5.2.2. Ocena logopedyczna uzyskanych wyników dla prób motoryki języka 


5.2.2.1. Próba Wysuwania i Cofania Języka (WCJ) 


W ocenie zmian dynamicznych analizowanych w każdej z grup badanych pacjentów 
oddzielnie stwierdza się statystycznie istotne różnice dla grupy pierwszej w okresie pomiędzy 


61
		

/p0062.djvu

			1 a 3 miesiącem i 1 a 6 miesiącem rehabilitacji (p<0,023) oraz dla grupy drugiej w okresie 
pomiędzy 1 a 3 miesiącem rehabilitacji (p<0,004) i pomiędzy 1 a 6 miesiącem rehabilitacji 
(p<0,0005). 


Na rycinach 50a i b przedstawiono graficznie w postaci wykresów ramkowych wyniki 
tych badań w pierwszej i drugiej grupie. 


Wykres ramkowy 


Wykres ramkowy 


3 ------------------"------------ 


3 -----------------r------------ 


WCJ11 


WCJ31 


WCJ61 


::r:: Min-Maks. 
D 25%-75% 
. Mediana 


o 


WCJ12 


WCJ32 


WCJ62 


::r:: Min-Maks. 
D 25%-75% 
. Mediana 


o 


a) 


b 


Ryc. 50. Ocena dynamiczna zmian po 1, 3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby WCJ 
a) w grupie pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 


W grupie pierwszej wzrosła wartość wskaźnika WCJ u 7 osób w trzech pierwszych 
miesiącach rehabilitacji, co stanowi 43,8% ogólnej liczby badanych, u 7 osób w całym 
okresie rehabilitacji, co stanowi 43,8% ogólnej liczby badanych oraz u 3 osób w okresie 
pomiędzy trzecim a szóstym miesiącem rehabilitacji, co stawnowi 19,8% ogólnej liczy 
badanych. 
W grupie drugiej wzrosła wartość wskaźnika WCJ u 10 osób w trzech pierwszych 
miesiącach rehabilitacji, co stanowi 52,6% ogólnej liczby badanych, u 14 osób w całym 
okresie rehabilitacji, co stanowi 73,7% ogólnej liczby badanych oraz u 4 osób w okresie 
pomiędzy trzecim a szóstym miesiącem rehabilitacji, co stanowi 21,1 % ogólnej liczby 
badanych. 
Analizując wykresy graficznie mozna stwierdzić w obu grupach pacjentów 
równomierny przebieg rehabilitacji w całym sześciomiesięcznym okresie. 
Brak jest różnic pomiędzy obu grupami w kolejnych miesiącach rehabilitacji. 


5.2.2.2. Próba Opuszczania Języka Na Brodę (OJNB) 


W ocenie zmian dynamicznych analizowanych w każdej z grup badanych chorych nie 
stwierdza się statystycznie istotnych różnic po 1, 3 i 6 miesiącu (p>0,133). Statystycznie 


62
		

/p0063.djvu

			istotne różnice występują w drugiej grupie pomiędzy 1 a 3 miesiacem rehabilitacji oraz 1 a 6 
miesiącem rehabilitacji (p<0,008). 
Na rycinach 51 a i b przedstawiono graficznie w postaci wykresów ramkowych wyniki 
tych badań w pierwszej i drugiej grupie. 


Wykres ramkowy Wykres ramkowy 
3 ................................---..--.......----..---...---..----..-- ..---..---...--- ---...---...---..----..---- 3 -------r---- --------------- I .-------------------------- 
.. 
2 "" n___n ..---...---..----..---- .. ------- . . ----------------------- 
1 - ..---..---...--- ---...---...---..----..---- ------- ----------------------- 
::r: Min-Maks. I Min-Maks. 
D 25%-75% j D 25%-75% 
O . O 
OJNB1 1 OJNB31 OJNB61 Mediana OJNB12 OJNB32 OJNB62 . Mediana 
a) b) 


Ryc. 51. Ocena dynamiczna zmian po 1, 3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby OJNB: 
a) w grupie pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 


W grupIe pierwszej wzrosła nieznacznie wartość wskaźnika u 3 osób w trzech 
pierwszych miesiącach rehabilitacji, co stanowi 18,8% ogólnej liczby badanych; u 4 osób 
w całym okresie rehabilitacji, co stanowi 25% ogólnej liczby badanych; u 1 osoby w okresie 
pomiędzy 3 a 6 miesiącem rehabilitacji, co stanowi 6,3% ogólnej liczby badanych. 
W grupie drugiej wzrosła wartość wskaźnika OJNB u 9 osób w trzech pierwszych 
miesiącach rehabilitacji, co stanowi 56,3% ogólnej liczby badanych, u 9 osób w całym 
okresie rehabilitacji, co stanowi 56,3% ogólnej liczby badanych. U żadnej osoby nie 
stwierdzono wzrostu wskaźnika w okresie pomiędzy 3 a 6 miesiącem rehabilitacji. 
Analizując wykresy graficznie można stwierdzić, że w pierwszej grupie rehabilitacja 
przebiegała w całym sześciomiesięcznym okresie równomiernie, natomiast w grupie drugiej 
w trzech pierwszych miesiącach rehabilitacji była ona bardzo efektywna, a w okresie 
pomiędzy 3 a 6 miesiącem rehabilitacji nie stwierdzono wzrostu efektywności. 
Brak jest różnic pomiędzy obu grupami w kolejnych miesiącach rehabilitacji. 


63
		

/p0064.djvu

			5.2.2.3. Próba Unoszenia Języka Do Nosa (UJDN) 


W ocenie zmian dynamicznych analizowanych w każdej z grup badanych pacjentów 
oddzielnie stwierdza się statystycznie istotne różnice w trzech pierwszych miesiącach 
rehabilitacji (p<0,013) i pomiędzy 1 a 6 miesiącem rehabilitacji (p<0,008) oraz dla grupy 
drugiej w okresie pomiędzy 1 a 3 miesiącem rehabilitacji (p<0,004) i w okresie pomiędzy 1 
a 6 miesiącem rehabilitacji (p<0,002). 
Na rycinach 52a i b przedstawiono graficznie w postaci wykresów ramkowych wyniki 
tych badań w pierwszej i drugiej grupie. 


Wykres ramkowy Wykres ramkowy 
3 .........................................-................................. 3 ..............................................¥....... 
2 Dl [mm 2 Dm 
1 - 1 ....................... ....... 
- 
I Min-Maks. I Min-Maks. 
D 25%-75% D 25%-75% 
O D Mediana O 
UJDN11 UJDN31 UJDN61 UJDN12 UJDN32 UJDN62 D Mediana 
a) b) 


Ryc. 52. Ocena dynamiczna zmian po 1, 3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby UJDN: 
a) w grupie pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 


W grupie pierwszej wzrosła wartość wskaźnika UJDN u 8 osób w trzech pierwszych 
miesiącach rehabilitacji, co stanowi 50% ogólnej liczby badanych, u 9 osób w całym okresie 
rehabilitacji, co stanowi 56,3% ogólnej liczby badanych, u 3 osób w okresie pomiędzy 3 a 6 
miesiącem rehabilitacji, co 18,8% ogólnej liczby badanych. 
W grupie drugiej wzrosła wartość wskaźnika UJDN u 10 osób w trzech pierwszych 
miesiącach rehabilitacji, co stanowi 62,5% ogólnej liczby badanych, u 15 osób w całym 
okresie rehabilitacji, co stanowi 93,4% ogólnej liczby badanych, u 5 osób w okresie pomiędzy 
3 a 6 miesiącem rehabilitacji, co stanowi 31,3% ogólnej liczby badanych. 
Wykresy wskazują, że w obu grupach badanych pacjentów uzyskiwano istotnie lepsze 
wyniki rehabilitacji w czasie pierwszych trzech miesięcy. 
Brak jest różnic pomiędzy obu grupami w kolejnych miesiącach rehabilitacji. 


64
		

/p0065.djvu

			5.2.2.4. Próba Spłaszczania Języka (język jak "łopata") (SJ) 


W ocenie zmian dynamicznych analizowanych w każdej z grup badanych pacjentów 
oddzielnie stwierdza się statystycznie istotne różnice dla grupy pierwszej w okresie pomiędzy 
1 a 3 miesiącem rehabilitacji (p<0,004) i pomiędzy 1 a 6 miesiącem rehabilitacji (p<0,003) 
oraz dla grupy drugiej w okresie pomiędzy 1 a 3 miesiącem rehabilitacji (p<0,013) 
i pomiędzy 1 a 6 miesiącem (p<0,0005) i pomiędzy 3 a 6 miesiącem rehabilitacji (p<0,023). 
Na rycinach 53a i b przedstawiono graficznie w postaci wykresów ramkowych wyniki 
tych badań w pierwszej i drugiej grupie. 


Wykres ramkowy Wykres ramkowy 
3 ... I 3 ... 
2 ... D I 2 ... 
1 1 - 
- 
I Min-Maks. I Min-Maks. 
D 25%-75% 
D 25%-75% O 
O SJ12 SJ32 SJ62 D Mediana 
SJ11 SJ31 SJ61 D Mediana 
b) 
a) 


Ryc. 53. Ocena dynamiczna zmian po 1, 3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby SJ: 
a) w grupie pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 


W grupie pierwszej wzrosła wartość wskaźnika SJ u 10 osób w trzech pierwszych 
miesiącach rehabilitacji, co stanowi 62,5% ogólnej liczby badanych, u 11 osób w całym 
okresie rehabilitacji, co stanowi 68,8% ogólnej liczby badanych, u 2 osób w okresie pomiędzy 
3 a 6 miesiącem rehabilitacji, co stanowi 12,5% ogólnej liczby badanych. 
W grupie drugiej wzrosła wartość wskaźnika SJ u 8 osób w trzech pierwszych 
miesiącach rehabilitacji, co stanowi 50% ogólnej liczby badanych, u 14 osób w całym okresie 
rehabilitacji, co stanowi 87,5% ogólnej liczby badanych, u 7 osób w okresie pomiędzy 3 a 6 
miesiącem rehabilitacji, co stanowi 43,8% ogólnej liczby badanych. 
Przeanalizowanie wykresów graficznych pokazuje, że w pierwszej grupie rehabilitacja 
była bardziej efektywna w trzech pierwszych miesiącach, natomiast w grupie drugiej 
efektywność była rozłożona równomiernie w całym okresie rehabilitacji. 
Brak jest różnic pomiędzy obu grupami w kolejnych miesiącach rehabilitacji. 


65
		

/p0066.djvu

			5.2.2.5. Próba Zwężenia Języka (język jak "grot") (GROT) 


W ocenie zmian dynamicznych analizowanych w każdej z grup badanych chorych 
oddzielnie stwierdza się statystycznie istotne różnice dla grupy pierwszej w okresie pomiędzy 
1 a 3 miesiącem rehabilitacji (p<0,013), w okresie pomiędzy 1 a 6 miesiącem rehabilitacji 
(p<0,003) oraz dla grupy drugiej pomiędzy 1 a 3 miesiącem rehabilitacji (p<0,04l) 
i pomiędzy 1 a 6 miesiącem rehabilitacji (p<0,027). 
Na rycinach 54a i b przedstawiono graficznie w postaci wykresów ramkowych wyniki 
tych badań w pierwszej i drugiej grupie. 


Wykres ramkowy 


Wykres ramkowy 


3 ...................................................... .................................................... .................................................."....... 


. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
2 m IDI 
:L,I mmm .mm . mmm 
GROT11 GROT31 GROT61 


::::r::: Min-Maks. 
D 25%-75% 
D Mediana 


3 ............................................................................. 
20 
:L 


GROT12 GROT32 


GROT62 


::::r::: Min-Maks. 
D 25%-75% 
D Mediana 


a) 


b) 


Ryc. 54. Ocena dynamiczna zmian po 1, 3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby GROT: 
a) w grupie pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 


W grupie pierwszej wzrosła wartość wskaźnika GROT u 8 osób w trzech pierwszych 
miesiącach rehabilitacji, co stanowi 50% ogólnej liczby badanych, u llosób w całym okresie 
rehabilitacji, co stanowi 68,8% ogólnej liczby badanych, u 3 osób w okresie pomiędzy 3 a 6 
miesiącem rehabilitacji, co stanowi 18,8% ogólnej liczby badanych. 
W grupie drugiej wzrosła wartość wskaźnika GROT u 6 osób w trzech pierwszych 
miesiącach rehabilitacji, co stanowi 31,6% ogólnej liczby badanych, u 10 osób w całym 
okresie rehabilitacji, co stanowi 52,6% ogólnej liczby badanych, u 4 osób w okresie pomiędzy 
3 a 6 miesiącem rehabilitacji, co stanowi 21,1 % ogólnej liczby badanych. 
Analiza wykresów graficznych wskazuje, że w obu grupach rehabilitacja bardziej 
efektywna w miesiącach trzech miesiącach. 
Brak jest różnic pomiędzy obu grupami w kolejnych miesiącach rehabilitacji. 


66
		

/p0067.djvu

			5.2.2.6. Próba Przesuwania Języka Do Lewego Kącika (PJDLK) 


W ocenie zmian dynamicznych analizowanych w każdej z grup badanych chorych 
oddzielnie stwierdza się statystycznie istotne różnice dla grupy pierwszej w okresie pomiędzy 
1 a 3 miesiącem rehabilitacji (p<0,013), pomiędzy 1 a 6 miesiącem rehabilitacji (p<0,0009) 
i pomiędzy 3 a 6 miesiącem rehabilitacji (p<0,04l) oraz dla grupy drugiej w okresach 
pomiędzy 1 a 3 miesiącem rehabilitacji (p<0,004) i pomiędzy 1 a 6 miesiącem rehabilitacji 
(p<0,002). 


Na rycinach 55a i b przedstawiono graficznie w postaci wykresów ramkowych wyniki 
tych badań w pierwszej i drugiej grupie. 


Wykres ramkowy Wykres ramkowy 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
. . 
3 ... 3 ... Dom 
2 ... mi Im 2 ... ......... ......... ....... 
. . 
1 ... 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I . ............................................
....... 
- - 
I Min-Maks. I Min-Maks. 
D 25%-75% D 25%-75% 
O D Mediana O 
PJDLK11 PJDLK31 PJDLK61 PJDLK12 PJDLK32 PJDLK62 D Mediana 
a) b) 


Ryc. 55. Ocena dynamiczna zmian po 1, 3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby PJDLK: 
a) w grupie pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 


W grupie pierwszej wzrosła wartość wskaźnika PJDLK u 8 osób w trzech pierwszych 
miesiącach rehabilitacji, co stanowi 50% ogólnej liczby badanych, u 13 osób w całym okresie 
rehabilitacji, co stanowi 81,3% ogólnej liczby badanych, u 6 osób w okresie pomiędzy 3 a 6 
miesiącem rehabilitacji, co stanowi 37,5% ogólnej liczby badanych. 
W grupie drugiej wzrosła wartość wskaźnika PJDLK u 10 osób w trzech pierwszych 
miesiącach rehabilitacji, co stanowi 52,6% ogólnej liczby badanych, u 12 osób w całym 
okresie rehabilitacji, co stanowi 63,2% ogólnej liczby badanych, u 2 osób w okresie pomiędzy 
3 a 6 miesiącem rehabilitacji, co stanowi 10,5% ogólnej liczby badanych. 
Wykresy graficzne pokazują, że w pierwszej grupie rehabilitacja przebiegała 
równomiernie w całym sześciomiesięcznym okresie, natomiast w grupie drugiej rehabilitacja 
była bardziej efektywna w miesiącach trzech miesiącach. 
Brak jest różnic pomiędzy obu grupami w kolejnych miesiącach rehabilitacji. 


67
		

/p0068.djvu

			5.2.2.7. Próba Przesuwania Języka Do Prawego Kącika (JDPK) 


W ocenie zmian dynamicznych analizowanych w każdej z grup badanych chorych 
oddzielnie stwierdza się statystycznie istotne różnice dla grupy pierwszej w okresie pomiędzy 
1 a 3 miesiącem rehabilitacji (p<0,046) i pomiędzy 1 a 6 miesiącem rehabilitacji (p<0,027) 
oraz dla grupy drugiej w okresach pomiędzy 1 a 3 miesiącem rehabilitacji (p<0,023) 
i pomiędzy 1 a 6 miesiącem rehabilitacji (p	
			

/p0069.djvu

			5.2.2.8. Próba Wypychania Językiem Lewego Policzka (WJLP) 


W ocenie zmian dynamicznych analizowanych w każdej z grup badanych chorych 
oddzielnie stwierdza się statystycznie istotne różnice dla grupy pierwszej w okresie pomiędzy 
1 a 6 miesiącem rehabilitacji (p<0,003) i pomiędzy 3 a 6 miesiącem rehabilitacji (p<0,023) 
oraz dla grupy drugiej w okresie pomiędzy 1 a 6 miesiącem rehabilitacji (p<0,008). 
Na rycinach 57 a i b przedstawiono graficznie w postaci wykresów ramkowych wyniki 
tych badań w pierwszej i drugiej grupie. 


Wykres ramkowy Wykres ramkowy 
3 ..............................................-................................. 3 ... 
2 D 2 ... 
1 1 
- - 
I Min-Maks. I Min-Maks. 
D 25%-75% D 25%-75% 
O D Mediana O 
WJLP11 WJLP31 WJLP61 WJLP12 WJLP32 WJLP62 D Mediana 
a) b) 


Ryc. 57. Ocena dynamiczna zmian po 1, 3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby WJLP: 
a) w grupie pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 


W grupie pierwszej wzrosła wartość wskaźnika WJLP u 5 osób w trzech pierwszych 
miesiącach rehabilitacji, co stanowi 31,3% ogólnej liczby badanych, u 11 osób w całym 
okresie rehabilitacji, co stanowi 68,8% ogólnej liczby badanych, u 7 osób w okresie pomiędzy 
3 a 6 miesiącem rehabilitacji, co stanowi 43,8% ogólnej liczby badanych. 
W grupie drugiej wzrosła wartość wskaźnika WJLP u 5 osób w trzech pierwszych 
miesiącach rehabilitacji, co stanowi 26,3% ogólnej liczby badanych, u 9 osób w całym 
okresie rehabilitacji, co stanowi 47,4% ogólnej liczby badanych, u 4 osób w okresie pomiędzy 
3 a 6 miesiącem rehabilitacji, co stanowi 21,1 % ogólnej liczby badanych. 
W obu grupach uzyskiwano równomiernie rozkładające się w okresie sześcio- 
miesięcznym efekty rehabilitacji. 
Brak jest różnic pomiędzy obu grupami w kolejnych miesiącach rehabilitacji. 


69
		

/p0070.djvu

			5.2.2.9. Próba Wypychania Językiem Prawego Policzka (WJPP) 


W ocenie zmian dynamicznych analizowanych w każdej z grup badanych pacjentów 
oddzielnie stwierdza się statystycznie istotne różnice dla grupy pierwszej w okresie pomiędzy 
1 a 3 miesiącem rehabilitacji (p<0,013) i pomiędzy 1 a 6 miesiącem rehabilitacji (p<0,013) 
oraz w grupie drugiej w okresie pomiędzy 1 a 6 miesiącem rehabilitacji (p<0,002) i pomiędzy 
3 a 6 miesiącem rehabilitacji (p<0,013). 
Na rycinach 58a i b przedstawiono graficznie w postaci wykresów ramkowych wyniki 
tych badań w pierwszej i drugiej grupie. 


Wykres ramkowy Wykres ramkowy 
3 ..............................................-............................ 3 ..............................................¥....... 
2 D D D 2 D 
1 
1 - - 
I Min-Maks. I Min-Maks. 
D 25%-75% D 25%-75% 
O Mediana 
O WJPP12 WJPP32 WJPP62 D 
WJPP1 1 WJPP31 WJPP61 D Mediana 
a) b) 


Ryc. 58. Ocena dynamiczna zmian po 1, 3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby WJPP: 
a) w grupie pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 


W grupie pierwszej wzrosła wartość wskaźnika WJPP u 8 osób w trzech pierwszych 
miesiącach rehabilitacji, co stanowi 50% ogólnej liczby badanych, u 8 osób w całym okresie 
rehabilitacji, co stanowi 50% ogólnej liczby badanych. 
W grupie drugiej wzrosła wartość wskaźnika WJPP u 4 osób w trzech pierwszych 
miesiącach rehabilitacji, co stanowi 21,1 % ogólnej liczby badanych, u 12 osób w całym 
okresie rehabilitacji, co stanowi 63,2% ogólnej liczby badanych, u 8 osób w okresie pomiędzy 
3 a 6 miesiącem rehabilitacji, co stanowi 42,1% ogólnej liczby badanych. 
Efektywność rehabilitacji wyraźnie widoczna jest w pierwszych trzech miesiącach 
w pierwszej grupie, natomiast w drugiej grupie obserwowano postępy między 3 a 6 


mIesIącem. 


Brak jest różnic pomiędzy obu grupami w kolejnych miesiącach rehabilitacji. 


70
		

/p0071.djvu

			5.2.2.10. Próba Oblizywania Językiem Górnej Wargi (OJGW) 


W ocenie zmian dynamicznych analizowanych w każdej z grup badanych chorych 
oddzielnie stwierdza się statystycznie istotne różnice dla grupy pierwszej w okresie pomiędzy 
1 a 3 miesiącem rehabilitacji (p<0,008) i pomiędzy 1 a 6 miesiącem rehabilitacji (p<0,002) 
oraz dla grupy drugiej pomiędzy 1 i 3 miesiącem (p<0,04l), pomiędzy 1 i 6 miesiącem 
rehabilitacji (p>0,002) i pomiędzy 3 a 6 miesiącem rehabilitacji (p<0,023). 
Na rycinach 59a i b przedstawiono graficznie w postaci wykresów ramkowych wyniki 
tych badań w pierwszej i drugiej grupie. 


Wykres ramkowy Wykres ramkowy 
3 ..............................................¥....... 3 ... 
2 Dm D 2 ... D 
1 ....................... ....... 1 - 
- 
I Min-Maks. I Min-Maks. 
D 25%-75% D 25%-75% 
O O D Mediana 
OJGW11 OJGW31 OJGW61 D Mediana OJGW12 OJGW32 OJGW62 
a) b) 


Ryc. 59. Ocena dynamiczna zmian po 1, 3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby OJGW: 
a) w grupie pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 


W grupie pierwszej wzrosła wartość wskaźnika OJGW u 9 osób w trzech pierwszych 
miesiącach rehabilitacji, co stanowi 56,3% ogólnej liczby badanych, u 12 osób w całym 
okresie rehabilitacji, co stanowi 75% ogólnej liczby badanych, u 5 osób w okresie pomiędzy 3 
a 6 miesiącem rehabilitacji, co stanowi 31,3% ogólnej liczby badanych. 
W grupie drugiej wzrosła wartość wskaźnika OJGW u 6 osób w trzech pierwszych 
miesiącach rehabilitacji, co stanowi 31,6% ogólnej liczby badanych, u 12 osób w całym 
okresie rehabilitacji, co stanowi 63,2% ogólnej liczby badanych, u 7 osób w okresie pomiędzy 
3 a 6 miesiącem rehabilitacji, co stanowi 52,6% ogólnej liczby badanych. 
Z analizy wykresów wynika, iż proces rehabilitacji w całym sześciomiesięcznym 
okresie przebiegał równomiernie zarówno w pierwszej jak i drugiej grupie. 
Brak jest różnic pomiędzy obu grupami w kolejnych miesiącach rehabilitacji. 


71
		

/p0072.djvu

			5.2.2.11. Próba Oblizywania Językiem Dolnej Wargi (OJDW) 


W ocenie zmian dynamicznych analizowanych w każdej z grup badanych chorych 
oddzielnie stwierdza się statystycznie istotne różnice dla grupy pierwszej pomiędzy 1 a 3 
miesiącem i pomiędzy 1 a 6 miesiącem (p<0,008) oraz dla grupy drugiej pomiędzy 1 a 6 
miesiącem rehabilitacji (p<0,013). 
Na rycinach 60a i b przedstawiono graficznie w postaci wykresów ramkowych wyniki 
tych badań w pierwszej i drugiej grupie. 


Wykres ramkowy Wykres ramkowy 
3 ... 3 ... 
 ........0.............. 
D D 
2 ... 2 ... ......... ....... 
1 - 1 - .................................
....... 
I Min-Maks. I Min-Maks. 
D 25%-75% D 25%-75% 
O D Mediana O 
OJDW11 OJDW31 OJDW61 OJDW12 OJ DW32 OJ DW62 D Mediana 
a) b) 


Ryc. 60. Ocena dynamiczna zmian po 1, 3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby OJDW: 
a) w grupie pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 


W grupie pierwszej wzrosła wartość wskaźnika OJDW u 9 osób w trzech pierwszych 
miesiącach rehabilitacji, co stanowi 56,3% ogólnej liczby badanych, u 9 osób w całym 
okresie rehabilitacji, co stanowi 56,3% ogólnej liczby badanych. 
W grupie drugiej wzrosła wartość wskaźnika OJDW u 5 osób w trzech pierwszych 
miesiącach rehabilitacji, co stanowi 26,3% ogólnej liczby badanych, u 8 osób w całym 
okresie rehabilitacji, co stanowi 42,1% ogólnej liczby badanych, u 3 osób w okresie pomiędzy 
3 a 6 miesiącem rehabilitacji, co stanowi 15,8% ogólnej liczby badanych. 
Analizując wykresy graficzne można stwierdzić, że grupie pierwszej rehabilitacja 
przebiegała efektywnie wyłącznie w trzech pierwszych miesiącach. Natomiast w grupie 
drugiej efektywność rehabilitacji była równomierna w całym sześciomiesięcznym okresie. 
Brak jest różnic pomiędzy obu grupami w kolejnych miesiącach rehabilitacji. 


72
		

/p0073.djvu

			5.2.2.12. Próba Oblizywania Warg Ruchem Okrężnym (OWRO) 


W ocenie zmian dynamicznych analizowanych w każdej z grup badanych chorych 
oddzielnie stwierdza się statystycznie istotne różnice dla grupy pierwszej w okresie pomiędzy 
1 a 3 miesiącem (p<0,023), pomiędzy 1 a 6 miesiącem (p<0,002) i pomiędzy 3 a 6 miesiącem 
(p<0,023) oraz w grupie drugiej w okresach pomiędzy 1 a 6 miesiącem (p<0,0003) 
i pomiędzy 3 a 6 miesiącem (p<0,003). 
Na rycinach 61 a i b przedstawiono graficznie w postaci wykresów ramkowych wyniki 
tych badań w pierwszej i drugiej grupie. 


Wykres ramkowy Wykres ramkowy 
3 ..............................................-........ 3 ..............................................y........ .............0............... 
2 om 2 D ......... ....... 
1 - ...................... ........ 1 ............................y........ 
- 
I Min-Maks. I Min-Maks. 
D 25%-75% D 25%-75% 
O D Mediana O 
OWR011 OWR031 OWR061 OWR012 OWR032 OWR062 D Mediana 
a) b) 


Ryc. 61. Ocena dynamiczna zmian po 1, 3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby OWRO: 
a) w grupie pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 


W grupIe pierwszej wzrosła wskaźnika OWRO u 7 osób w trzech pierwszych 
miesiącach rehabilitacji, co stanowi 43,8% ogólnej liczby badanych, u 12 osób w całym 
okresie rehabilitacji, co stanowi 75% ogólnej liczby badanych, u 7 osób w okresie pomiędzy 
3 a 6 miesiącem rehabilitacji, co stanowi 43,8% ogólnej liczby badanych. 
W grupie drugiej wzrosła wartość wskaźnika OWRO u 4 osób w trzech pierwszych 
miesiącach rehabilitacji, co stanowi 21,1 % ogólnej liczby badanych, u 15 osób w całym 
okresie rehabilitacji, co stanowi 79% ogólnej liczby badanych, u 11 osób w okresie pomiędzy 
3 a 6 miesiącem rehabilitacji, co stanowi 57,9% ogólnej liczby badanych. 
Wykresy graficzne pokazują, iż w pierwszej grupie rehabilitacja przebiegała 
równomiernie w całym 6 miesięcznym okresie, natomiast grupie drugiej rehabilitacja była 
bardziej efektywna w okresie pomiędzy 3 a 6 miesiącem rehabilitacji. 
Brak jest różnic pomiędzy obu grupami w kolejnych miesiącach rehabilitacji. 


73
		

/p0074.djvu

			5.3. Ocena zrozumiałości wymowy chorego dokonanej przez samego chorego 
(samoocena) i logopedę 


5.3.1. Próba oceny zrozumiałości wymowy przez chorego (OCPAC) i logopedę 
(OCLOG) w grupie pierwszej. 


Wyniki testów statystycznych przedstawia tabela 12. 


Tab. 12. Test istotności różnic pomiędzy oceną chorego a oceną logopedy w pierwszej grupie chorych 
w kolejnych miesiącach rehabilitacji 
Test znaków GRUPA Pierwsza 


OC PAC11 & OC PAC31 
- - 
OC PAC11 & OC PAC61 
- - 
OC PAC31 & OC PAC61 
- - 
OC LOG11 & OC LOG31 
- - 
OC LOG11 & OC LOG61 
- - 
OC LOG31 & OC LOG61 
- - 


Liczba niewiąz. 
9 
14 
9 
7 
16 
12 


Z 
2,6667 
2,9399 
1 ,3333 
2,2678 
3,7500 
3,1754 


poziom p 
0,0077* 
0,0033* 
0,1824 
0,0233* 
0,0002* 
0,0015* 


* - różnica istotna statystycznie 


W próbie oceniającej zrozumiałość wymowy: OCP AC i OCLOG (samoocena chorego 
i ocena logopedy) w pierwszej grupie w procesie rehabilitacji po 1, 3 i 6 miesiącu stwierdza 
się statystycznie istotne różnice w ocenie chorego w okresie pomiędzy 1 a 3 miesiącem 
rehabilitacji (p<0,008) i pomiędzy 1 a 6 miesiącem rehabilitacji (p<0,003) oraz w ocenie 
logopedy w okresie pomiędzy 1 a 3 miesiącem rehabilitacji (p<0,023), pomiędzy 1 a 6 
miesiącem rehabilitacji (p<0,0002) i pomiędzy 3 a 6 miesiącem (p<0,002). 
Na rycinach 62a i b przedstawiono graficznie w postaci wykresów ramkowych wyniki 
tych badań w pierwszej i drugiej grupie. 


Wykres ramkowy 


Wykres ramkowy 


4----1--- 
3 ....................... 


. ....................... 


4 ----1--- 
3 ........................... 


2 ....................... 


2 ....................... . 


1 ........................... 


1 ........................... 


--1----- 


:::r Min-Maks. 
D 25%-75% 
. Mediana 


OC_PAC11 


OC_PAC31 OC_PAC61 


:::r Min-Maks. 
D 25%-75% 
. Mediana 


o 


o 


OC_LOG11 


OC_LOG31 OC_LOG61 


a) 


b) 


Ryc. 62. Ocena dynamiczna zmian po 1,3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby: 
a) OCP AC oraz b) OCLOG w pierwszej grupie. 


74
		

/p0075.djvu

			W samoocenie chorego wzrosła wartość wskaźnika OCP AC u 9 osób w pierwszych 
trzech miesiącach rehabilitacji, co stanowi 56,3% ogólnej liczby badanych, u 14 osób 
w całym okresie rehabilitacji, co stanowi 87,5% ogólnej liczby badanych, u 9 osób w okresie 
pomiędzy 3 a 6 miesiącem rehabilitacji, co stanowi 56,3% ogólnej liczby badanych. 
W ocenie logopedy wzrosła wartość wskaźnika OCLOG u 7 osób w trzech pierwszych 
miesiącach rehabilitacji, co stanowi 43,8% ogólnej liczby badanych, u 16 osób w całym 
procesie rehabilitacji, co stanowi 100% ogólnej liczby badanych, u 12 osób w okresie 
pomiędzy 3 a 6 miesiącem rehabilitacji, co stanowi 75% ogólnej liczby badanych. 
Analizując wykresy graficzne trzeba stwierdzić, że chory korzystniej ocenIa 
zrozumiałość własnej wymowy w pierwszych trzech miesiącach rehabilitacji. Natomiast 
w ocenie logopedy korzystniej wypada ona w okresie pomiędzy 3 a 6 miesiącem rehabilitacji. 


5.3.2. Próba oceny zrozumiałości wymowy przez chorego (OCPAC) i przez logopedę 
(OCLOG) drugiej grupie 


Wyniki testów statystycznych przedstawia tabela 13. 


Tab. 13. Test istotności różnic pomiędzy oceną chorego a oceną logopedy w drugiej grupie 
Test znaków GRUPA Druga 


OC PAC12 & OC PAC32 
- - 
OC PAC12 & OC PAC62 
- - 
OC PAC32 & OC PAC62 
- - 
OC LOG 1 2 & OC LOG32 
- - 
OC LOG 1 2 & OC LOG62 
- - 
OC LOG32 & OC LOG62 
- - 


Liczba niewiąz. 
12 
17 
9 
1 1 
17 
7 


Z 
3,1754 
3,8806 
2,6667 
3,0151 
3,8806 
2,2678 


poziom p 
0,0015* 
0,0001 * 
0,0077* 
0,0026* 
0,0001 * 
0,0233* 


* - różnica istotna statystycznie 


W próbie dla drugiej grupy oceniającej zrozumiałość wymowy: OCPAC i OCLOG 
(Ocena Chorego i Ocena Logopedy) w procesie rehabilitacji chorego po 1, 3 i 6 miesiącu 
stwierdza się statystycznie istotne różnice w samoocenie chorego w okresie pomiędzy 1 a 3 
miesiącem rehabilitacji (p<0,002), pomiędzy 1 a 6 miesiącem rehabilitacji (p	
			

/p0076.djvu

			Wykres ramkowy Wykres ramkowy 
----I----i--- . . . 
4 4 . . . 
........................... . . . 
......................................._............................................................................................................................ 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
. . . 
.
 . . . 
3 ........................... ........... ....... ....................... 3 . . . 
.. 
2 ....................... . . ....... ....... ....................... 2 . 
. . . . 
1 ....................... ........... ---1----- 1 
I - 
I Min-Maks. I Min-Maks. 
D 25%-75% D 25%-75% 
O . O 
OC PAC1 2 OC PAC32 OC PAC62 Mediana OC LOG1 2 OC LOG32 OC LOG62 . Mediana 
- - - - - - 
a) b) 


Ryc. 63. Ocena dynamiczna zmian po 1,3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby: 
a) OCP AC oraz b) OCLOG w drugiej grupie. 


W ocenie chorego wzrosła wartość wskaźnika OCP AC u 12 osób w pierwszych trzech 
miesiącach rehabilitacji, co stanowi 63,2% ogólnej liczby badanych, u 17 osób w całym 
okresie rehabilitacji, co stanowi 89,5% ogólnej liczby badanych, u 9 osób w okresie pomiędzy 
3 a 6 miesiącem rehabilitacji, co stanowi 47,4% ogólnej liczby badanych. 
W ocenie logopedy wzrosła wartość wskaźnika OCLOG u 11 osób w trzech 
pierwszych miesiącach rehabilitacji, co stanowi 57,9% ogólnej liczby badanych, u 17 osób 
w całym okresie rehabilitacji, co stanowi 89,5% ogólnej liczby badanych, u 7 osób w okresie 
pomiędzy 3 a 6 miesiącem rehabilitacji, co stanowi 36,8% ogólnej liczby badanych. 
Przeprowadzając analizę wykresu można stwierdzić, że chory korzystniej OCenIają 
efekty rehabilitacji w całym sześciomiesięcznym okresie. 
W ocenie logopedy rehabilitacja u chorego przebiegała bardziej efektywnie w okresie 
pomiędzy 1 a 3 miesiącem. 


76
		

/p0077.djvu

			6. Dyskusja 


W CIągU dwóch lat obejmujących badania dotyczącej wyników rehabilitacji 
logopedycznej chorych po częściowej resekcji języka zebrano 45 osób, które zostały 
zakwalifikowane spełniając postawione kryteria. Mimo jednak postępów w diagnostyce 
i leczeniu tak operacyjnym, jaki napromienianiem [5, 16, 22, 60] liczba chorych z długim 
okresem przeżycia uległa zmniejszeniu: 7 osób zmarło przed końcem badań, 2 osoby 
zrezygnowały z udziału ze względu na zbyt dużą odległość od miejsca zamieszkania, dla 
1 osoby utrata możliwości komunikowania się była zbyt dużym wstrząsem psychicznym. 
Problem traumy psychicznej związanej z utratą "symbolu mowy" jakim jest język podkreślali 
w swych publikacjach liczni autorzy [22,4360, 60,70]. 
Niewiele jest prac badawczych określających czas prowadzenia terapii. Intensywność 
rehabilitacji prowadzonej w warunkach klinicznych, wydłużanie jej w czasie, są często 
ograniczone względami finansowymi osób badanych, dużą odległością miejsca zamieszkania 
od ośrodka klinicznego, a też i nierzadko wytrwałością chorych w kontynuowaniu terapii, co 
w efekcie prowadzi do przerywania procesu rehabilitacyjnego. Stwierdzenia te pokrywają się 
z doniesieniami na temat prowadzonej terapii u chorych onkologicznie z inną lokalizacją 
zmian [6, 22, 68]. Dla potrzeb tej pracy przyjęto, że badania chorych zostaną przeprowadzone 
w okresie sześciu miesięcy po operacji, w trzech odcinkach czasowych: po pierwszym, 


. . -' .. 
trzeCIm 1 szostym mIesIącu. 
Niezwykle trudną sprawą okazał SIę też dobór chorych i podział ich na grupy. 
Początkowy ich podział ze względu na lokalizację guza okazał się niewystarczający, przy tak 
niewielkiej grupie badawczej. Porównując doniesienia na ten temat można stwierdzić, że już 
wcześniej [34] podkreślali, iż widzą braki w pracach badawczych upatrując tych trudności 
właśnie w znalezieniu wystarczająco dużej homogennej grupy pacjentów. 
W związku z powyższym, wprowadzając metody obliczeń statystycznych należało 
materiał chorych podzielić na dwie stosunkowo liczne i jednorodne grupy chorych. 
Przyjęto zatem, że do grupy pierwszej zaliczyć należało osoby tylko po częściowych 
resekcjach języka, do grupy drugiej - po resekcjach częściowych języka, poszerzonych 
o resekcję dna jamy ustnej, migdałka. Taki podział sugeruje, że uzyskane wyniki badań 
w grupie drugiej (resekcja języka i in. fragmenty jamy ustnej) powinny być znacznie gorsze 


.. .. . 
nIZ w grupIe pIerWSZej. 
Tymczasem wyniki badań własnych, tak dotyczące motoryki warg (9 prób) oraz języka 
(12 prób) nie wykazały statystycznie zmiennych różnic pomiędzy kolejnymi miesiącami 


77
		

/p0078.djvu

			rehabilitacji w obu grupach. Mechanizmy kompensacyjne po zabiegach są podobne 
i przebiegają w podobnym tempie w trakcie rehabilitacji, tak dla osób po częściowych 
resekcjach języka, jak i po zabiegach obejmujących również fragmenty dna jamy ustnej. 
Obserwacje licznych autorów [4, 12, 16, 17, 26, 34, 37, 39, 40, 41, 42, 60, 57] wykazały, że 
nawet po operacji bardzo rozległych zmian nowotworowych języka i dna jamy ustnej 
uzyskiwano mowę wystarczająco zrozumiałą dla otoczenia, dzięki dużym zdolnościom 
kompensacyjnym narządu mowy. 
Chcąc wyróżnić z całego obwodowego narządu mowy te obszary, które w przypadku 
analizowanych chorych okazują się istotne w przypadku artykulacji, należało opracować 
i wykorzystać testy motoryki narządów artykulacyjnych, uwzględniających przede wszystkim 
ruchomość języka i warg mających najistotniejszy wpływ na zrozumiałość mowy. 
W różnych monografiach z zakresu podstaw fonetyki akustycznej omawiających 
budowę i funkcję narządów artykulacyjnych w obwodowym narządzie mowy podkreśla się 
rolę języka i warg jako artykulatorów niezbędnych w realizacji głosek [18, 53, 64, 78]. 
Wszelkie zabiegi w tym zakresie upośledzają i zniekształcają motorykę ruchomych części 
narządu artykulacyjnego zaburzając mowę [20, 46, 72]. Niewielu z wymienionych autorów 
oceniało jednak te zmiany posługując się odpowiednimi testami logopedycznymi. Już Kania 
[20] stwierdzał, że w polskiej literaturze logopedycznej można znaleźć na ten temat nader 
skromne informacje. 
Dostępne w literaturze testy/próby motoryki warg i języka przeznaczone były 
w większości dla dzieci z dyslalią, nie uwzględniały natomiast osób dorosłych po resekcjach 
języka i dna jamy ustnej [20,28,52,65,72]. 
W pracy podjęto zadanie skonstruowania arkusza zapisu prób motoryki warg i języka, 
narządów artykulacyjnych w obwodowym narządzie mowy aktywnych, widocznych dla 
badacza, a przez to stosunkowo łatwych do oceny, znamiennych dla realizacji najbardziej 
zaburzonych głosek wymagających kontaktu z podniebieniem, a więc pionizacją oraz 
prawidłowego układu warg przy ich realizacji [3, 4, 10, 16, 17, 22, 26, 34, 36, 38, 60]. 
Tego typu metody oceny szczegółowej analizy motoryki obwodowego narządu głosu po 
zabiegach operacyjnych dla obu wydzielonych grup chorych wymagają dużej sprawności 
i wiedzy, a wykonywane przez jednego logopedę mogą być uważane jako próby 
zobiektywizowane. 
W pracach wielu autorów wykorzystuje się również inną technikę oceny obiektywnej 
głosu i mowy, a mianowicie analizę akustyczną, której obraz spektrograficzny nagranego 
testu słownego może być oceniany również w skalach ilościowych [11, 18, 62, 66, 73]. 


, 
Swidziński [73] wykazał, że po zabiegach resekcji częściowej języka nie tylko zmienia się 


78
		

/p0079.djvu

			struktura harmoniczna sygnału mowy oraz intonacja, ale także elementy fizyczne tonu 
krtaniowego w analizie MDVP. Generalnie ocena spektrograficzna dźwięków mowy nie jest 
oceną ilościową, a tylko stanowi dokumentację zdiagnozowanych wcześniej zaburzeń 
artykulacyjnych. Analiza akustyczna mowy chorych po resekcjach języka i dna jamy ustnej 
przewidywana jest przyszłym kontynuowaniu badań. 
Próby sprawności artykulacyjnej języka i warg w trzech okresach pooperacyjnych, tj. 1, 
3 i 6 miesiącu wykazały też dynamikę zmian ruchomych części obwodowego narządu mowy 
po prowadzonej systematycznie rehabilitacji logopedycznej. 
W okresach po pierwszym, trzecim i szóstym miesiącu rehabilitacji chorych po 
zabiegach częściowej resekcji języka i/lub dna jamy ustnej oraz migdałka uzyskano już 
w ciągu pierwszych trzech miesięcy rehabilitacji w 9 próbach motoryki warg znaczącą 
statystycznie poprawę. 
I tak, w próbie warg szeroko otwartych (WSO) zarówno obu grupach chorych 
obserwowano poprawę na początku terapii, tzn. w pierwszych trzech miesiącach. W próbie 
warg rozciągniętych (WR) odmiennie niż się spodziewano wzrosła wartość wskaźnika 
w ciągu pierwszych trzech miesięcy w grupie drugiej. W próbie zwarcia warg (ZW), 
wymagającej odpowiedniego napięcia mięśnia okrężnego ust, że mimo początkowego braku 
różnic w ocenie zmian dynamicznych między grupami stwierdzono dynamiczny wzrost 
wskaźników w pierwszych 3 miesiącach w grupie I. Natomiast w grupie II wskaźnik wzrastał 
równomiernie przez sześciomiesięczny okres terapii. 


W kolejnych próbach ciągnięcia kącika warg w lewo (CKWL) i w prawo (CKWP) 
stwierdza się różnice istotne statystycznie w obu grupach chorych w okresie między 1 a 3 
oraz między 1 a 6 miesiącem rehabilitacji. Stwierdzano natomiast brak różnic pomiędzy obu 
grupami w kolejnych miesiącach. Bardziej wnikliwa analiza pokazuje, że w grupie pierwszej 
dla (CKWL) rehabilitacja przebiegała równomiernie w całym sześciomiesięcznym okresie, 
natomiast w grupie drugiej wyraźnie widać większą efektywność w pierwszych trzech 
miesiącach. Z kolei dla próby (CKWP) w pierwszej grupie efektywność była większa 
w pierwszych trzech miesiącach, a w grupie drugiej między 3 a 6 miesiącem. W dwóch 
kolejnych próbach z podobnum ułożeniem warg [próba ściągnięcia warg do płaszczyzny 


, 
pośrodkowej (SW) oraz próba dmuchania (DMUCH)] okres rehabilitacji przebiegał w obu 


, 
grupach podobnie, przy czym w próbie (SW) i (DMUCH) różnice istotne statystycznie 
obserwowano w obydwu grupach między 1 a 3 oraz między 1 a 6 miesiącem. Natomiast brak 
było różnic statystycznie istotnych między obu grupami w kolejnych miesiącach rehabilitacji. 
Wyniki ostatnich dwóch prób, tj. zakrywania wargi górnej wargą dolną (ZWGWD) oraz 
zakrywania wargi dolnej wargą górną (ZWDWG) nie wykazały istotnych różnic w dynamice. 


79
		

/p0080.djvu

			Postępy w rehabilitacji przebiegały równomiernie, w sposób nieznacznie zauważalny. 
Natomiast analiza zmian w każdej z grup badanych chorych oddzielnie pokazała, że w próbie 
o zwiększonym stopniu trudności dla chorego (ZWGWD) nie zauważono statystycznie 
istotnych różnic dla żadnej z grup, mimo stwierdzenia nieznacznych postępów w rehabilitacji. 
W próbie (ZWDWG) w grupie chorych tylko po resekcji częściowej języka nie stwierdzono 
statystycznie istotnych różnic, ale pojawiły się one w całym sześciomiesięcznym okresie 
rehabilitacji w grupie drugiej. 
Podsumowując, w analizowanych w pracy testach motoryki warg uzyskano najlepsze 


, 
wyniki już w ciągu pierwszych trzech miesięcy rehabilitacji dla prób (SW) i (DMUCH) 


, 
w obu grupach. W grupie pierwszej dynamika poprawy dla prób (ZW), (CKWP), (SW), 
(DMUCH) była w tym okresie nieznacznie lepsza niż w grupie drugiej. Z kolei kompensacja 
w dłuższym okresie czasu w sposób mniej dynamiczny dotyczyła wszystkich prób motoryki 
warg i była charakterystyczna dla obu grup badanych chorych. W grupie drugiej żadna z prób 
ruchomości warg nIe wykazywała szybkiej dynamiki kompensacji w przebiegu 
sześciomiesięcznego okresu rehabilitacji. 
Być może ten stan rzeczy można tłumaczyć faktem, że początkowo, w pierwszych 
dniach po operacji chorzy mają duże trudności związane z utrzymywaniem się bolesnych 
obrzęków pooperacyjnych, utrudniających precyzyjne ruchy obwodowego narządu mowy. 
Wraz z ustępowaniem tych dolegliwości w pierwszych trzech miesiącach po operacji 
z jednoczesnym dążeniem chorych do normalnego funkcjonowania przez podjęcie takich 
czynności życiowych, jak jedzenie i mówienie, a także dzięki systematycznym ćwiczeniom 
logopedycznym, poprawiały się wskaźniki badanych i analizowanych prób motoryki warg. 
O ile w piśmiennictwie nie wiele jest doniesień dotyczących motoryki warg, to liczne 
publikacje poświęcone są zagadnieniom związanym z językiem. Wśród przyczyn 
warunkujących powstanie wad wymowy, a także zaburzeń połykania, ważną rolę przypisuje 
się dysfunkcji języka, który jest najaktywniejszym narządem mowy [20]. Badaniami zaburzeń 
czynności języka po chirurgicznym leczeniu jego guzów nowotworowych zajmowało się 


wielu autorów [3,4,5, 10, 12, 14, 16, 17,24,26,37,38,39,40,41,42,43,46,56,67,75]. 


W pracach tych autorów wykazywano, że język odgrywa kluczową rolę w tworzeniu 
mowy artykułowanej, a zaburzenia artykulacji powstające w wyniku uszkodzeń 
mechanicznych, będących skutkiem przebytej operacji nowotworu, nazywane są dysglosjami. 
Nabyte dysglosje językowe według Pruszewicza [57] prowadzą do kompensacyjnych, 
wyrównawczych ruchów narządów artykulacyjnych i zmienionych wzorców ruchowych. 
Decyzja o podjęciu leczenia oraz o zakresie operacji powinna być podjęta, zdaniem autorów, 


80
		

/p0081.djvu

			po interdyscyplinarnej dyskusji, uwzględniającej aspekt onkologiczny oraz aspekt 
terapeutyczny. 
Wielu autorów podkreślało wspólne dążenie chirurgów, foniatrów, logopedów, 
językoznawców do opracowania chirurgicznych protokołów, pozwalających na takie 
przedstawienie umiejscowienia guza i wykonanie zabiegu operacyjnego, którego wycięcie 
dawałoby najmniejsze konsekwencje fonetyczne [37]. Perrier i wsp. [56] zwrócili uwagę, że 
im mniejsza resekcja w obszarze trzonu języka, tym mniej zmieniona jest zdolność mówienia. 
Nie miała ona większego wpływu na artykulację samogłosek, ale dawała spowolnienie tempa, 
gdyż szybkie zmiany ruchów języka konieczne do tworzenia głosek wymagających zwłaszcza 
pionizacji języka nie były możliwe. Tłumaczono to "skamienieniem-usztywnieniem" języka 
w tylnym obszarze [35, 76]. Zwracano również uwagę, że ruchy języka są skrajnie 
ograniczone, gdy wykonuje się jego rekonstrukcję za pomocą płatów mięśniowych [56, 67]. 
Mady i wsp. [39,40,41] analizowali ruchy wszystkich artykulatorów, a zwłaszcza języka, na 
podstawie obrazów z badania MRT. Uważają oni, że ta metoda obrazowania tłumaczy 
artykulacyjne i kompensacyjne mechanizmy realizacji głosek. O wielkości guza i zakresie 
operacji może wnioskować także doświadczony słuchacz, oceniając percepcyjnie wymowę 
chorego. 
W testach motoryki języka wykorzystanych w badaniach własnych ocenie poddano 
wyniki analiz statystycznych 12 prób. Podobnie jak to miało miejsce w przypadku prób 
motoryki warg analizę istotności różnic przeprowadzono po 1, 3, i 6 miesiącu po operacji 
w obu grupach chorych i między grupami. Wyniki dla poszczególnych rehabilitacji w każdej 
grupie testów okresów potwierdziły statystycznie znamienną istotność tych różnic w więk- 
szości analizowanych prób, gdzie p<0,05. 
Poddając ocenie zmiany dynamiczne niezmiernie waznego artykulatora, jakim jest 
w obwodowym narządzie mowy język, należy podkreślić, iż w większości przeprowadzonych 
prób wzrosła zdecydowanie sprawność motoryczna w pierwszych trzech miesiącach po 
operacji, co potwierdzają również wyniki badań ukazujące statystycznie istotne różnice. 
W próbie wysuwania i cofania języka w płaszczyźnie poziomej (WCJ) stwierdza się 
statystycznie istotne różnice, zarówno w grupie pierwszej, jak i drugiej między pierwszym 
a trzecim miesiącem rehabilitacji oraz w całym sześciomiesięcznym okresie rehabilitacji. 
Analizując wykresy graficzne można natomiast stwierdzić, że w obu grupach chorych był 
równomierny wzrost wskaźników. 
W kolejnych dwóch próbach, tj. opuszczania języka na brodę (OJNB) oraz unoszenia 
języka w kierunku nosa (UJDN) analiza wykresów graficznych wskazuje na równomierny 
wzrost wyników rehabilitacji w całym sześciomiesięcznym okresie, przy czym, co znowu jest 


81
		

/p0082.djvu

			zaskakujące, bardziej efektywna była w grupIe drugiej między pIerwszym a trzecim 
miesiącem w próbie (OJNB), gdzie stwierdza się statystycznie istotne różnice. Natomiast 
w próbie (UJDN) istotnie lepsze wyniki rehabilitacji uzyskano w czasie pierwszych trzech 
miesięcy w obu grupach, co potwierdzają wyniki badań statystycznych. 
Dwie kolejne próby wymagające zmienności ruchów w płaszczyźnie poziomej, tj. 
spłaszczania i zwężania pokazują wyraźną zmienność dynamiczną dla próby (SJ), gdzie 
stwierdza się statystycznie istotne różnice dla grupy pierwszej między 1 a 3 miesiącem 
i między 1 a 6 miesiącem rehabilitacji zarówno w grupie pierwszej, jak i drugiej, a także 
dodatkowo w grupie drugiej między 3 a 6 miesiącem. Dla próby (GROT) stwierdzono 
statystycznie istotne różnice w grupie pierwszej i drugiej między 1 a 3 oraz 1 a 6 miesiącem 
rehabilitacji. I w tym przypadku nie zauważono różnic w ocenie pomiędzy grupami. Analiza 
wyników wyraźnie wskazuje jednak na poprawę ruchomości języka w pierwszych trzech 
miesiącach. Próby przesuwania języka do kącika prawego i lewego w płaszczyźnie poziomej 
(PJDLK, PJDPK) potwierdzają statystycznie istotne różnice na korzyść prowadzenia 
rehabilitacji w ciągu pierwszych trzech miesięcy, choć w grupie pierwszej (PJDKL) 
rehabilitacja przebiegała równomierne przez cały sześciomiesięczny okres, ale już w grupie 
drugiej aż 52,6% ogólnej liczby badanych chorych uzyskała poprawę w pierwszych trzech 
miesiącach. Podobnie w próbie (PJDPK) analiza postępów rehabilitacji uwidacznia 
równomierność ich dynamiki w całym sześciomiesięcznym okresie w grupie pierwszej, 
a w drugiej znowu w pierwszych trzech miesiącach. W próbach wypychania językiem lewego 
policzka (WJLP) w obu grupach uzyskiwano w kolejnych miesiącach podobne efekty 
rehabilitacji, a w próbie wypychania językiem prawego policzka (WJPP) statystycznie istotne 
różnice widoczne są znowu w pierwszych trzech miesiącach dla grupy pierwszej, a dla grupy 
drugiej między trzecim a szóstym miesiącem, co wskazywałoby na dużo większe trudności 
związane z ruchomością języka u chorych po wykonaniu rozleglejszej w skutkach operacji. 
W kolejnych miesiącach pomiędzy grupami nie zaobserwowano różnic. 
W trzech ostatnich próbach wymagających wzmożonego wysiłku zwłaszcza w próbie 
oblizywania warg ruchem okrężnym (OWRO) wykazano statystycznie istotne różnice dla 
grupy pierwszej w pierwszym trzymiesięcznym okresie terapii, choć analiza wykresów 
graficznych pokazuje jednocześnie, że w całym sześciomiesięcznym okresie proces 
nabywania sprawności ruchowej przebiegał stopniowo, w przeciwieństwie do grupy drugiej, 
gdzie skuteczność terapii wzrosła dopiero w okresie pomiędzy 3 a 6 miesiącem, 
prawdopodobnie, co sugerowano wcześniej, ze względu na dużo większe uszkodzenia 
obwodowej części aparatu artykulacyjnego po wykonanym zabiegu. Jeśli chodzi o próby 
oblizywania językiem wargi górnej i dolnej (OJDW) i (OJWD) to zarówno w jednej, jak 


82
		

/p0083.djvu

			i drugiej próbie wartość wskaźnika wzrosła między pierwszym i trzecim miesiącem oraz 
trzecim i szóstym miesiącem dla grupy pierwszej. W grupie drugiej proces rehabilitacji 
przebiegał równomiernie w całym sześciomiesięcznym okresie w obu próbach. 


Podsumowując analizę wyników badań dotyczących oceny prób 


, . 
sprawnoscI 


motorycznej języka należy podkreślić, że dla większości prób efektywność rehabilitacji 
wiązała się miesięcy pierwszymi trzema miesiącami od wykonania zabiegu. Nie 
obserwowano istotnych różnic między kobietami i mężczyznami, ani między obu grupami 
chorych w całym okresie rehabilitacji. Być może część osób poddanych badaniom w sposób 
samoistny usprawniłaby narządy artykulacyjne w obwodowym narządzie mowy, niemniej 
należy jednak podkreślić znaczenie prowadzonej terapii logopedycznej, która bazując na 
psychofizycznych cechach pacjenta mających niewątpliwy wpływ na przebieg rehabilitacji, 
często decydowała o przyśpieszeniu jej efektywności. 
Nieliczne doniesienia temacie podkreślają, że powodzenie rehabilitacji mowy zależy od 
uzyskania kontaktu w strefach artykulacyjnych przez narządy biorące udział w tworzeniu 
głosek. Brak pełnego zwarcia warg, zwarć między zębami, językiem, podniebieniem zmusza 
chorego, mimo wypełnienia ubytków strukturalnych tkankami przemieszczonymi z miejsc 
odległych, do znalezienia zastępczych miejsc artykulacji [16, 60, 70]. Tworzone w tych 
miejscach głoski, wymawiane w izolacji, sylabach i wyrazach pozwalają na tworzenie mowy 
bardziej zrozumiałej. 
W piśmiennictwie niewiele jest doniesień na temat programu rehabilitacji chorych po 
resekcjach języka z punktu widzenia logopedycznego. Problemem tym zajęła się m.in. Stadler 
[69] opisując pooperacyjne, kompensacyjne wzory ruchów i wskazując konieczne 
przestrzeganie przez chorego ustalonego postępowania. Fletcher S.G [12], Imai S. i Michi 
[17] na podstawie zapisu elektropalatograficznego wskazywali na dwa typy aktywności 
artykulacyjnej, w trakcie rehabilitacji i rekonwalescencji. Do pierwszego typu zaliczyli 
chorych produkujących dźwięki prawie normalnie przy pomocy pozostałej tkanki językowej, 
w drugim - dźwięki tworzone były za pomocą kompensacyjnych ruchów żuchwy i warg, bez 
udziału języka. Autorzy ci nie podają jednak żadnych przykładów, w jaki sposób miałaby 
przebiegać rehabilitacja w celu zaktywizowania obwodowego aparatu mowy. Podobnie 
Pruszewicz [57] wskazując na zadziwiającą zdolność kompensacyjną narządu 
artykulacyjnego, zauwaza, ze wybór postępowania rehabilitacyjnego zależy od 
zaawansowania zmian w obrębie języka i możliwości kompensacyjnych chorego, nIe 
wskazując, jak miałaby wyglądać terapia. Lunn i in. [36] na podstawie badań realizacji głosek 
wymagających pionizacji języka, doszli do wniosku, że utrata mięśni w obszarze 1/3 tylnej 
języka ma duży wpływ na realizację głoski "l". 


83
		

/p0084.djvu

			Bachher [5] wyselekcjonowaną grupę chorych po częściowej resekcji języka z ograni- 
czeniami w artykulacji, zmniejszoną zrozumiałością mowy, zmienionym rezonansem ustnym 
1 nosowym oraz pogorszoną jakością głosu poddał trzymiesięcznej rehabilitacji. Plan 
rehabilitacji zakładał przeprowadzenie ćwiczeń muskulatury jamy ustnej i precyzyjnie 
określał rodzaj i zakres ćwiczeń oraz czas odbywania sesji terapeutycznych. Autor wskazywał 
na dużą rolę spontanicznych kompensacji, co wcześniej podkreślał Pruszewicz, jak i ćwiczeń 
logopedycznych. Był to jeden z nielicznych artykułów, gdzie dokładnie przedstawion 
program terapii i wykazano jej skuteczność w pierwszych trzech miesiącach po zabiegu. 
Zbieżne z wynikami uzyskanymi w tej pracy okazały się również wnioski Halczy- 
Kowalik [14], która także podkreślała, że wcześnie podjęta rehabilitacja mowy, w 2-4 
tygodni po zabiegu pozwala na wytworzenie nowych wzorców artykulacyjnych umo- 
żliwiających tworzenie mowy zrozumiałej, a powodzenie w rehabilitacji zależy w głównej 
mierze od uzyskania kontaktu w strefach artykulacyjnych przez narządy biorące udział 
w tworzeniu poszczególnych grup głosek. 
Niezwykle ważne stwierdzenie można znaleźć w pracy Matsui i wsp. [43], którzy 
w odniesieniu do jakości życia chorych po resekcji języka podkreślają, że 12 miesiąc po 
operacji jest niejako punktem kulminacyjnym ograniczającym czas zmian, jakich mozna 
dokonać za pomocą rehabilitacji, tak by poprawić sytuację tej grupy chorych. 
W trakcie prowadzenia badań stosowano w ramach rehabilitacji logopedycznej zestaw 
szpatułek firmy Kapitel. Uzasadnił to Koppetsch [22]. Stosowanie szpatułek miało na celu 
poprawę funkcjonalnej sprawności narządów artykulacyjnych poprzez zwiększenie zakresu 
ruchów oraz elastyczności przyległych struktur, zwiększenie siły i odpowiedniego 
współdziałania grup mięśniowych oraz poprawienie kontroli proprioreceptywnej, która 
zapewnia odpowiednie działanie podczas pracy i spoczynku. W trakcie ćwiczeń 
wykorzystywano też elementy techniki Castillo Moralesa zmniejszające napięcie mięśniowe. 
Przypuszcza się, że zastosowanie elementów masażu, z uwagi na jego wpływ na stan mięśni 
pozwoliło zwiększyć ogólną skuteczność stosowania szpatułek Kapitex podczas terapii 
indywidualnej. 
Aby jeszcze bardziej zoptymalizować realizacje ćwiczeń logopedycznych wykorzysty- 
wano w tym celu lustro logopedyczne, aby zademonstrować i uświadomić chorym 
prawidłowe ułożenie narządów artykulacyjnych oraz wykształcić autokontrolę 
wykonywanych przez nich ćwiczeń. W celu jeszcze pełniejszej wizualizacji układów 
narządów artykulacyjnych i interaktywnego udziału chorych w procesIe terapeutycznym 
wykorzystano kompleksowe programy komputerowe do terapii logopedycznej 
"Rentgenogramy" i "Praksja". opracowane przez firmę KOMLOGO. 


84
		

/p0085.djvu

			W dostępnym piśmiennictwie brak jest oceny skuteczności terapii logopedycznej 
u chorych po resekcjach języka, dlatego też nie można porównać uzyskanych wyników 
z danymi innych autorów. Nie znaleziono również wyników badań nad trwałością 
uzyskanych efektów wskutek zastosowanej terapii logopedycznej. Można jednak 
przypuszczać, ze osiągnięte rezultaty badań po pewnym czasie zmniejszą się lub utrzymają na 
tym samym poziomie. 
W końcowej części pracy dokonano również porównania oceny zrozumiałości wymowy 
chorego dokonej przez samego chorego w wyniku samooceny, jak i przez logopedę. 
W próbie oceniającej zrozumiałość wymowy przez chorego OCPAC (samoocena 
chorego) i przez logopedę OCLOG (ocena logopedy) w pierwszej grupie w procesIe 
rehabilitacji po 1, 3, i 6 miesiącu stwierdza się statystycznie istotne różnice w ocenie chorego 
w okresie między 1 a 3 miesiącem oraz między 1 a 6 miesiącem. Dokonując analizy 
wykresów graficznych chorzy korzystniej oceniali zrozumiałość własnej wymowy 
w pierwszych trzech miesiącach rehabilitacji, co nie było zbieżne z oceną logopedy, 
obserwującego osiąganie lepszych wyników rehabilitacji dopiero między 3 a 6 miesiącem. 
Z kolei w grupie osób po częściowej resekcji języka i dna jamy ustnej, migdałka chorzy 
oceniają korzystniej efekty rehabilitacji w całym sześciomiesięcznym okresie, natomiast 
logopeda uważa, że przebiegała ona bardziej efektywnie w okresie pierwszych trzech 
mIesIęcy. 
Oceną zrozumiałości mowy chorych po częściowej resekcji języka przed i po 
rehabilitacji zajmowali się Kruk-Zagajewska i wsp. [26]. Mowę oceniano pod kątem 
zrozumiałości i artykulacji w 7 -stopniowej skali. U wszystkich chorych zrozumiałość mowy 
przed zabiegiem oceniano na 95% więcej, natomiast zaburzenia artykulacji dotyczyły przede 
wszystkich głosek szczelinowych. Bezpośrednio po zabiegu operacyjnym mowa była 
niedokładna i spowolniała, a jej zrozumiałość była znacznie zaburzona. Procentowo oceniano 
stan zrozumiałości na poziomie 50-80%. Po upływie 3-4 miesięcy stwierdzano znaczne 
polepszenie mowy dość dobrze zrozumiałej dla otoczenia. Wyniki wskazująjednoznacznie na 
fakt, zbieżny z wynikami przedstawianymi przez autora dysertacji, że należy jak najszybciej 
podejmować rehabilitację, której celem jest polepszenie mowy zrozumiałej dla otoczenia. 
Autorzy nie odnieśli się jedynie do tego, czy w wyniku prowadzonej terapii polepszyła się 
znacznie tylko komunikatywność, czy też wyrazistość spółgłosek szczelinowych mających 
w języku polskim dość dużą reprezentatywność. 
Słuszne wydaje się stwierdzenie Koppetsch [22], że logopeda pracujący w zespole 
specjalistów stara się również o podniesienie jakości życia, poprzez poprawę zrozumiałości 


85
		

/p0086.djvu

			wymowy w wyniku terapeutycznych zabiegów w obrębie obwodowego narządu mowy. 


Podsumowując przedstawione wyniki badań można przyjąć, że przeprowadzona ocena 
obwodowego narządu mowy i analiza wyników rehabilitacji chorych po resekcji języka i dna 
jamy ustnej pozwoliła na osiągnięcie celu pracy, wskazując na jak najszybsze rozpoczęcie 
rehabilitacji logopedycznej, dającej szansę na poprawienie zrozumiałości wymowy poprzez 
usprawnienie obwodowego narządu mowy. 


86
		

/p0087.djvu

			7. Wnioski 


1. Leczenie operacyjne nowotworów języka i dna jamy ustnej prowadzi nie tylko do 
ubytków i zniekształceń morfologicznych zasadniczej części obwodowego narządu 
mowy, ale ogranicza też w znacznym stopniu motorykę warg. 


, 
2. Cwiczenia logopedyczne po operacjach nowotworów języka powInny obejmować 
wszystkie części obwodowego narządu mowy. 


3. Największą skuteczność rehabilitacji logopedycznej chorych po resekcjach 
nowotworów języka i dna jamy ustnej uzyskuje się w pierwszych 3 miesiącach po 


. . 
operacJI. 


4. Wczesna rehabilitacja obwodowego narządu mowy po operacjach nowotworów języka 
poprawia zrozumiałość mowy chorego, wpływając przez to na lepsząjakość życia. 


87
		

/p0088.djvu

			8. Streszczenie 


Najczęściej spotykanymi nowotworami jamy ustnej są: rak języka, rak dna jamy ustnej 
i podniebienia miękkiego. Rak jamy ustnej stanowi ok. 2% wszystkich nowotworów 


, 
złośliwych w krajach Europy Srodkowej. Usunięcie języka to nie tylko znaczna destrukcja 
obwodowego narządu mowy, ale także uraz psychiczny związany z utratą symbolu mowy, 
jakim jest język. Wbrew przypuszczeniom, nawet rozległa glossektomia nie daje znacznych 
zaburzeń w mówieniu ze względu na duże możliwości kompensacyjne obwodowego narządu 
mowy. Z punktu widzenia logopedy nadal mało jest prac badawczych skupiających się na 
artykulacyjnych i kompensacyjnych mechanizmach realizacji głosek, testach badających 
sprawność narządów artykulacyjnych (większość z nich dotyczy dzieci, nie zawsze można je 
zastosować w przypadku chorych po resekcji języka i/lub dna jamy ustnej), programach 
rehabilitacji pooperacyjnej umożliwiających uzyskanie takiego stopnia mowy socjalnie 
wydolnej, która podwyższy jakość życia tych chorych. 
Celem pracy jest ocena dynamiki ruchomych części obwodowego narządu mowy po 
rehabilitacji logopedycznej mającej na celu poprawę zrozumiałości mowy u chorych po 
resekcji języka i/lub dna jamy ustnej. 
Badaniami objęto 35-osobową grupę chorych, w wieku od 28-76 lat, w tym 7 kobiet 
i 28 mężczyzn, operowanych z powodu raka języka i/lub jamy ustnej w Klinice 
Otolaryngologii i Onkologii Laryngologicznej, a rehabilitowanych w Katedrze i Klinice 
Foniatrii i Audiologii w latach 2005-2007. U wszystkich chorych zgłaszających się 
z problemami dotyczącymi wymowy, utrudnionej ze względu na ograniczenia ruchomości 
obwodowego narządu mowy po wycięciu nowotworu jamy ustnej, wykonano badanie 
logopedyczne. Chorych objęto rehabilitacją logopedyczną. Ocenę dynamiki obwodowego 
narządu mowy prowadzono po pierwszym, trzecim i szóstym miesiącu rehabilitacji 
logopedycznej. 
W pracy połączono w grupę drugą chorych z guzem języka i dna jamy ustnej, z guzem 
języka i migdałka oraz z guzem języka, migdałka i dna jamy ustnej, ponieważ uzyskane 
wstępne wyniki badań wykazywały duże podobieństwo i spójność analityczną. Wyniki badań 
zostały opracowane statystycznie dla dwóch grup chorych; tylko z guzem języka 
i pozostałych chorych. 
Badanie podzielono na badanie wstępne (wywiad, obserwacja) i badanie uzupełniające 
(badanie stanu i ruchomości narządów aparatu artykulacyjnego, badanie języka, zaplanowanie 
terapii logopedycznej). 


88
		

/p0089.djvu

			Analizę statystyczną wszystkich wyników badań przeprowadzono korzystając 
z oprogramowania MS EXCEL oraz Statistica for Windows. 
Uzyskane wyniki przedstawiono w odniesieniu do trzech obszarów: 1) oceny dynamiki 
zmian w motoryce warg po 1, 3, i 6 miesiącu rehabilitacji; 2) oceny dynamiki zmian 
w motoryce języka po 1, 3, i 6 miesiącu rehabilitacji; 3) oceny zrozumiałości wymowy przez 
chorego (samoocena) oraz przez logopedę. 
" 
PROBA MOTORYKI WARG. W ocenie istotności różnic pomiędzy poszczególnymi 
okresami rehabilitacji w obu grupach chorych stwierdzono statystycznie znamienne różnice 
w niektórych analizowanych próbach na poziomie p<0,05. 
W próbach: Warg Szeroko Otwartych, Warg Rozciągniętych, Zwarcia Warg, 
Zakrywania Wargi Dolnej Wargą Górną nie stwierdzono się statystycznie istotnych różnic po 
1, 3 i 6 miesiącu rehabilitacji. 
W próbie Ciągnięcia Kącika Warg w Lewo, w próbie Ciągnięcia Kącika Warg 
, 
w Prawo, w próbie Próba Sciągnięcia Warg do płaszczyzny pośrodkowej stwierdza się 
statystycznie istotne różnice dla grupy pierwszej w okresie pomiędzy 1 a 3 mIeSIącem 
rehabilitacji i pomiędzy 1 a 6 miesiącem rehabilitacji. Dla grupy drugiej różnice te 
zauważalne są pomiędzy 1 a 3 miesiącem rehabilitacji i pomiędzy 1 a 6 mIeSIącem 
rehabili tacj i. 
W próbie Zakrywania Wargi Górnej Wargą Dolną w grupie pierwszej nie stwierdza się 
statystycznie istotnych różnic, natomiast w grupie drugiej stwierdza się statystycznie istotne 
różnice w całym sześciomiesięcznym okresie rehabilitacji. 
W próbie Dmuchania stwierdza się statystycznie istotne różnice dla grupy pierwszej 
w okresie pomiędzy 1 a 3 miesiącem rehabilitacji, pomiędzy 1 a 6 miesiącem rehabilitacji 
i pomiędzy 3 a 6 miesiącem rehabilitacji oraz dla grupy drugiej pomiędzy 1 a 3 miesiącem 
i pomiędzy 1 a 6 miesiącem rehabilitacji. 
PRÓBY MOTORYKI JĘZYKA. W ocenIe istotności różnic pomiędzy 
poszczególnymi okresami rehabilitacji w obu grupach chorych (test znaków) stwierdzono 
statystycznie znamienne różnice w analizowanych próbach na poziomie p<0,05 
W próbie Wysuwania i Cofania Języka stwierdzono statystycznie istotne różnice dla 
grupy pierwszej w okresie pomiędzy 1 a 3 miesiącem i 1 a 6 miesiącem rehabilitacji oraz dla 
grupy drugiej w okresie pomiędzy 1 a 3 miesiącem rehabilitacji i pomiędzy 1 a 6 miesiącem 
rehabili tacj i. 
W próbie Opuszczania Języka N a Brodę nie stwierdzono statystycznie istotnych różnic 
po 1, 3 i 6 miesiącu. Statystycznie istotne różnice występują w drugiej grupie pomiędzy 1 a 3 
miesiacem rehabilitacji oraz 1 a 6 miesiącem rehabilitacji. 


89
		

/p0090.djvu

			W próbie Unoszenia Języka Do Nosa stwierdzono statystycznie istotne różnice w trzech 
pierwszych miesiącach rehabilitacji i pomiędzy 1 a 6 miesiącem rehabilitacji oraz dla grupy 
drugiej w okresie pomiędzy 1 a 3 miesiącem rehabilitacji i w okresie pomiędzy 1 a 6 
miesiącem rehabilitacji. 
W próbie Spłaszczania Języka stwierdzono statystycznie istotne różnice dla grupy 
pierwszej w okresie pomiędzy 1 a 3 miesiącem rehabilitacji i pomiędzy 1 a 6 miesiącem 
rehabilitacji oraz dla grupy drugiej w okresie pomiędzy 1 a 3 miesiącem rehabilitacji 
i pomiędzy 1 a 6 miesiącem i pomiędzy 3 a 6 miesiącem rehabilitacji. 
W próbie Zwężenia Języka stwierdzono statystycznie istotne różnice dla grupy 
pierwszej w okresie pomiędzy 1 a 3 miesiącem rehabilitacji, w okresie pomiędzy 1 a 6 
miesiącem rehabilitacji oraz dla grupy drugiej pomiędzy 1 a 3 miesiącem rehabilitacji 
i pomiędzy 1 a 6 miesiącem rehabilitacji. 
W próbie Próba Przesuwania Języka Do Lewego Kącika stwierdzono statystycznie 
istotne różnice dla grupy pierwszej w okresie pomiędzy 1 a 3 miesiącem rehabilitacji, 
pomiędzy 1 a 6 miesiącem rehabilitacji i pomiędzy 3 a 6 miesiącem rehabilitacji oraz dla 
grupy drugiej w okresach pomiędzy 1 a 3 miesiącem rehabilitacji i pomiędzy 1 a 6 miesiącem 
rehabili tacj i. 
W próbie Próba Przesuwania Języka Do Prawego Kącika stwierdzono statystycznie 
istotne różnice dla grupy pierwszej w okresie pomiędzy 1 a 3 miesiącem rehabilitacji 
i pomiędzy 1 a 6 miesiącem rehabilitacji oraz dla grupy drugiej w okresach pomiędzy 1 a 3 
miesiącem rehabilitacji i pomiędzy 1 a 6 miesiącem rehabilitacji. 
W próbie Opuszczania J ęzyka Na Brodę nie stwierdza się statystycznie istotnych różnic 
po 1, 3 i 6 miesiącu. Statystycznie istotne różnice występują w drugiej grupie pomiędzy 1 a 3 
miesiacem rehabilitacji oraz 1 a 6 miesiącem rehabilitacji. 
W próbie Próba Wypychania Językiem Lewego Policzka stwierdzono statystycznie 
istotne różnice dla grupy pierwszej w okresie pomiędzy 1 a 6 miesiącem rehabilitacji 
i pomiędzy 3 a 6 miesiącem rehabilitacji oraz dla grupy drugiej w okresie pomiędzy 1 a 6 
miesiącem rehabilitacji. 
W próbie Wypychania Językiem Prawego Policzka stwierdzono statystycznie istotne 
różnice dla grupy pierwszej w okresie pomiędzy 1 a 3 miesiącem rehabilitacji i pomiędzy 1 
a 6 miesiącem rehabilitacji oraz w grupie drugiej w okresie pomiędzy 1 a 6 miesiącem 
rehabilitacji i pomiędzy 3 a 6 miesiącem rehabilitacji. 
W próbie Oblizywania Językiem Górnej Wargi stwierdzono statystycznie istotne 
różnice dla grupy pierwszej w okresie pomiędzy 1 a 3 miesiącem rehabilitacji i pomiędzy 1 a 


90
		

/p0091.djvu

			6 miesiącem rehabilitacji oraz dla grupy drugiej pomiędzy 1 i 3 miesiącem, pomiędzy 1 i 6 
miesiącem rehabilitacji i pomiędzy 3 a 6 miesiącem rehabilitacji. 
W próbie Oblizywania Językiem Dolnej Wargi stwierdzono statystycznie istotne 
różnice dla grupy pierwszej pomiędzy 1 a 3 miesiącem i pomiędzy 1 a 6 miesiącem oraz dla 
grupy drugiej pomiędzy 1 a 6 miesiącem rehabilitacji. 
W próbie Oblizywania Warg Ruchem Okrężnym stwierdzono statystycznie istotne 
różnice dla grupy pierwszej w okresie pomiędzy 1 a 3 miesiącem, pomiędzy 1 a 6 miesiącem 
i pomiędzy 3 a 6 miesiącem oraz w grupie drugiej w okresach pomiędzy 1 a 6 miesiącem 
i pomiędzy 3 a 6 miesiącem. 
OCENA ZROZUMIAŁOŚCI WYMOWY CHOREGO DOKONANEJ PRZEZ 
SAMEGO CHOREGO (SAMOOCENA) I LOGOPEDĘ. W grupie pierwszej stwierdzono 
statystycznie istotne różnice w ocenie chorego w okresie pomiędzy 1 a 3 miesiącem 
rehabilitacji i pomiędzy 1 a 6 miesiącem rehabilitacji oraz w ocenie logopedy w okresie 
pomiędzy 1 a 3 miesiącem rehabilitacji, pomiędzy 1 a 6 miesiącem rehabilitacji i pomiędzy 
3 a 6 miesiącem. W grupie drugiej stwierdzono statystycznie istotne różnice w samoocenie 
chorego w okresie pomiędzy 1 a 3 miesiącem rehabilitacji, pomiędzy 1 a 6 miesiącem 
rehabilitacji i pomiędzy 3 a 6 miesiącem rehabilitacji oraz w ocenie logopedy w okresie 
pomiędzy 1 a 3 miesiącem rehabilitacji, pomiędzy 1 a 6 miesiącem rehabilitacji i pomiędzy 
3 a 6 miesiącem rehabilitacji. 
Wnioski: 


1. Leczenie operacyjne nowotworów języka i dna jamy ustnej prowadzi nie tylko do 
ubytków i zniekształceń morfologicznych zasadniczej części obwodowego narządu mowy, ale 
ogranicza też w znacznym stopniu motorykę warg. 


, 
2. Cwiczenia logopedyczne po operacjach nowotworów języka powinny obejmować 
wszystkie części obwodowego narządu mowy. 
3. Największą skuteczność rehabilitacji logopedycznej chorych po resekcjach 
nowotworów języka i dna jamy ustnej uzyskuje się w pierwszych 3 miesiącach po operacji. 
4. Wczesna rehabilitacja obwodowego narządu mowy po operacjach nowotworów 
języka poprawia zrozumiałość mowy chorego, wpływając przez to na lepsząjakość życia. 


91
		

/p0092.djvu

			9. Summary 


The most common oral cavity cancers are located in the: tongue, floor of mouth & sof t 
palate. Oral cavity cancer comprises 2% of alI malignant tumors in Central Europe. Tongue 
removal not onI y is a major destruction of peripheral organs of articulation, but is also 
associated with psychological stress that is caused by loss of verbal language expression - 
speech. Contrary to many assumptions, even extensive glossectomy is not folIowed by major 
difficulty speaking due to large compensation mechanisms in the peripheral organs of 
articulation. 
From the speech therapist point of vi ew there is little research focusing on articulatory 
and compensatory mechanisms of rendering vocals, tests looking at articulatory organs 
effectiveness (most of them concerns children and are not always appropriate for patients after 
removal of tongue and/or floor of mouth), as well as postoperative speech rehabilitation 
programs that enable speech quality which is socially effective & increasing the quality of 
life. 


The aim of the study was the assessment of dynamics of mobile parts of the peripheral 
organs of articulation after rehabilitation by speech therapist aimed at improving 
comprehensiveness of speech in patients after removal of tongue and/or floor of mouth. 


The study involved 35 patients, aged 28-76 (7 female, 28 male), operated due to cancer 
of tongue and/or floor of mouth in the Department of Otorhinolaryngology and ENT 
Oncology at the Poznan University of Medical Sciences (PUMS) in Poland that were 
subsequently rehabilitated in the Department of Foniatrics & Audiology at the PUMS 
between 2005-2007. 
AlI patients presenting with speech difficulties due to decreased mobility of the 
peripheral organs of articulation after excision of oral cavity cancer were initially evaluated 
by a speech therapist and subsequently were folIowed by this specialist. The assessment of the 
dynamics of peripheral organs of articulation was conducted at first, second and sixth month 
after initiation of speech therapy. 
In the study three groups were combined: tongue and floor of the mouth cancer, tongue 
and tonsil cancer as well as tongue, tonsil and floor of mouth cancer due to preliminary results 
that indicated large similarity and analytical cohesion. The statistical analysis was performed 
for two groups of patients: group with tongue cancer only (first group) and group comprising 
alI the others (second). 


92
		

/p0093.djvu

			The study was designed to have initial speech therapy examination (history & physical 
examination) as well as follow-up visit (examination of the peripheral organs of articulation 
and their mobility, tongue examination & speech therapy management plan). 
The statistical analysis of alI data was performed using Microsoft Excel and Statistica 
for Windows. 
The obtained data were presented in 3 categories: 1) assessment of the dynamics of lip 
mobility after 1, 3 and 6 months since initiation of therapy 2) assessment of the dynamics of 
tongue mobility after 1, 3 and 6 months since initiation of therapy 3) assessment of speech 
comprehensiveness by the patient (self-assessment) and by the speech therapist. 


LIP MOBILITY TEST. Statistically significant differences (p<0.05) were found 
between certain phases of therapy in both patient groups in a sign test. 
No statistically significant differences (p>0.05) were found after 1, 3 and 6 months 
since initiation of therapy in the following tests: lips wide open, lips widened, lips narrowed, 
covering of the lower lip with the upper lip. 
Statistically significant differences (p<0.05) were found, however, after 1, 3 and 6 
months since initiation of therapy in the following tests: Pulling of the Lip Corner to the left, 
Pulling of the Lip Corner to the right, Lip Traction to the Midline between first and third as 
well as first and sixth month of rehabilitation in the first and second group of patients. 
There were no statistically significant differences in the first group but they were found 
in the who le six month therapy period in the second group in the Upper Lip Covering With 
the Lower Lip Test. 
The Blowing test revealed statistically significant differences in the first group between 
first and third, first and sixth as well as third and six month of rehabilitation, whereas in the 
second group the differences were statistically significant only between first and third as well 
as first and sixth month of rehabilitation. 


TONGUE MOBILITY TESTS. Statistically significant differences (p<0.05) were 
found between certain phases of therapy in both patient groups in a sign test. 


In the Tongue Protrusion and Retraction Test statistically significant differences were 
found in the first group between first and third as well as first and sixth month of 
rehabilitation and in the second group between first and third as well as first and sixth month 
of rehabilitation. 


93
		

/p0094.djvu

			In the Lowering of Tongue To Chin Test no statistically significant differences were 
found in the first group between first, third and sixth month of rehabilitation. However, in the 
second group statistically significant differences were found between first and third as well as 
first and sixth month of rehabilitation. 
In the Elevation of Tongue To Nose Test statistically significant differences were found 
in both groups between first and third as well as first and sixth month of rehabilitation. 
In the Tongue Flattening Test statistically significant differences were found in the 
first group between first and third, as well as first and sixth month of rehabilitation. In the 
second group statistically significant differences were found between first and third, first and 
sixth, as well as third and sixth month of rehabilitation. 
In the Tongue Narrowing Test statistically significant differences were found in the first 
group between first and third, as well as first and sixth month of rehabilitation. In the second 
group statistically significant differences were found between first and third as well as first 
and sixth month of rehabilitation. 
In the Tongue Moving To The Left Mouth Corner Test statistically significant 
differences were found in the first group between first and third, first and sixth as well as third 
and sixth month of rehabilitation, whereas in the second group statistically significant 
differences were found between first and third as well as first and sixth month of 
rehabilitation. 
In the Tongue Moving To The Right Mouth Corner Test statistically significant 
differences were found in the first and second group between first and third as well as first 
and sixth month of rehabilitation. 
In the Left Cheek Expansion With The Tongue Test statistically significant differences 
were found in the first group between first and sixth as well as third and sixth month of 
rehabilitation, whereas in the second group between first and sixth month of rehabilitation. 
In the Right Cheek Expansion With The Tongue Test statistically significant differences 
were found in the first group between first and third as well as first and sixth month of 
rehabilitation, whereas in the second group between first and sixth as well as third and sixth 
month of rehabilitation. 
In the Upper Lip Licking With The Tongue Test statistically significant differences 
were found in the first group between first and third as well as first and sixth month of 
rehabilitation, whereas in the second group between first and third, first and sixth as well as 
third and sixth month of rehabilitation. 
In the Upper Lip Licking With The Tongue Test statistically significant differences 
were found in the first group between first and third as well as first and sixth month of 


94
		

/p0095.djvu

			rehabilitation, whereas in the second group between first and third, first and sixth as well as 
third and sixth month of rehabilitation. 
In the Lower Lip Licking With The Tongue Test statistically significant differences 
were found in the first group between first and third as well as first and sixth month of 
rehabilitation, whereas in the second group between first and sixth month of rehabilitation. 
In the Lip Licking With The Tongue Using Circulatory Movement Test statistically 
significant differences were found in the first gro up between first and third, first and sixth as 
well as third and sixth month of rehabilitation, whereas in the second group between first and 
sixth as well as third and sixth month of rehabilitation. 
Assessment of comprehensiveness of speech of the patient by the patient himself 
(self-assessment) and by speech therapist 
In the first group statistically significant differences were found in the self-assessment 
of the patient between first and third as well as first and sixth month of rehabilitation, whereas 
in the speech therapist' s assessment the differences were found between first and third, first 
and sixth as well as third and sixth month of therapy. 
In the second group statistically significant differences were found in the self- 
assessment of the patient between first and third, first and sixth as well as third and sixth 
month of rehabilitation, whereas in the speech therapist' s assessment the differences were 
found between first and third, first and sixth as well as third and sixth month of therapy. 
Conclusions: 
1. Surgical treatment of the tongue and floor of mouth cancers causes not only lesions and 
morphological deformities of the essential parts of peripheral organs of articulation but 
also reduces significantly mobility of the lips. 
2. Speech therapy after tongue surgery due to neoplasms should involve alI parts of the 
peripheral organs of articulation. 
3. The best results of speech therapy after resection of tongue and floor of mouth due to 
neoplasms are achieved in the first 3 months post-operatively. 
4. Early rehabilitation of the peripheral organs of articulation after tongue surgery due to 
neoplasms increases comprehensiveness of speech of the patient and therefore increases 
the quality of life. 


95
		

/p0096.djvu

			10. Piśmiennictwo 


1. Aitchinson J.: Ssak, który mówi. PWN, Warszawa 1991. 
2. Allison G.R., Rappaport L, Salibian A.H., McMicken B., Shoup J.E., Etchepare T.L., Krugman M.E.: 
Adaptive mechanismus of speech and swallowing after combined tongue reconstruction in long-term 
survivors. Am. J. Surg., 1987, 154,419-422. 
3. Alme A.M., Oberg E., Engstrand O.: An acoustic-perceptual study of Swedish vowels produced by 
subtotally glossectomized speaker. Phonetic Experimental Reserch at the Institut of Lingguistic 
University of Stokholm, 1989, 10, 157-184. 
4. Aviv J.E., Keen M.S.: Head and Neck and plastic surgery - a targeted problem and its solution. 
Laryngoscope, 1994, 104, 893-900. 
5. Bachher G.K.: Effective rehabilitation after partial glossectomy. Indian J. Otolaryngol. Head Neck Surg., 
2002,54,1,11-13,39-43. 


6. B arinow-Wojewódzki A., Marszałek S., Rychlewski T.: Kompleksowa rehabilitacja chorych po 
całkowitym usunięciu krtani. AWF w Poznaniu, skrypt 147,2005. 
7. Bohme G.: Ultraschalldiagnostik der Zunge. Laryngo-Rhino-Otol., 1990,69,381-388. 
8. Bohme G., Sram F., Kalvodova E..: Elektromyographische Untersuchungen uber das Verhalten der 
M.m.levator u. tensorveli palatini bei der Atmung und bei der Phoniation von Vokalen. Folia Phoniat., 
1966,18,9-18. 


9. Crum R.J., Loiselle R.J.: Oral perception and proprioception: a review of literature and its significance to 
prosthodontics. J. Prosthet. Dent., 1972,28,2,215. 
10. Davis J., Lazarus C., Logeman J., Hurst P.: Effect of maxillary glossectomy prosthesis on articulation and 
swallowing. J. Prothetic. Dentist., 1987,57,715-719. 


11. Demenko G., Pruszewicz A., Wika T.: Analiza periodyczności parametru FO u osób z zaburzeniami 
słuchu i mowy. IPPT, 1989, 1-47. 
12. Fletcher S.G.: Speech production following partial glossectomy. J. Speech Hear. Disord., 1988, 53, 232- 
238. 


13. Halczy-Kowalik L.: Patofizjologia połykania. [W:] Rak jamy ustnej. Kowalik S., Halczy-Kowalik L. 
(red.). Wyd. Pomorskiej Akademii Medycznej, Szczecin, 2001, 130-140. 


14. Halczy-Kowalik L.: Strukturalno-czynnościowe uwarunkowania tworzenia mowy po WYCIęCIU 
nowotworu jamy ustnej. [W:] Logopedia. T.35. Wyd. ZG PTL. Lublin, 2006,143-169. 
15. Halczy-Kowalik L.: Zaburzenia czucia. [W:] Rak jamy ustnej. Kowalik S., Halczy-Kowalik L. (red.). 
Wyd. Pomorskiej Akademii Medycznej, Szczecin, 2001, 169-202. 
16. Halczy-Kowalik L., Mierzwa A., Kowalik S., Po sio V., Stecewicz M..: Zaburzenia połykania i mowy po 
wycięciu zespołu bródkowo-językowo-gnykowego z powodu nowotworu. Czas. Stomat., 2001, 54, 3, 
177-184. 


96
		

/p0097.djvu

			17. Imai S., Michi K.: Articulatory function after resection of the tongue and floor of the mouth: palatometric 
and perceptual evaluation. J. Speech Hear. Res., 1992, 35, 69-78. 
18. Jassem w.: Podstawy fonetyki akustycznej. PWN, Warszawa, 1973. 


19. Jassem W., Szmeja Z., Pruszewicz A.: Mowa chorych po całkowitym wyłuszczeniu krtani w świetle 
analizy spektrograficznej. Otolaryngol. Pol., 1966,20,95-98. 
20. Kania J.T.: Szkice logopedyczne. WSiP, Warszawa, 2001, 155-170,279-291. 
21. Knychalska-Karwan Z.: Język, fizjologia, patologia. Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego, Wyd. I, 
Kraków, 2000, 15, 28-29, 35-38, 230. 


22. Koppetsch S.: Orofaziale Rekonstruktionen nach Mundboden- und Zungenteilresektionen. 2004, WVB, 
Berlin, 229-245. 


23. Kowalik S., Halczy-Kowalik L.: Rak jamy ustnej. Wydawnictwo Pomorskiej AM, Szczecin, 2001. 
24. Krechowiecki A., Czerwiński F.: Zarys anatomii człowieka. PZWL, Warszawa 1992. 
25. Kruk-Zagajewska A., Wierzbicka M.: Rak języka i dna jamy ustnej-rozpoznawanie i postępy w leczeniu. 
Wsp. Onkol., 2003,4264-274. 
26. Kruk-Zagajewska A.,Wiskirska-Woźnica B., Świdziński P.: Możliwości rehabilitacji mowy u pacjentów 
po częściowej resekcji języka. XLI Zjazd PTOL Chirurgów Głowy i Szyi, 2004, Lublin, Streszczenia, 
378. 


27. Kubiak Sz., Wiskirska-Woźnica B., Demenko G.: Zarys higieny narządu głosu. Wydawnictwo WSHE, 
2006, 67. 


28. Kurkowski Z.M.: Mowa dzieci sześcioletnich z uszkodzonym narządem słuchu. UMCS, Lublin, 1996, 
199-200. 


29. Leonard R.J., Gillis R.: Differential effects of speech prostheses in glossectomized patiens. J. Prosth. 
Dent., 1990,64,701-708. 


30. Lewandowski L.: Onkologia szczękowo-twarzowa - wybrane zagadnienia kliniczne. Lewandowski L. 
(red.). Wydawnictwa Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu, 2008. 
31. Lewandowski L.: Palatogramy i lingwogramy w ocenie zaburzeń artykulacji głosek po operacjach 
nowotworów języka i dna jamy ustnej. [W:] Język narząd niezastapiony? Materiały z konferencji 
Naukowo-Szkol., Szczecin, 2005, 20. 
32. Lippert H.: Anatomia. T 2. Wyd. polskie. Aleksandrowicz R. (red.). Wyd. Med. Urban & Partner, 
Wrocław, 1998. 


33. Llewelyn J., Mitchell R.: Smoking, alkohol and oral cancer in south east Scotland: a 10 year experience. 
Br. J. Oral Max, 1994,32,3, 146. 
34. Logemann J.A., Pauloski B.R., Rademaker A.W., Mc Connel, Heiser F.M.S., Cardinale S., Shedd D., 
David S., Beery Q., Johnoson J., Baker T.: Speech and swallow function after tonsil/base of tongue 
resection with primary ciosure. J. Speech Hear. Disorders, 1993,36,918-926. 


97
		

/p0098.djvu

			35. Lowe A.: Tonggue movements - brainstem mechanismus and clinical postulates. Brain Behav. Evol., 
1984,25,128-137. 


36. Lunn J., Wrench A., Mackenzie Beck J.: Acoustic analysis of/l/in glossectomees. Proceedings of the 
International Conference of Spoken Language Processing. Sydney, 1998, 
http://sls.qmuc.ac. uk./pubs/lun981. pdf 
37. Mackenzie Beck J., Wrench A., Jackson M., Soutar D., Robertson A.G., Laver J.: Surgical mapping and 
phonetic analysis in intra-oral cancer. [W:] Clinical Phonetics and Linguisttics. Ziegler W., Deger K. 
(red.). London, 1998, 481-492. 


38. Mackiewicz B.: Dysglosja jako jeden z objawów zespołu oddechowo-połykowego.Wyd. Uniwersytetu 
Gdańskiego, 2002, 9-11. 


39. Mady K., Sader R., Beer A., Hoole P., Zimmermann A., Hannig C.: Consonant articulation in 
glossectomee speech evaluated by dynamic MR1. Proc. the 15th Internalional Congress of Phonetic 
Sciences (ICPhS). Barcelona, 2003. 
40. Mady K., Sader R., Zimmermann A., Hoole P., Beer A., Zeilhofer H.F., Hannig C.: Assessment of 
consonant articulation in glossectomee speech by dynamic MR1. Proc. 7th Internatinal Conference on 
Speech and Language Processing (ICSLP). Denver, 2002, 961-964. 
41. Mady K., Sader R., Zimmermann A., Hoole P., Zeihofer H.F., Hannig C.: Use of real-time MRI in 
assessment of consonant articulation before and after tongue surgery and tongue reconstruction. Proc. 4th 
International Speech Motor Conference, Chapter 35, Nijmegen, N etherland, 2001, 142-145. 
42. Massegill R., Maxwell S., Pickrell K.: An analysis of articulation foolowing partial and total glossectomy. 
J. Speech Hear. Disord. , 1970, 35, 170-173. 


43. Matsui Y., Ohno K. Yamashita Y., Takahashi K.: Factors influencing postoperative speech function of 
tongue cancer patiens following reconstruction with fasiocutaneous/myocutaneous flaps - a multicenter 
study. Int. J. Oral Maxillofac. Surg., 2007,36,601-609. 
44. Mitrynowicz-Modrzejewska A.: Fizjologia i patologia głosu, słuchu i mowy. PZWL, Warszawa, 1963. 
45. Mlosek K.: Radiologia stomatologiczna i szczękowo twarzowa. Meddentpress, Warszawa, 1995,56. 
46. Morrish E.C.E.: The direct-realist theory of speech perception: counter-evidence from the analysis of the 
speech of glossectome. J. Phonet., 1990, 18, 157-527. 
47. Obrębowski A.: Anatomiczne i fizjologiczne podstawy zaburzeń mowy. [W:] Diagnoza i terapia zaburzeń 
mowy. Gałkowski T., Tarkowski Z., Zaleski T. (red.). Lublin, 1993,21-22. 
48. Obrębowski A.: Badanie kliniczne narządu mowy. Otorynolaryngologia, 2006, Supl. XI, 50-55. 
49. Obrębowski A.: Czynności narządów mowy: oddychanie, fonacja, artykulacja. [W:] Podstawy 
neurologopedii. Gałkowski T. (red.). Opole, 2005,154-181. 
50. Obrębowski A., Kraśny J.: Foniatryczna ocena narządu mowy. Nowa Medycyna, 2000, 99, 28-30. 
51. Ora -Light@Oral Motor Exercise System,2004, Kapitex Healthcare Ltd.England 


98
		

/p0099.djvu

			52. Ostapiuk B.: Logopedyczna ocena ruchomości języka. [W:] Logopedia. Teoria i praktyka. Młynarska M., 
Smereka T. (red.). Wyd. A Linea, Wrocław, 2005, 299-306. 
53. Ostaszewska D., Tambor J.: Fonetyka i fonologia współczesnego języka polskiego. PWN, Warszawa, 
2004. 


54. Panchal A., Potterton J., Scalon E., McLean N.R.: An objective assessment of speech and swallowing 
following free flap reconstruction for oral cavity cacers. Br. J. Piast. Surg., 1996,49, 363-369. 
55. Pawłowski z.: Foniatryczna diagnostyka wykonawstwa emisji głosu śpiewaczego i mówionego. Impuls, 
Kraków, 2005, 261, 291-295. 


56. Perrier P., Savariaux C., Lebeau J., Magana G.: Speech production after tongue surgery and tongue 
reconstruction. Proceedings of the 14th International Congress of Phonethic Sciences, 1999, 1805-1808. 
57. Pruszewicz A.: Foniatria kliniczna. 1992,226-231. 
58. Pruszewicz A.: Instrumentalne metody badania głosu. [W:] Narząd głosu i jego znaczenie w komunikacji 
społecznej. Obrębowski A. (red.). Wydawnictwo Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu, 2008, 50-63. 
59. Pruszewicz A., Flieger S., Obrębowski A., Lewandowski L.: Wyniki badań palato- i lingwograficznych 
oraz foniatrycznych u chorych z pseudoprogenią po rozszczepach podniebienia. Otolaryngol. Pol., 1991, 
45, 2, 122-127. 


60. Pruszewicz A., Kruk-Zagajewska A.: Zaburzenia foniatryczne u chorych po resekcjach języka z powodu 
nowotworów złośliwych. Otolaryngol. Pol., 1977,31,3,281-290. 
61. Pruszewicz A., Obrębowski A., Stachowski B., Kaczmarek J.: Elektromyographische Untersuchung der 
Muskeln des Gaumens, des Rachens und der Lippen wahrand der Phonation und des Schuckenes bei 
Kranken mit Palatoschisis. HNO, 1971, 19,77-81. 
62. Pruszewicz A., Świdziński P., Obrębowski A., Świdziński W.: Acoustic analysis of functional voice 
disorders. XXth Congress UEP. Budapest, November 1997. 
63. Rentschler G.J., Mann M.B.: The effects of glossectomy on intelligibility of speech and oral perceptual 
discrimination. J. Oral Surg., 1980,38,348-354. 
64. Rocławski B.: Podstawy wiedzy o języku polskim. Glottispol. Gdańsk, 2005. 
65. Rodak H.: Terapia dziecka z wada wymowy. Wyd. Polskiej Fundacji Zaburzeń Mowy, Warszawa, 1992, 
55. 


66. Sapożkow M.A.: Sygnał mowy w telekomunikacji i cybernetyce. Wyd.1. WNT, Warszawa, 1966. 
67. Savariaux C., Perrier P., Pape D., Lebeau J.: Speech productions after glossectomy and reconstructive 
lingual surgery: a longitudinal study. Proc. of the 2nd International Workshop on Models and Analysis of 
Vocal Emission for Biomedical 2001 Applications. Firenze. http://www.icp.inpg fr/Esavario/postscript/ 
maveba 2002.pdf 
68. Sinkiewicz A.: Rak krtani. Polskie Towarzystwo Laryngektomowanych, Bydgoszcz, 1999. 


99
		

/p0100.djvu

			69. Stadler A.: Zur Sprachbehandlung von Tumorpatienten nach Zungen und Mundbodenresektionen mit 
plastischer Deckung bzw. Rekonstruktion(Entwiclung einer komplexen Behandlung auf der Grundlage 
einer Kompensationstherapie). Diss. Humboldt-Universitat zu Berlin, 1968. 
70. Stecewicz M., Halczy-Kowalik L.: Dźwiękowa realizacja polskich fonemów spółgłoskowych u osób po 
wycięciu zespołu językowo-bródkowo-gnykowego. [W:] Logopedia. T.35. Wyd. ZG PTL, Lublin, 2006, 
169-181. 


71. Stopa R.: Powstanie mowy ludzkiej w oświetleniu antropologii i językoznawstwa. Prz. Antropol., 1956, 
22, 2. 
72. Styczek L: Logopedia. 1979, 93-105. 
73. Świdziński P.: Przydatność analizy akustycznej w diagnostyce zaburzeń głosu. Rozprawa habilitacyjna. 
Poznań, 1998. 


74. Takemoto H.: Morphological analyses of the human tongue musculature for three-dimensional modeling. 
J. Speech Lang. Hear. Res., 2001, 44,1,95-107. 


75. Tarnowska Cz.: Zaburzenia artykulacji po różnym zakresie wycięcia ruchomych i stałych narządów 
artykulacyjnych. Konferencja Naukowo-Szkoleniowa poświęcona patologii języka. Wyd. Pomorskiej 
AM, Szczecin, 2005, 31. 
76. Taylor A.: Neurophysiology of the jaws and teeth. Palgrave Macmillan. 1990,294-368. 
77. Wein B., Angerstein W., Neuschaefer-Rube C., Obrebowski A., Kajman S.: Badanie obwodowego 
narządu mowy przy wymowie głosek polskich za pomocą jądrowego rezonansu magnetycznego (NMR). 
Otolaryngol. Pol., 1994, 48, 178-198. 
78. Wierzchowska B.: Wymowa polska. PZWS, Warszawa, 1971. 
79. Zatoński W., Tyczyński J.: Epidemiologia nowotworów złośliwych w Polsce w latach 1980-1994, 1997, 
40-43. 


100
		

/p0101.djvu

			11. Spis rycin i tabel 


SPIS TABEL 


Tab. 1. Mięśnie, unerwienie i funkcje podniebienia miękkiego. 
Tab. 2. Mięśnie języka, położenie i czynności. 
Tab. 3. Podział spółgłosek na podstawie 4 kryteriów ich powstawania ze uwzględnieniem 3 stref 
artykulacyjnych. 
Tab. 4. Częstość występowania guzów w poszczególnych okolicach jamy ustnej w zależności od płci. 
Tab. 5. Oznaczenia wykonywanych ruchów w zakresie warg i języka. 
Tab. 6. Statystyki opisowe 9 parametrów motoryki warg. 
Tab. 7. Statystyki opisowe 9 parametrów motoryki warg. 
Tab. 8. Analiza istotności różnic (poprawy) po 1,3 i 6 miesiącu rehabilitacji w obu grupach badanych 
chorych. 
Tab. 9. Opis oznaczeń stosowanych dla prób motoryki języka. 
Tab. 10. Statystyki opisowe 12 parametrów motoryki języka. 
Tab. 11. Analiza istotności różnic (poprawy) po 1,3 i 6 miesiącu rehabilitacji w obu grupach chorych. 
Tab. 12. Test istotności różnic pomiędzy oceną chorego a oceną logopedy w pierwszej grupie chorych 
w kolejnych miesiącach rehabilitacji. 
Tab. 13. Test istotności różnic pomiędzy oceną chorego a oceną logopedy w drugiej grupie. 


SPIS RYCIN 


Ryc. 1. Schemat mięśni podniebienia miękkiego: 1 - napinacz podniebienia, 2 - dźwigacz 
podniebienia, 3 - podniebienno-językowy, 4 - podniebienno-gardłowy (wg Fritzella). 
Ryc. 2. Jama ustna. Język - widok od strony przyśrodkowej (wg Sobotty). 
Ryc. 3. Grzbiet języka - widok od góry (wg Sobotty). 
Ryc. 4. Język - rozmieszczenie brodawek (wg Knychalskiej-Karwan). 
Ryc. 5. Okolice powierzchni grzbietowej języka z zaznaczonymi okolicami recepcji - cztery 
podstawowe smaki (wg Knychalskiej-Karwan). 
Ryc. 6. Powierzchnia dolna języka (wg A. Krechowieckiego i F. Czerwińskiego). 
Ryc. 7. Mięśnie języka (wg Sobotty). 
Ryc. 8. Unerwienie języka (wg Knychalskiej-Karwan). 
Ryc. 9. Narządy mowy. Jamy nasady (ustna, gardłowa i nosowa) w przekroju (wg Styczek). 
Ryc. 10. Poziome i pionowe ruchy języka (wg Ostaszewskiej i Tambor). 
Ryc. 11. Strefy artykulacji głosek (wg Styczek). 
Ryc. 12. Szczeliny wytwarzane w narządach artykulacyjnych przy realizacji spółgłosek (wg 
Ostaszewskiej i Tambor). 
Ryc. 13. Zwarcie i szczelina na przemian w narządach artykulacyjnych przy realizacji głosek zwarto- 
szczelinowych (wg Ostaszewskiej i Tambor). 
Ryc. 14. Pełne zwarcie dwóch warg (wg Ostaszewskiej i Tambor). 


101
		

/p0102.djvu

			Ryc. 15. Pełne zwarcie języka i zębów (wg Ostaszewskiej i Tambor). 
Ryc. 16. Pełne zwarcie środka języka z podniebieniem twardym (wg Ostaszewskiej i Tambor). 
Ryc. 17. Pełne zwarcie tylnej części języka z podniebieniem miękkim (wg Ostaszewskiej i Tambor). 
Ryc. 18. Drżącość (wg Ostaszewskiej i Tambor). 
Ryc. 19. Trzy zasadnicze układy języka (wariant samogłoskowy): A - położenie przednie, B - 
położenie tylne, C - położenie płaskie (wg Wierzchowskiej). 
Ryc. 20. Trójkąt samogłoskowy (wg Wierzchowskiej). 
Ryc. 21. Czworokat samogłoskowy (wg Wierzchowskiej). 
Ryc. 22. Trzy zasadnicze układy języka (wariant spółgłoskowy): A - położenie przednie, B - 
położenie tylne, C - położenie płaskie (wg Wierzchowskiej). 
Ryc. 23. Palatogram głoski "s" (wg Styczek). 
Ryc. 24. Lingwogram głoski "s" (wg Styczek). 
Ryc. 25. Labiogram. Ruchy warg w czasie wymawiania wyrazu "socha" (wg Styczek). 
Ryc. 26. Glossogram sylab "taka" (wg Pruszewicza). 
Ryc. 27. Artykulograf elektromagnetyczny (wg Pawłowskiego). 
Ryc. 28. Rentgenogram głoski "s" (wg Styczek). 
Ryc. 29. Obraz tomograficzny ułożenia spoczynkowego narządów artykulacyjnych: w - wargi; p- 
podniebienie; j - język; n - nagłośnia; k - kręgosłup (wg Wein). 
Ryc. 30. Schemat ustawienia głowicy w płaszczyźnie strzałkowej i czołowej (wg Mloska). 
Ryc. 31. Sonoanatomiajęzyka w USG (wg Mloska). 
Ryc. 32. Liczebność poszczególnych grup wiekowych w badanej grupie chorych. 
Ryc. 33. Rozkład płci osób badanych. 
Ryc. 34. Liczba badanych chorych ze względu na wykształcenie. 
Ryc. 35. Aktywność zawodowa badanych chorych. 
Ryc. 36. Umiejscowienie guzów w jamie ustnej. 
Ryc. 37. Połączone grupy chorych z guzem języka i guzem języka, migdałka i dna jamy ustnej. 
Ryc. 38. Strona wykonanego zabiegu. 
Ryc. 39. Mięśnie ćwiczone podczas terapii Ora-Light@. 
Ryc. 40. Ilustracja graficzna ćwiczeń ze szpatułkami (źródło: www.kapitex.com). 
Ryc. 41. Ocena dynamiczna zmian po 1,3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby WSo: a) w grupie 
pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 
Ryc. 42. Ocena dynamiczna zmian po 1,3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby WR: a) w grupie 
pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 
Ryc. 43. Ocena dynamiczna zmian po 1,3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby ZW: a) w grupie 
pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 
Ryc. 44. Ocena dynamiczna zmian po 1,3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby CKWL: a) w grupie 
pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 
Ryc. 45. Ocena dynamiczna zmian po 1,3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby CKWP: a) w grupie 
pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 
Ryc. 46. Ocena dynamiczna zmian po 1,3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby ŚW: a) w grupie 
pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 


102
		

/p0103.djvu

			Ryc. 47. Ocena dynamiczna zmian po 1,3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby ZWDWG: a) w grupie 
pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 
Ryc. 48. Ocena dynamiczna zmian po 1,3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby ZWGWD: a) w grupie 
pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 
Ryc. 49. Ocena dynamiczna zmian po 1,3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby DMUCH: a) w grupie 
pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 
Ryc. 50. Ocena dynamiczna zmian po 1,3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby WCJ: a) w grupie 
pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 
Ryc. 51. Ocena dynamiczna zmian po 1,3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby OJNB: a) w grupie 
pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 
Ryc. 52. Ocena dynamiczna zmian po 1,3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby UJDN: a) w grupie 
pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 
Ryc. 53. Ocena dynamiczna zmian po 1,3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby SJ: a) w grupie 
pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 
Ryc. 54. Ocena dynamiczna zmian po 1,3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby GROT: a) w grupie 
pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 
Ryc. 55. Ocena dynamiczna zmian po 1,3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby PJDLK: a) w grupie 
pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 
Ryc. 56. Ocena dynamiczna zmian po 1,3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby JDPK: a) w grupie 
pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 
Ryc. 57. Ocena dynamiczna zmian po 1,3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby WJLP: a) w grupie 
pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 
Ryc. 58. Ocena dynamiczna zmian po 1,3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby WJPP: a) w grupie 
pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 
Ryc. 59. Ocena dynamiczna zmian po 1,3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby OJGW: a) w grupie 
pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 
Ryc. 60. Ocena dynamiczna zmian po 1,3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby OJDW: a) w grupie 
pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 
Ryc. 61. Ocena dynamiczna zmian po 1,3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby OWRO: a) w grupie 
pierwszej oraz b) w grupie drugiej badanych osób. 
Ryc. 62. Ocena dynamiczna zmian po 1,3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby: a) OCP AC oraz b) 
OCLOG w pierwszej grupie. 
Ryc. 63. Ocena dynamiczna zmian po 1,3 i 6 miesiącu rehabilitacji dla próby: a) OCP AC oraz b) 
OCLOG w drugiej grupie. 


103
		

/p0104.djvu

			ZAŁĄCZNIKI
		

/p0105.djvu

			Załącznik nr 1 


INFORMACJA OGÓLNA DLA CHOREGO BIORĄCEGO UDZIAŁ W BADANIU 


Temat: JJOcena motoryki obwodowego narządu mowy i wyniki rehabilitacji 


logopedycznej po operacjach nowotworów jamy ustnejJJ 


Katedra i Klinika Foniatrii i Audiologii UM w Szpitalu Klinicznym im. H.Święcickiego w 
Poznaniu prowadzi badania dotyczące dynamiki zmian w obwodowym narządzie mowy po 
rehabilitacji logopedycznej i tego} jaki wpływ ma terapia logopedyczna na podniesienie 
zrozumiałości mowy po operacjach onkologicznych w jamie ustnej. 


Badania te maja przyczynić się do podniesienia jakości terapii logopedycznej i zwrócenia 
uwagi na optymalny czas stosowania ćwiczeń logopedycznych. 


Ocena dokonana przez samego pacjenta jest cenną próbą wglądu w realną sytuację 
dotyczącą porozumiewania się słownego po operacji. 


Udział w badaniu będzie polegał na tym} że zostanie Pan/Pani poproszony/a o wypełnienie 
załączonych kwestionariuszy. 


Osobą} z którą może Pan/Pani porozmawiać na temat przedstawiony w badaniu jest 
logopeda mgr Anna Żebryk-Stopa. 


Udział w badaniu jest dobrowolny i nieodpłatny .W każdej chwili istniej możliwość odmowy i 
rezygnacji z uczestnictwa w badaniu bez konieczności podania przyczyny ii bez jakichkolwiek 
konsekwencji. 


Zobowiązujemy się do zachowania poufności tej części dokumentacji medyczneL która 
pozwoliłaby na identyfikację w badaniu oraz wyłączenia danych osobowych z ewentualnej 
publikacji wyników badania. 


Dziękujemy za wspólpracę.
		

/p0106.djvu

			Załącznik nr 2 


INFORMACJA DLA OSÓB BIORĄCYCH UDZIAŁ W BADANIACH 


Temat: Ocena motoryki obwodowego narządu mowy i wyniki rehabilitacji 


logopedycznej po operacjach nowotworów jamy ustnej 


, 
Katedra i Klinika Foniatrii i Audiologii UM w Szpitalu Klinicznym im.H.Swięcickiego 
w Poznaniu prowadzi badania dotyczące dynamiki zmian w obwodowym narządzie mowy po 
rehabilitacji logopedycznej u chorych po operacjach onkologicznych jamy ustnej. 


Badania te mają się przyczynić do lepszego poznania i realizowania sposobu oraz czasu 
przeprowadzania terapii logopedycznej u chorych z zaburzeniami motoryki narządów 
artykulacyjnych. 


Udział w badaniach będzie polegał na 


-wypełnieniu kwestionariusza praksji warg i języka, 


-kwestionariusza dotyczącego samooceny własnej mowy po operacji 


-ocenie logopedy sprawności artykulacyjnej pozostałych po operacji 


fragmentów obwodowego narządu mowy 


-terapii logopedycznej w okresie sześciu miesięcy po operacji 


Udział w badaniu jest dobrowolny i nieodpłatny. W każdej chwili istniej możliwość 
odmowy i rezygnacji z uczestnictwa w badaniu bez konieczności podania przyczyny i bez 
jakichkolwiek konsekwencji czy zmiany sposobu leczenia. 


Zobowiązuję się do zachowania poufności tej dokumentacji medycznej, która pozwoliłaby 
na identyfikacje osoby uczestniczącej w badaniu oraz wyłączenia danych osobowych z 
publikacji wyników badań. 


Dziękuje za współpracę. 


Prowadzący badania: mgr Anna Żebryk-Stopa
		

/p0107.djvu

			Załącznik nr 3. 


ZGODA PACJENTA NA UDZIAŁ W BADANIU NAUKOWYM 


Temat: Ocena motoryki obwodowego narządu mowy i wyniki rehabilitacji 


Logopedycznej po operacjach nowotworów jamy ustnej 


Nazwisko i imię osoby 
b adan ej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 


A dre s . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 


Oświadczam, że zostałem/łam poinformowany/a o celu zamierzonych badań i sposobie ich 
przeprowadzania. Rozumiem, na czym mają polegać i do czego potrzebna jest moja zgoda. 


Mój podpis na niniejszym formularzu został złożony dobrowolnie. Zostałem/łam 
poinformowany/a o tym, że mogę odmówić zgody na udział w badaniach lub cofnąć ja w 
każdej chwili, także podczas wykonywania badań bez konsekwencji czy zmian w sposobie 
leczenia. 


Ponadto wyrażam zgodę na wykorzystanie moich danych osobowych dla potrzeb niniejszego 
badania. 


Wyrażam zgodę na badania. 


Poznań, data.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
Podpis. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..
		

/p0108.djvu

			Załącznik nr 4 


Przykładowe zdjęcia chorej po usunięciu guza 1/3 języka po stronie lewej i prowadzonej terapii z 
wykorzystaniem szpatułek firmy Kapitex@ 


Chora po całkowitym wygojeniu ran pooperacyjnych, podobnie, jak i pozostali badani 
została podana rehabilitacji logopedycznej z zastosowaniem specjalistycznych szpatułek 
systemu Ora-Light@.
		

/p0109.djvu

			Zdjęcia ze zbiorów autora pracy.
		

/p0110.djvu

			załącznik 5 


PRAKSJA JĘZYKA 


Lp. WYSUWANIE I DATY BADANIA OPUSZCZANIE DATY BADANIA UNOSZENIE DATY BADANIA 
CHOWANIE JĘZYKA JĘZYKA NA BRODĘ JĘZYKA DO NOSA 
Z/DO JAMY 
USTNEJ 
1 NORMA 
2 ZABURZONA 
3 NIEMOŻLIWA 
4 ASYMETRYCZNA 
5 SPOWOLNIAŁA 



 
> 
N 
Uf 
., 
., 
CI) 

 
	
			

/p0111.djvu

			załącznik 5 


PRAKSJA JĘZYKA C.D 


Lp. OBLIZYWANIE DATY BADANIA OBLIZYWANIE DATY BADANIA OBLIZYWANIE DATY BADANIA 
JĘZYKIEM GÓRNEJ JĘZYKIEM DOLNEJ WARG RUCHEM 
WARGI WARGI OKRĘŻNYM 
1 NORMA 
2 ZABURZONA 
3 NIEMOŻLIWA 
4 ASYMETRYCZNA 
5 SPOWOLNIAŁA
		

/p0112.djvu

			załącznik 5 


MOTORYKA WARG 


Lp. USTA SZEROKO DATY BADANIA USTA DATY BADANIA ZACISKANIE UST DATY BADANIA 
OTWARTE ROZCIĄGNIĘTE 
1 NORMA 
2 ZABURZONA 
3 NIEMOŻLIWA 
4 ASYMETRYCZNA 
5 SPOWOLNIAŁA 


..c 
C) 
 
c::: ID 


 
., C') 
CI) 
 

 co 
. 
	
			

/p0113.djvu

			Załącznik nr 6 
Dokumentacja fotograficzna chorych podzielonych na grupy wg lokalizacji guza w jamie ustnej 
(przykładowe fotografie) 


1. Chorzy z guzem języka 


Chora J.5. lat 28 -guz języka po str. lewej 


Chory M.T.l.lat 49 -guz języka po str.prawej 


Chory A.D. lat 43 - guz języka po str. lewej 


Chory R.K. lat 45 - guz języka po str. lewej
		

/p0114.djvu

			2. Chorzy z guzem języka i migdałka 


Chory J.G.lat 62 - guz języka i migdałka po stronie prawej 


Chory P.H.lat 51- guz języka i migdałka po stronie lewej 


Chory K.D.lat 59 - guz języka i migdałka po stronie prawej
		

/p0115.djvu

			3. Chorzy z guzem języka i dna jamy ustnej 


Chory B.A. lat 65 - guz języka, migdałka i dna jamy ustnej po stronie prawej 


4. Chorzy z guzem języka, migdałka i dna jamy ustnej 


Chory T.M.lat 55- guz języka, migdałka i dna jamy ustnej po str. prawej 


Chory M.H.lat 54 - guz języka, migdałka i dna jamy ustnej po stronie prawej 


Chory J.W.lat 56 - guz języka, migdałka i dna jamy ustnej po stronie lewej