/p0001.djvu

			BADANIE CECH KREATYWNOŚCI W CHOROBIE 
AFEKTYWNEJ DWUBIEGUNOWEJ 


Praca doktorska 
Paulina Klonowska- Woźniak 


Promotor 
Prof. dr hab. Janusz Rybakowski 


Klinika Psychiatrii Dorosłych 
Uniwersytetu Medycznego 
im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu 


Poznań 2009
		

/p0002.djvu

			Serdecznie dziękuję 
Profesorowi dr hab. Januszowi Rybakowskiemu 
za konsultacje, wsparcie merytoryczne 
oraz okazaną życzliwość 


2
		

/p0003.djvu

			SPIS TREŚCI 


l. WSTĘP 5 
1.1. Choroba afektywna dwubiegunowa 5 
1.1.1. Rys historyczny choroby afektywnej dwubiegunowej 5 
1.1.2. Współczesne koncepcje podzialu choroby afektywnej dwubiegunowej 8 
1.1.3. Etiologia i patogeneza choroby afektywnej dwubiegunowej 9 
1.2. Twórczość 12 


1.2.1. Defmicja, pojęcie i kryteria twórczości 12 
1.2.2. Koncepcje procesu twórczego 13 
1.2.3. Struktura procesu twórczego 15 
1.2.4. Twórczość a cechy indywidualne 20 
1.2.5. Narzędzia pomiaru kreatywności 23 
1.3. Kreatywność a choroba afektywna dwubiegunowa 27 
1.3.1. Kreatywność a psychopatologia 27 
1.3.2. Kreatywność a choroba afektywna dwubiegunowa - analizy biograficzne 28 
1.3.3. Kreatywność a choroba afektywna dwubiegunowa - badania empiryczne 34 
1.3.4. Kreatywność a cechy myślenia psychotycznego i schizotypia 38 
1.3.5. Neurobiologia kreatywności 41 


2. CEL PRACY 45 
2.1 Hipotezy badawcze 45 
3. OSOBY BADANE 46 


3.1 Pacjenci 46 
3.2 Grupa kontrolna 46 
4. METODYKA BADAŃ 49 


4.1 Ocena psychometryczna zaburzeń nastroju 49 
4.1.1 Skala Depresji Hamiltona 49 
4.1.2 Skala Manii Younga 49 
4.2 Badania kreatywności 50 
4.2.1 Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha 50 
4.2.2 Berliński Test Struktury Inteligencji 50 
4.3 Badanie schizotypii - Kwestionariusz Cech Schizotypii 51 
4.4 Badanie lateralizacji ruchowej - Edynburski Kwestionariusz Ręczności 52 
4.5 Badania kwestionariuszowe własne 52 


4.6 Metodyka obliczeń statystycznych 53 
5. WYNIKI 54 


5.1 Różnice pomiędzy pacj entami z CHAD i grupą kontrolną 54 
5.1.1 Przejawianie cech kreatywności (BWAS, BIS) 54 
5.1.2 Występowanie uzdolnień plastycznych, muzycznych, literackich oraz z nauk ścisłych 55 
5.1.3 Występowanie ogólnych uzdolnień artystycznych wśród krewnych osób badanych 56 
5.1.4 Występowanie wybitnych osiągnięć artystycznych i ścisłych w rodzinie 57 


3
		

/p0004.djvu

			5.1.5 Przejawianie cech schizotypii 58 
5.1.6 Ręczność 61 
5.2 Czynniki powiązane z kreatywnością u osób z CHAD 62 
5.2.1 Typ CHAD 62 
5.2.2 Rodzinne obciążenie chorobami psychicznymi 68 
5.2.3 Występowanie uzdolnień plastycznych, muzycznych, literackich oraz z nauk ścisłych u 
pacjentów 70 
5.2.4 Zdobyte wyróżnienia i nagrody z zakresu dziedziny artystycznej oraz z nauk ścisłych u 
pacjentów 78 
5.2.5 Występowanie uzdolnień artystycznych wśród krewnych 82 
5.2.6 Występowanie wybitnych uzdolnień artystycznych i ścisłych wśród krewnych 84 
5.2.7 Przejawiane cechy schizotypii 88 
5.2.8 Ręczność 91 
5.2.9 Wiek rodziców w chwili poczęcia 92 
5.2.10 Faza choroby 94 
5.2.11 Nasilenie objawów 96 
5.2.12 Wiek początku choroby 97 
5.2.13 Długość procesu chorobowego 99 
5.2.14 Ilość epizodów choroby 101 
5.2.15 Długość leczenia 103 
5.2.16 Pozostałe istotne czynniki powiązane z kreatywnością u osób z CHAD 105 


6. OMÓWIENIE 


107 


6.1 Różnice przejawianej kreatywności pomiędzy pacjentami z CHAD i grupą kontrolną 
osób zdrowych 107 
6.2 Czynniki powiązane z kreatywnością u osób z CHAD 111 


7. PODSUMOWANIE 
8. WNIOSKI - ODPOWIEDŹ NA HIPOTEZY BADAWCZE 
9. STRESZCZENIE 
10. SUMMARY 
11. PIŚMIENNICTWO 
12. ZAŁĄCZNIKI 


116 
119 
120 
122 
123 
128 


4
		

/p0005.djvu

			l. WSTĘP 


1.1. Choroba afektywna dwubiegunowa 


1.1.1. Rys historyczny choroby afektywnej dwubiegunowej 


Początków choroby maniakalno-depresyjnej można SIę doszukiwać już w 
prehistorii człowieka czyli między 100 a 10 tysięcy lat temu. W tym czasie poprzez 
selekcję i dobór naturalny utrwaliło się wiele przystosowawczych cech psychicznych 
człowieka. Szczególnie takich, które zapewnialy homo sapiens przetrwanie i reprodukcję. 
Można domniemywać, że gratyfikowany był m.in. najwłaściwszy sposób interakcji z 
otoczeniem, w zależności od potrzeb wzmożony (zachowania maniakalne) lub 
zmniejszony (zachowania depresyjne wymagające zaopiekowania). Prawdopodobnie geny 
tych osobników przetrwaly w populacji do dziś powodując objawy o charakterze 
dwubiegunowych zaburzeń nastroju (Rybakowski, 2008). 
Hipokrates jako pierwszy próbował opisać zaburzenia nastroju określając je 
terminem melancholii. Według szkoly hipokratejskiej, harmonię zdrowego organizmu 
utrzymywała równowaga czterech humorów: krwi, śluzu, jasnej i ciemnej żółci. 
Zakłócenie tego stanu spowodowane było chorobą. Za wystąpienie melancholii (melaena 
chale) odpowiadała przewaga czarnej żółci. W leczeniu stosowano odpowiednie diety, 
które mialy przywrócić utraconą równowagę. Inne metody leczenia proponował żyjący w 
latach 53 p.n.e. do 7 n.e. Aulus Cornelius Celsus - autor ośmiu ksiąg o medycynie. 
Poświęcił w nich wiele miej sca chorobom psychicznym, a na stany melancholii zalecał 
upusty krwi. Na przełomie I-II wieku, w Rzymie, Aretajos z Kapadocji prawdopodobnie 
jako pierwszy zaobserwował i nazwał drugi biegun choroby afektywnej - manię. 
Melancholię określił stanem przygnębienia z "czarnymi" myślami i niespokojnym, 
przerywanym snem oraz takimi objawami dodatkowymi jak: izolacja od otoczenia, 
wyczerpanIe, nadwrażliwość, pustka emocjonalna, zniechęcenie do życia a nawet 
tendencje samobójcze. Natomiast drugi biegun choroby - manię miał charakteryzować: 
wesoly nastrój, skłonność do zabaw i ryzyka oraz rozdrażnienie. Zauważył też, że 
powyższe zaburzenia najczęściej występują okresowo i naprzemiennie u tych samych 
jednostek (Grzywa, 2005). 


5
		

/p0006.djvu

			W mrocznym średniowieczu choroby psychiczne, w tym melancholię, traktowano 
jako karę za grzechy i opętanie, dlatego poza perskim lekarzem Awicenną, nie poświęcano 


Im uwagI. 
XVI i XVII wiek wraz z rozwoj em humanizmu zmienił stosunek do człowieka i 
Jego problemów. Nastąpił wzrost zainteresowania obrazem klinicznym melancholii. 
Paracelsus opisał jej objawy jako obniżenie witalności chorego, przygnębienie i 
zniechęcenie oraz skłonność do "dziwnych myśli". W wydanej w XVII wieku "Anatomii 
melancholii", Burton zamieścił opis osobowości przedchorobowej melancholików, 
przedstawiając ich jako smutnych, o ponurym usposobieniu z tendencją do rozmyślań, ale 
też pracowitych i lubiących porządek. Prawdopodobnie autor ten pierwszy opisał zjawisko 
melancholii jako choroby występującej rodzinnie (Grzywa 2005). 
Począwszy od XVII wieku psychiatrzy leczyli melancholię stosując kamforę, 
chininę, preparaty fosforu, odwary z liści pokrzyku, związki arsenu, środki 
przeczyszczające, środki wymiotne, flebotomię oraz kąpiele zimne, ciepłe i morskie, 
zalecali też wysiłek fizyczny, a także proponowali zmianę klimatu, lekką dietę, długi sen i 
umiarkowanie we współżyciu. We Francji i Anglii polecano muzykoterapię. XVIII wiek 
przyniósł nowe metody leczenia za pomocą "elektryczności" oraz opium. 
W XVII wieku zwrócono uwagę, iż mania i melancholia mogą występować u tej 
samej osoby. Theophile Bonet prawdopodobnie jako pierwszy nazwał takie zaburzenie 
"maniakalno-melancholicznym". Obserwacje te potwierdził w swojej pracy Thomas 
Willis, który zbadał i następnie opisał stany depresji (melancholie) i manii (fury) 
występujące u tej samej osoby (Rybakowski, 2008). 
W XVIII wieku po raz pierwszy próbowano umiej scowić melancholię w 
klasyfikacji chorób psychicznych. Vogel i Dreyssing poszli krok dalej klasyfikując w 
zaburzeniach psychicznych oprócz melancholii również manię. Herman Boerhave uważał 
natomiast, że maniajest wyższym stopniem melancholii. 
Angielski psychiatra Burows, poprzez swoje obserwacje, przyczynił SIę do 
lepszego poznania choroby afektywnej dwubiegunowej. W 1828 roku wysnul hipotezę, że 
melancholia i mania to objawy tej samej choroby, spowodowanej tymi samymi 
przyczynarm somatycznymi. Natomiast amerykański psychiatra Beniamin Rush, jako 
prekursor metody badania bliźniąt, podtrzymywał twierdzenie o dziedzicznym charakterze 
tego schorzenia. 
Jean-Pierre Falret, uczeń Esquirola, przyczynił się znacząco do rozwoju wiedzy o 
chorobach afektywnych. W 1854 roku precyzyjnie opisał objawy euforii, depresji oraz 


6
		

/p0007.djvu

			stanów mieszanych. Z powyższych objawów wyodrębnił jednostkę chorobową ze stanami 
depresyjnymi i maniakalnymi i nazwał jąfolie cżrculażre. Falret zwracał również uwagę na 
rodzinne występowanie choroby, a jej etiologię wywodził z przyczyn wrodzonych. 
Udowadniał, że objawy dotykają sfery afektywnej, intelektualnej i behawioralnej, a także, 
że choroba wykazuje indywidualny rytm u poszczególnych osób - pomiędzy nawrotami 
istnieją różnej długości przerwy w występowaniu objawów choroby. Falret Gunior), 
kontynuując dzieło ojca, publikował dalsze opisy pacjentów i ich objawów chorobowych 
oraz dowodził, że jest to schorzenie wrodzone (Grzywa, 2005; Pużyński, 2002). W tym 
samym czasie co Jean-Pierre Falret, kolejny francuski psychiatra, Jules Baillarger, 
wprowadził termin folie a double forme do nazwania choroby, w której przebiegu 
występuj ą dwubiegunowe zaburzenia nastroj u. 
Kraepelin, twórca koncepcji choroby maniakalno-depresyjnej jako jednostki 
nozologicznej, wyróżniał kilka postaci chorób afektywnych: "cykliczny obłęd", "okresowa 
mania" i "okresowa melancholia" zaliczając je do grupy "psychoz okresowych". 
Podkreślał, że w "cyklicznym obłędzie" występują naprzemienne stany depresyjne oraz 
maniakalne, które trwają w sposób ciągły lub są przerywane okresami pozbawionymi 
objawów choroby. W 1899 roku, w VI-tym wydaniu jego podręcznika, po raz pierwszy 
zastosował termin "obłędu maniakalno-depresyjnego" (manżsch-depressżves Irreseżn), 
twierdząc, że poszczególne jego odmiany są przejawem tej samej jednostki chorobowej o 
podłożu endogennym. W 1913 roku, w VIII wydaniu Psychiatrii, zatwierdził tę chorobę 
jako jednostkę nozologiczną o etiologii endogennej oraz przyjął za fakt, że obejmuje ona 
wszystkie cykliczne i okresowe psychozy jak: manię, melancholię, różne postacie 
przewleklych zaburzeń nastroju oraz zaburzenia o okresowym przebiegu. 
Niemiecki psychiatra, Ernst Kretschmer wykazał związek choroby afektywnej 
dwubiegunowej z temperamentem cyklotymicznym. Natomiast koncepcję Kraepelina 
pogłębiał i rozwijał jego uczeń - Adolf Meyer wnosząc do niej interpretację 
psychodynamiczną. Meyer rozpowszechnił termin "depresja" zastępując mm pOJęCie 
melancholii. Jako pierwszy, w latach 1957-1961, na powszechność występowania chorób 
afektywnych zwrócił uwagę Karl Leonhard. Podzielił on również choroby afektywne na 
jednobiegunowe i dwubiegunowe zaburzenia afektywne. Niezależne badania Angsta i 
Perrisa z 1966 roku, opierające się na rodzinnych badaniach genetycznych, potwierdzily 
zasadność podziału chorób afektywnych na jedno- i dwubiegunową. Współczesne 
klasyfikacje nozologiczne podtrzymują ten podział chorób afektywnych (Pużyński, 2002). 


7
		

/p0008.djvu

			1.1.2. Współczesne koncepcje podziału choroby afektywnej dwubiegunowej 


Zaburzenia afektywne dwubiegunowe (CHAD), zwane również chorobą 
afektywną dwubiegunową, psychozą maniakalno-depresyjną czy cyklofrenią, stanowią 
grupę nawracających zaburzeń nastroju. 
Charakteryzują się one występowaniem zaburzeń nastroju o charakterze dwóch 
biegunów: depresji i manii. Do rozpoznania zaburzeń afektywnych dwubiegunowych, 
wymaga się obok depresji, stwierdzenia występowania co najmniej jednego epizodu 
hipomaniakalnego, maniakalnego lub mieszanego. 
Aktualnie podział zaburzeń afektywnych kształtuje się następująco: 
a) Choroba afektywna j ednobiegunowa (CHAJ); 
b) Choroba afektywna dwubiegunowa (CHAD): 
"Y Typu I - występowanie stanów maniakalnych lub mieszanych oraz epizodów 
depresj i; 
"Y Typu II - występowanie stanów hipomaniakalnych oraz epizodów depresji; 


W literaturze coraz częściej podkreśla się zasadność diagnozowania tzw. spektrum 
zaburzeń afektywnych dwubiegunowych, w którym występują okresy subklinicznej 
depresji i hipomanii nie spełniające jednak typowego, pełnego kryterium czasowego dla 
tych epizodów (Akiskal i wsp., 2000). 
Badania nad częstością występowania zaburzeń nastroju w populacji trwają od lat 
1970-tych. Wynika z nich, iż ryzyko zachorowania w populacji wynosi: dla CHAD typu I 
0,4-1,6%, a dla CHAD typu II - 0,5%. Biorąc jednak pod uwagę spektrum zaburzeń 
dwubiegunowych ryzyko to wynosi już od 3 do 6% (Rybakowski, 2008). 
Liczne badania potwierdzają konieczność rozpoznawania spektrum zaburzeń 
dwubiegunowych ze względu na ich znaczną częstość występowania oraz konsekwencje 
kliniczne. Zwracają również uwagę na znaczną niedoszacowalność i nierozpoznawalność 
zaburzeń nastroju o charakterze dwubiegunowym zarówno przez pacjentów, jak i samych 
lekarzy psychiatrów (częsta diagnoza nawracających zaburzeń depresyjnych zamiast 
spektrum CHAD). Wiąże się to niestety z konsekwencjami w postaci braku właściwego 
postępowania terapeutycznego oraz leczenia farmakologicznego (Allilaire i wsp., 2001; 
Rybakowski i wsp., 2005; Merikangas i wsp., 2007). 
Pierwszy epizod choroby przypada głównie na drugą i trzecią dekadę życia. 
Przeważnie pojawia się bez uchwytnej przyczyny, aczkolwiek może być poprzedzony 


8
		

/p0009.djvu

			ważnymi wydarzeniami życiowymi, chorobami lub stanami somatycznymi, jak np. poród 
u kobiet. Przebieg zaburzeń afektywnych ma charakter nawracający. Tylko około 7-10% 
pacjentów jest wolnych od nawrotów choroby, 40% chorych doświadcza długich okresów 
remisji, 15-20% - naprzemiennego występowania faz, bez okresów remisji, 10% - 
przebiegu chronicznego. Średnia liczba nawrotów wynosi 6-10, choć zakres 
częstotliwości obejmuje od 2-30 faz chorobowych w cyklu życia. U części chorych 
nawroty pojawiają się cyklicznie np. zgodnie ze zmianami pór roku, natomiast u 
pozostalych nie dostrzega się żadnej prawidłowości. Również długość nawrotów i remisji 
jest osobniczo zmienna. Średni czas trwania epizodów choroby to 3-6 miesięcy, choć 
może wynosić od kilku dni do kilkunastu miesięcy. Okresy remisji utrzymują się od kilku 
dni do kilkunastu lat, natomiast w miarę przebiegu choroby ulegają skróceniu (6-8 
miesięcy) na rzecz częstszego występowania faz choroby. 
Rokowanie zależy od wielu czynników m.in.: wieku zachorowania, typu choroby, 
długości remisji, ilości i długości nawrotów, stosowania odpowiedniej profilaktyki i 
osobniczej odpowiedzi. Do niekorzystnych czynników prognostycznych zalicza się: 
wczesny początek choroby (szczególnie o obrazie manii), brak remisji po pierwszej fazie 
choroby i niepełne remisje po kolejnych epizodach, nieprzystosowanie społeczne przed 
uaktywnieniem choroby, występowanie objawów psychotycznych, brak właściwych 
efektów leczenia normotymicznego, uzależnienie od alkoholu substancji 
psychostymulujących, płeć męską. 
Porównując populację chorych z CHAD do populacji ogólnej, stwierdza się 50 
razy większe ryzyko samobójstwa oraz wyższy odsetek osób nie zawierających związków 
małżeńskich i rozwiedzionych. Dlatego zaburzenia afektywne dwubiegunowe są istotnym 
problemem zdrowotnym i społecznym, wymagającym tworzenia specjalnych programów 
opieki oraz edukacji, które pomagalyby pacjentom w lepszym znoszeniu trudów życia 
codziennego (Pużyński, 2002). 


1.1.3. Etiologia i patogeneza choroby afektywnej dwubiegunowej 


Aktualny stan wiedzy wskazuje, iż etiologia chorób afektywnych jest 
wieloczynnikowa (Pużyński, 2002; Seligman i wsp., 2003; Rybakowski, 2008). 
Liczne badania wskazują na rodzinne występowanie CHAD. U 15-24% krewnych 
pierwszego stopnia pacjentów z CHAD występują zaburzenia nastroju, najczęściej pod 
postacią CHAD, ale mogą również przybierać inne formy jak np. choroby afektywnej 


9
		

/p0010.djvu

			jednobiegunowej, dystymii czy zaburzeń cyklotymicznych. Zgodność występowania 
CHAD u bliźniąt monozygotycznych wynosi ok. 80%, a wśród bliźniąt dizygotycznych i 
rodzeństwa szacuje się na 20% (Haug i Ahrens, 2005; Rybakowski, 2008). Uważa się, że 
dziedziczenie choroby jest poligenowe (Goodwin i Sachs, 2006), a liczba znaczących 
genów w CHAD może dochodzić do kilkudziesięciu. Dotychczasowe badania wykonane 
za pomocą analizy sprzężeń DNA wykazaly następujące miejsca predyspozycji CHAD na 
kolejnych chromosomach: 2q, 4p, 4q, 6q, 8q, 9p, 10q, IIp, 12q, 13 q, 14q, 16p, 16q, 18p, 
18q, 21q, 22q, Xq. Pojedyńczy gen tylko w malym procencie może odpowiadać za 
powstanie CHAD. Powstanie w/w choroby wymaga zatem współwystępowania większej 
ilości predysponowanych genów. Badania nad genetyką zaburzeń nastroju objęly geny 
kodujące enzymy syntetyzujące i rozkładające neuroprzekaźniki (istotne dla CHAD jak: 
serotonina, noradrenalina, dopamina) oraz geny kodujące ich transportery czy receptory 
(Rybakowski, 2008). 
Uważa się, że w etiologii CHAD istotny wpływ na podatne "podłoże" genetyczne 
wywierają czynniki psychologicze jak silny stres oraz biologiczne związane z rozwojem 
lub uszkodzeniem struktur mózgu. 
Hipotezy neurochemiczne zwracają szczególną uwagę na rolę takich 
neuroprzekaźników jak: serotonina, noradrenalina, dopamina oraz kwas glutaminowy i 
kwas y-aminomasłowy (GABA). Zaburzenia neurochemiczne dotyczą zarówno 
uwalniania neuroprzekaźnika, jego metabolizmu oraz działania na receptory post- i 
presynaptyczne. Hipoteza "braku równowagi" (dysbalance) oparta jest na założeniu, że w 
mózgu zachodzi wiele różnych interakcji między neuroprzekaźnikami oraz występuje 
zmienna wrażliwość receptorów. Potwierdzeniem koncepcji neurochemicznej jest 
wywoływanie depresji przez substancje działające na neuroprzekaźniki mózgowe (np. 
rezerpina), jak i duża skuteczność leków przeciwdepresyjnych o specyficznym wpływie 
na neuroprzekaźnictwo (Haug i Ahrens, 2005). 
Istnieją dane świadczące o udziale procesów neuroendokrynologicznych w 
zaburzeniach nastroju, w tym w CHAD. Wykazano, że u pacjentów z zaburzeniami 
nastroju dochodzi do zmiany aktywności osi podwzgórze - przysadka - nadnercza oraz 
osi tarczycowej (Goodwin i Sachs, 2006). 
Zjawisko "kindlingu" czyli rozniecania zachodzi wtedy gdy powtarzające SIę 
bodźce podprogowe wywołują zwiększoną pobudliwość neuronalną, która po pewnym 
czasie występowania uzyskuj e autonomię. Prawdopodobnie etiopatogeneza CHAD może 
mieć u podłoża podobny mechanizm. Pierwszy epizod CHAD przeważnie wiąże się z 


10
		

/p0011.djvu

			wystąpieniem silnej reakcji stresowej na trudne wydarzenie życiowe, następne epizody 
choroby wyzwalane są przez sytuacje stresowe o mniejszym nasileniu, natomiast wraz z 
czasem trwania choroby kolejne epizody pojawiają się samoistnie bez wystąpowania 
czynników stresowych. Za tą koncepcj ą przemawia również skuteczność w CHAD 
stosowanych leków przeciwdrgawkowych jak np.: kwasu walproinowego, 
karbamazepiny, lamotriginy czy litu. Leki te, przez antagonizm wobec jonów wapnia, 
zapobiegają procesom "kindlingu" w strukturach mózgowych (Walden i Grunze, 2004; 
Papolos, 2006). 
Zwraca się uwagę na znaczenie czynników egzogennych, poprzedzających często 
wystąpienie objawów chorób afektywnych. Zauważono ich rolę w wyzwalaniu objawów 
CHAD i nazwano czynnikami wyzwalającymi. Do czynników tych zaliczamy: 
różnorodne schorzenia somatyczne Gak np.: choroby układu krążenia, choroby układowe, 
reumatologiczne, zaburzenia hormonalne, nowotwory, infekcje wirusowe i bakteryjne), 
choroby ośrodkowego układu nerwowego (np.: choroby zwyrodnieniowo-zanikowe i 
naczyniowe mózgu, padaczka, guzy mózgu), niektóre leki (np.: psychotropowe, 
hipotensyjne, hormonalne, przeciwgruźlicze i przeciwnowotworowe) lub inne substancje 
(np.: preparaty tarczycy, steroidy naczyniowe, amfetaminę, opioidy). Mechanizm ich 
działania wyzwalającego nie został w pełni poznany. Wiadomo natomiast, że niektóre leki 
i substancje chemiczne poprzez wywieranie wplywu na metabolizm i dystrybucję 
neuroprzekaźników, mogą powodować wystąpienie obj awów zarówno maniakalnych j ak i 
depresyjnych (Pużyński, 2002; Sachs i Thase, 2003; Rybakowski, 2008). 
Na zaburzenia nastroju istotny wplyw wywierają czynniki psychologiczne 
społeczne. Najbardziej znane koncepcje w tym zakresie dotyczą stresowych czynników 
wyzwalających i wyuczonej bezradności. Należy tu również poznawcza teoria Aarona 
Becka, teoria behawioralna Lewinsohna, teoria adaptacyjna Libermana i Raskina, a także 
teoria interpersonalna (Pużyński, 2002; Koszewska i Habrat-Pragłowska, 2003). 


11
		

/p0012.djvu

			1.2. Twórczość 


Twórczość oraz proces tworzenia są zjawiskiem wieloznacznym, wymagającym 
podejścia interdyscyplinarnego. Jak pisze Edward Nęcka (2006) zagadnienie to dotyczy: 
"procesów poznawczych, emocji i motywacji, osobowości oraz różnic indywidualnych, 
procesów grupowych i norm społecznych, oddzialywań treningowych i wychowawczych, 
a także innych działów psychologii". 


1.2.1. Definicja, pojęcie i kryteria twórczości 


Badacze twórczości dzieląją na twórczość elitarną i egalitarną. Twórczość elitarna 
zajmuje się sposobem pracy i wytworami wybitnych artystów, wynalazców i uczonych. 
Zgłębia konieczne warunki do powstania wyjątkowego, elitarnego dzieła, takie jak: 
osobowość twórców, procesy ich myślenia i warunki zewnętrzne rzutujące na aktywność 
twórczą. Twórczość egalitarna skupia się na pojmowaniu twórczości jako powszechnie 
występującej dostępnej. Współcześnie większość badaczy opowiada się za 
przedstawianiem procesów twórczych w ten właśnie sposób. Propagatorem podejścia 
egalitarnego w drugiej połowie XX wieku był Jean Paul Guilford. 
Do zagadnień związanych z procesami twórczymi zaliczamy aktywność twórczą, 
kreatywność oraz talent twórczy. Aktywność potencjalnie twórcza zawiera składniki 
procesu twórczego Gak redefinicje problemu i oryginalne skojarzenia), jednak nie 
prowadzi do powstania wyjątkowego wytworu - proces. Kreatywność jest cechą 
indywidualną jednostki i polega na umiejętności generowania nowych idei, pomysłów - 
cecha osobnicza. Natomiast talent twórczy jest pakietem cech indywidualnych, 
pozwalających tworzyć wartościowe dzieła - cecha wybitnie rozwinięta. Na talent twórczy 
składaj ą się zdolności poznawcze, cechy motywacyjne oraz nabyte umiej ętności 
(Stasiakiewicz, 1999; Nęcka, 2005, 2006; Szmidt, 2007). 
Przyjęto nazywać twórczym dziełem to co nowe i wartościowe w danym czasie i 
dla pewnej grupy osób. Ta definicja odnosi się tylko do wytworu twórczości, czyli dzieła. 
Badacze twórczości poszukiwali określeń oddających istotność procesów i cech 
psychicznych występuj ących w twórczości. I tak Bruner stwierdził, iż aktywność twórcza 
musi wzbudzać w odbiorcy reakcję "skutecznego zdziwienia". Natomiast Kocowski uznał, 
że istotne są cechy procesu tworzenia oraz wielowymiarowe poszukiwanie różnorodności. 
Biorąc pod uwagę przedstawione koncepcje, odnoszące się do cech wytworu i procesu 


12
		

/p0013.djvu

			oraz psychicznej reakcji odbiorcy, Nęcka (2005, 2006) sformulował skompilowaną 
definicj ę twórczości przedstawioną poniżej. 


Reakcja odbiorcy 
- zdziwienie 
- akceptacja 
/ 


Proces 
- ruchliwość 
- zmiana nastawienia 


Produkt 
- nowość 
- wartość 


Źródło: Nęcka, 2006, s. 785 


1.2.2. Koncepcje procesu twórczego 


Trudność w dokładnym zdefiniowaniu pojęcia twórczości polega na złożoności 
tego procesu wynikającej z różnych kontekstów jej funkcjonowania (psychologicznych, 
socjologicznych, filozoficznych) oraz z niedoskonałości metodologicznych, a także 
teoretycznych aspektów zjawiska. Swoich zwolenników mają poniższe teorie twórczości. 
Teorie systemowe twórczości (T. Amabile, M. Csikszentmihalyi, R. Sternberg i T. 
Lubart, K. Urban, R. Schulz) ukazują proces twórczy w zdecydowanie szerszym aspekcie 
niż jednostkowego genialnego umysłu. Poza rolą twórcy podkreślaj ą znaczenie czynników 
kulturowych oraz społecznych. Czynniki te pozostają w niekończącej się interakcji, a 
efektem końcowym tych oddzialywań jest praca twórcza, będąca dorobkiem 
społeczeństwa. Teoria ta wskazuje, że twórczość nie jest zjawiskiem psychologicznym, ale 
kulturowym (Stasiakiewicz, 1999; Nęcka, 2006; Szmidt, 2007). 
Teorie klasyczne tłumaczą złożone mechanizmy tworzenia: odleglym kojarzeniem 
idei lub nietypowym łączeniem rzeczy i zjawisk (teorie asocjacyjne), nieś wiadomą pracą 
umysłu i aktywnością zabawową (teorie psychoanalityczne), naglym zrozumieniem istoty 


13
		

/p0014.djvu

			problemu i pomysłem jego rozwiązania (teorie postaciowe) oraz nauczeniem się nowej 
formy zachowania sprawczego (teorie behawioralne). Klasycznym koncepcjom twórczości 
zarzuca się trzy główne błędy: niekompletność, nadmierne uproszczenia i pomijanie 
ważności poszczególnych procesów psychicznych oraz przesadne dychotomizowanie. 
Teorie poznawcze definiują proces tworzenia jako określone operaCje 
przetwarzania danych oraz szukania rozwiązań, zarówno dla problemów poznawczych, jak 
i praktycznych. Wielu badaczy (m.in.: Newell, Simon, Finke, Ward, Smith, Nęcka, Runco) 
przedstawiało swoje koncepcje poznawcze twórczości. Jednak pierwszą rewolucyjną 
teorią, jak na lata 50-te XX wieku, była teoria myślenia dywergencyjnego Joya Paula 
Guilforda. Podzielił on procesy myślenia na wytwarzanie konwergencyjne czyli zbieżne 
(w zadaniach z jednym rozwiązaniem) oraz na wytwarzanie dywergencyjne czyli 
rozbieżne (w zadaniach otwartych, z wieloma możliwymi rozwiązaniami). Według 
Guilforda za procesy twórcze odpowiada myślenie dywergencyjne, natomiast wytwarzanie 
konwergencyjne miało się wiązać z myśleniem konwencjonalnym i odtwórczym. Do 
składników myślenia dywergencyjnego, które mierzyly poziom zdolności twórczych, autor 
zaliczał: płynność (słowną, skojarzeniową, ekspresyjną, ideacyjną), giętkość (spontaniczną 
i adaptacyjną), oryginalność oraz wrażliwość na problemy. Największą zasługą tego 
badacza było postawienie hipotezy, iż podstawą myślenia twórczego jest rozwiązywanie 
problemów otwartych. 
Przedstawiciele teorii humanistycznych j ak: E. Fromm, A. Maslow i C. Rogers 
wyznawali pogląd, że zdolności twórcze są atrybutem każdego zdrowego człowieka i 
wynikają z tendencji do samorealizacji. Uważali oni, że najważniejszy jest sam proces 
tworzenia a nie dzieło twórcze jako efekt końcowy. Podkreślali, że sam proces tworzenia, 
przez swoje wartości wychowawcze, przyczynia się do dobrego zdrowia psychicznego 
twórcy. 
Współczesne teorie procesu twórczego powstaly w opozycji do teorii 
klasycznych. Można je uznać za swoistego rodzaju sprzeciw do pionierskich badań 
twórczości, w których skupiano się na niezwyklych i wyjątkowych operacjach 
umysłowych dotyczących twórców. 
Aktualne koncepcje twórczości odchodzą od "wyjątkowości" procesów twórczych, 
głosząc pogląd, że proces twórczy jest oparty na zwyczajnych, powszechnych procesach 
poznawczych, charakteryzujących całą populację. Odchodzi się również od wyznawania 
etapowego przebiegu procesów twórczych z pomijaniem swoistych dla nich operacji 
umysłowych. Do tych koncepcji zaliczamy: koncepcje "rewizjonistyczne" Perkinsa i 


14
		

/p0015.djvu

			Weisberga oraz teorie Nęcki jak koncepcja interakcji twórczej czy model genploracji 
(Nęcka, 2005, 2006; Szmidt, 2007). 
Teorie postaw twórczych opierają SIę w proceSIe twórczym na głębokim 
wymiarze osobowości. O jego aktywności decyduje dynamiczna równowaga funkcji 
poznawczych i emocjonalnych z realizowanymi działaniami o charakterze twórczym. 
Według tej teorii postawę twórczą możemy definiować jako grupę dyspozycji 
poznawczych, emocjonalno-motywacyjnych i behawioralnych. Dyspozycje te dają 
jednostce możliwość weryfikowania i ponownego "obrabiania" posiadanych doświadczeń, 
a także odkrywania i tworzenia nowych i wartościowych rzeczy, idei, możliwości działania 
oraz postrzegania świata (Szmidt, 2007). 
Najmłodsze z koncepcji twórczości to aktualnie powstające koncepcje twórczości 
codziennej. Wywodzą się one z teorii postaw twórczych oraz z nurtów twórczości 
samorealizującej się. Koncepcje te skupiają się na podmiotowej aktywności twórczej i 
osobowości twórczej. 
Wytwory twórczości codziennej cechują SIę oryginalnością i ważnością dla 
jednostki, łącząc się z motywacją rozwoju i tendencją człowieka do przetrwania. Istotny 
jest sam proces tworzenia, a nie jego wytwór. W takim ujęciu, proces tworzenia cechuje 
wszystkich ludzi poszukujących sensu życia i zadań rozwojowych. Twórczość codzienna 
może być rozumiana jako postawa twórcza czy kreatywność polegająca na codziennym 
generowaniu nowych i użytecznych zachowań dla wytwarzających je jednostek (Szmidt, 
2007). 


1.2.3. Struktura procesu twórczego 


Proces twórczy składa się z operacji poznawczych, motywacyjnych, stanów 
emocjonalnych oraz wglądu, a jego efektem jest nowy i wartościowy wytwór (Nęcka, 
2005; 2006). 


1.2.3.1. Poznawcze składniki procesów twórczych 
Uważa się, iż procesy poznawcze stanowią podstawę dla procesów twórczych. 
Istotną rolę odgrywa nie tylko myślenie, ale również uwaga, percepcja, wyobraźnia, 
kategoryzowanie oraz nadrzędne procesy poznawcze. 
Uwaga jest mechanizmem poznawczym decydującym zarówno o selekcji bodźców 
z otoczenia, jak i o skuteczności wykonywania równolegle kilku czynności. Im ta 


15
		

/p0016.djvu

			umiej ętność jest większa tym wydajniej sza jest uwaga. Dotychczasowe badania wykazuj ą, 
iż uwaga osób twórczych dopuszcza zbyt dużo różnorakiego rodzaju informacji z 
rozmaitych źródeł, natomiast w doskonalszy sposób dokonuje selekcji ważności 
poszczególnych informacji pochodzących z jednego bodźca. Przypuszcza się, że właśnie 
taki sposób funkcjonowania uwagi może decydować o sukcesie działania twórczego. 
Istotna jest rola wyobrażeń i obrazowych form reprezentacji poznawczej w 
procesie twórczym. Sądzono, że dla procesów twórczych istotniejsze są operacje 
wykonywane w kodzie obrazowym oraz prawej półkuli, która odpowiada za przetwarzanie 
obrazowe (Krzywoń, 2003). Jednak aktualna wiedza krytycznie odnosi się do tych sądów. 
W zależności od rodzaju problemu powinniśmy go przedstawić w dopasowanym do niego 
kodzie werbalnym lub obrazowym (Maruszewski, 1996 za: Nęcka, 2006). O rodzaju 
zastosowanego kodu mogą też decydować różnice i preferencje indywidualne oraz style 
poznawcze jednostki. Prawdopodobnie już sama zmiana rodzaju stosowanego kodu dla 
nurtującego problemu pomaga go rozwiązać. Taka redefinicja problemu daje kreatywne 
rezultaty. Dlatego coraz częściej wykorzystywane są techniki wyobrażeniowo- 
wizualizacyjne w treningach twórczości i rozwijaniu zdolności twórczych. 
Z badań percepcji osób twórczych wynika, iż postrzegają one rzeczywistość w 
sposób usystematyzowany i całościowy, ale jednocześnie indywidualny i subiektywny. 
Wykazują preferencję wyboru bodźców wizualnych złożonych i niesymetrycznych nadając 
im własną, indywidualną i nienarzuconą interpretację (Nęcka, 2005; 2006). 
Charakterystyczne dla procesów twórczych jest kategoryzowanie czyli tworzenie 
nowych kategorii pojęciowych, które wymagają następujących operacji pojęciowych: 
otwarcia granic kategorii, poszerzenia pola semantycznego, redefinicji obiektu, syntezy 
pojęciowej, zmiany kontekstu zastosowania kategorii oraz zmiany zakresu pojęć i ich 
relacji. Wykazano również, że kategorie pojęciowe osób twórczych są szersze i 
pojemniejsze. Prowadzić to może, do pozytywnego zauważania i uwzględniania obiektów 
z innych kategorii, ale też do błędu nadmiernego włączania obiektów zbędnych 
(występującego również u osób cierpiących na schizofrenię). Eysenck sądził, że pojemne 
kategorie pojęciowe poprzez możliwość odleglych skojarzeń, są podstawowym procesem 
twórczego myślenia. 
Kategorie pojęciowe cechujące ludzi twórczych są bardziej rozmyte, bez 
konkretnych granic. Sugeruj e się również związek procesów twórczych z tworzeniem 
nietypowych kategorii pojęciowych, nowych i oryginalnych definicji oraz zastosowań 


16
		

/p0017.djvu

			znanych obiektów. Operacje takie umożliwiają przekraczanie granIc pojęć i tworzenie 
zupełnie nowych kategorii (Nęcka, 2005; 2006). 
Bardzo istotnym czynnikiem procesów twórczych jest pamięć. Szczególnie istotną 
rolę przypisuje się zwłaszcza pamięci długotrwałej. Wyróżnia się następujące fazy 
pamięci: zapamiętywanie, przechowywanie i przywolywanie. Najważniejszym procesem 
etapu zapamiętywania jest kodowanie informacji, które polega na włączeniu nowej 
informacji w posiadaną wiedzę ale poprzez znaczenie i kojarzenie z wiedząjuż nabytą. W 
zależności od rodzaju zakodowania, informacja będzie użyta albo standardowo albo 
oryginalnie, czyli w procesie twórczym. Z dotychczasowych badań wynika, iż osoby 
twórcze kodują w sposób nietypowy, alternatywny i selektywny. W fazie przechowywania, 
najważmejsze dla procesów twórczych są zjawiska selektywnego zapominania i 
remInISCenCJI. Selektywne zapominanie (uważane za podstawę wglądu) pozwala na 
uproszczenie problemu poprzez redukcję jego opisu i może prowadzić do rozwiązania 
problemu. Reminiscencja, czyli paradoksalna poprawa pamięci wraz z upływem czasu, 
pozwala samoistnie odzyskać informacje pozornie zapomniane, a istotne dla wglądu. 
Dochodzi wtedy do nagłego zrozumienia istoty problemu, potocznie zwanego 
"olśnieniem". W fazie przywoływania, najistotniejsza dla twórczości jest możliwość 
korzystania z danych przechowywanych w pamięci długotrwałej. Jeśli nie ma do nich 
dostępu, to pomimo posiadania "gotowych półproduktów", nie ma możliwości na ich 
wykorzystanie i domknięcie procesu twórczego w postaci dobrego rozwiązania problemu. 
Nęcka (2005, 2006) upatruje dwie przyczyny takiej sytuacji. Pierwsza możliwość 
niepowodzenia, powtarzana za Weisbergiem, to zła strategia "lokalnego" przeszukiwania 
pamięci, ograniczona tylko do pojęć ściśle definiujących problem. Dlatego pro-twórcze 
przeszukiwanie pamięci to całościowe przeszukiwanie magazynu pamięci semantycznej w 
sposób wybiórczy. Drugą możliwością niepowodzenia jest używanie nieodpowiednich 
wskazówek przywoławczych. Ponieważ dla procesów twórczych istotne jest 
przywolywanie posiadanych informacji według innego klucza niż zostaly zakodowane, 
czyli należy użyć nietypowej (innej) wskazówki przywoławczej. W zastosowaniu takiej 
wskazówki pomaga wcześniejsze, bardzo różnorodne oznaczanie i zapisywanie informacji 
w procesie kodowania - im więcej haseł, pod którymi możemy znaleźć tę samą wiedzę, 
tym łatwiejszy będzie do niej dostęp. 
Aktualne trendy psychologii twórczości odchodzą od poglądu, iż myślenie twórcze 
zawsze ma charakter dywergencyjny. Natomiast udokumentowaną cechą myślenia 
twórczego jest wykorzystywanie analogii, czyli korzystanie zjuż zastosowanych uprzednio 


17
		

/p0018.djvu

			sposobów rozwiązań czy gotowych pomysłów wykorzystywanych wcześniej w Innej 
dziedzinie. Warunkiem produktywnego użycia analogii jest dostrzeżenie podobieństwa 
wyższego rzędu między strukturą problemu a strukturą analogiczną, czyli tzw. powielanie 
struktury. Natomiast podobieństwo powierzchowne nie przynosi żadnych efektów w 
przeciwieństwie do stosowania koniecznych absurdalnych analogii. 
Znamienna dla myślenia twórczego jest umiejętność zauważenia problemu i 
redefiniownia go. Do zauważenia ważkiego problemu konieczna jest wrażliwość na braki 
w dotychczasowej wiedzy i dostrzeganie potencjalnych możliwości. Ułatwia to ciekawość 
poznawcza jednostki, chęć eksploracji oraz me uleganie rutynie. Dlatego 
charakterystyczne dla osób twórczych jest tworzenie każdorazowo nowych reprezentacji 
umysłowych oraz unikanie negatywnego transferu, czyli szkodliwego rzutowania 
wcześniej rozwiązanych problemów na obecnie rozważane. Dla twórczych procesów 
pamięciowych istotne są również zjawiska facylitacji i inhibicji, które mogą zarówno 
wspierać, jak i utrudniać proces twórczy przez hamowanie i tworzenie bloków myślowych 
(Nęcka, 2005; 2006). 


1.2.3.2. Emocjonalno-motywacyjne czynniki procesów twórczych 
Rola czynników emocjonalno-motywacyjnych w procesie twórczym polega najego 
uruchamianiu i ukierunkowaniu, ale również na zakłócaniu i zablokowaniu. 
Emocje wpływaj ą na przebieg procesu twórczego poprzez j ego motywowanie i 
pobudzanie oraz jego kierowanie. Termin "emocji filokreatywnych", sprzyjających nowym 
ideom, wprowadził do psychologii Tomasz Kocowski. Zaliczył do nich: zaciekawienie, 
radość, sympatię interpersonalną itp. Emocje pozytywne wpływają na twórcze 
wynajdowanie podobieństw i uogólnień oraz na dostęp do zasobów pamięci, czyli na pracę 
na wyższym pOZlOrme abstrakcji. Emocjom negatywnym takich właściwości autor nie 
przypISUj e. 
Heinzen podzielił twórczość na proaktywną i reaktywną. Twórczość proaktywna 
jest dążeni owa, kierowana emocjami pozytywnymi, motywowana wewnętrznie, 
wykorzystuje możliwości działania. Twórczość reaktywna powstaje w wyniku zetknięcia z 
problemem, jest unikowa i motywowana zewnętrznie (strach przed karą), kierowana 
emocjami negatywnymi, szczególnie lękiem. W obu typach twórczości emocje odgrywają 
istotną rolę. Autor sądzi jednak, że częściej stosowana jest mniej komfortowa twórczość 
reaktywna. Gordon podkreślał w procesie twórczym nadrzędną, sterującą rolę emocji. 


18
		

/p0019.djvu

			Opisuje on reakcję hedoniczną, czyli subiektywne, miłe uczucie o posiadaniu racji, jako 
pozytywny afekt występujący w momencie rozwiązywania problemu twórczego. 
Nęcka sądzi, że taki afekt wywołuje strategię twórczego myślenia, twierdząc, że 
emocja ją wywołująca może być pozytywna lub negatywna. Autor sugeruje, że emocja 
sterująca procesem twórczym może mieć znak pozytywny lub negatywny. Odnotowano 
nasilenie pobudzenia emocjonalnego występującego w kluczowych momentach procesu 
twórczego, chociaż nie wiadomo czy jest ono przyczyną, czy skutkiem nadchodzącego 
wglądu. Nadal nie ma również jasności, co do optymalnego nasilenia stanu pobudzenia dla 
procesów twórczych. Część badaczy uważa, że największa kreatywność powstaje w 
stanach niskiego i wysokiego pobudzenia emocjonalnego. Niski stan pobudzenia 
sprzyjałby ormmęclU wewnętrznej autocenzury i jednocześnie akceptacji nowych 
pomysłów. Natomiast wysoki poziom pobudzenia sprzyjałby powstawaniu nowych 
skojarzeń w sieci semantycznej i dawał możliwość powstania nowej idei (Nęcka, 2005; 
2006). 
Każda motywacja sprzyja aktywności twórczej. Amabile wyodrębniła motywację 
immanentną, polegającą na odczuwaniu satysfakcji z samej czynności tworzenia. Zawarte 
w procesie tworzenia nagrody powodują, że dodatkowe czynniki motywujące i 
gratyfikacj e są zbędne, a nawet mogą przeszkadzać w twórczości. Efekt ten tłumaczy się 
teorią atrybucji, czyli gratyfikowani dodatkowo twórcy mają wystarczający zewnętrzny 
powód do tworzenia, natomiast niegratyfikowani muszą go odnaleźć w samym akcie 
tworzenia. Motywacja immanentna działa w wielu dziedzinach życia zawodowych, 
hobbystycznych, sportowych itp. Csikszentmihalyi zwraca uwagę na podobne zjawisko 
"na fali" polegające na poczuciu natchnienia dla wykonywanej czynności. Jedynymi 
warunkami jego wystąpienia jest wykonywanie czynności dobrze znanej, znajdującej się 
na continuum pomiędzy łatwa - trudna, z dobrą kontrolą zadania i szybkim odbiorem 
informacji zwrotnych z naszego działania. Wypełnienie tych warunków gwarantuje 
motywację pozwalającą na kontynuowanie czynności długo, wydajnie i bez negatywnych 
skutków. 
Ciekawość poznawcza jednostki jest istotnym czynnikiem motywującym dla 
działań twórczych. Motywująco działają właściwości porównawcze, czyli nowość, 
niespójność lub nieregularność bodźca. Stwierdzono, że znamienna dla osób twórczych 
jest nasilona potrzeba doznawania nowych bodźców. 
Uważa się, że motywacja osiągnięć nie sprzyja twórczości, a może ją nawet 
rujnować, jeśli j ej podłożem jest rywalizacj a. Dlatego więcej osiągnięć twórczych powinno 


19
		

/p0020.djvu

			być udziałem osoby niedążącej do sławy, a motywowanej ciekawością i radością 
tworzenia. Nie można jednak nie dostrzegać faktu tworzenia w celu zdobycia chwaly. 
Można domniemywać, że na aktywność twórczą wplywa wiele różnych motywacji, a ich 
fluktuujące proporcje zależą od osobistego etapu rozwojujednostki (Nęcka, 2005; 2006). 


1.2.3.3. Wgląd 


Kulminacyjnym momentem procesu twórczego jest wgląd. Pod tym pOJęCiem 
rozumiemy zmianę poznawczą reprezentacji problemu, która prowadzi do jego 
zrozumiem a na nowo i na głębszym poziomie. Współczesne koncepcje postulują 
powszechność i zwyczajność tego zjawiska, na które przypuszczalnie składają się 
regularne procesy pamięci lub percepcji, jak selektywne kodowanie informacji lub 
selektywne zapominanie informacji zbędnych. 


1.2.4. Twórczość a cechy indywidualne 


Wyniki licznie prowadzonych badań nad związkiem inteligencji i cech twórczych 
pozwolily na sformułowanie przez Guilforda tzw. "hipotezy progu". Przyjmuje ona, iż od 
poziomu inteligencji jednostki zależy korelacja między inteligencją a twórczością i 
występuje tylko dla osób o ilorazie inteligencji nie wyższym niż 110-120. Jednostki o 
niskim IQ wykazują korelację pozytywną i są mało twórcze, natomiast jednostki o 
wyższym IQ niż 120 nie wykazują tej korelacji i mogą być zarówno twórcze, jak i 
nietwórcze. Z tego założenia wynika, iż sama inteligencja jest niezbędnym czynnikiem 
procesów twórczych, ale jednocześnie sama w sobie jest niewystarczająca do kreowania 
twórczej aktywności (Nęcka, 2005; 2006). 
Prowadzone badania wykazaly, iż osoby o różnym poziomie procesów twórczych 
różnią się między sobą zarówno w zakresie stylów poznawczych, jak i sposobu 
rozwiązywania problemów. Zakładano, iż osoby twórcze odbierają rzeczywistość 
niezależnie od narzucanych przez pole percepcji wzorców czyli są one niezależne od pola 
percepcji i posługują się własnym postrzeganiem sytuacji. 
Wysunięto hipotezę, iż różne style poznawcze są wykorzystywane w różnych 
fazach procesu twórczego. Nęcka (2005) przytacza twierdzenia Matczaka z 1982 roku, 
który sądził, że osoby twórcze są bardziej refleksyjne, gdyż w swoim postępowaniu 
posługują się odroczeniem reakcji oraz Kogana z 1980 roku, który wykazał, że osoby 
twórcze charakteryzuje posługiwanie się metaforą. Nosal (1992) natomiast stworzył 


20
		

/p0021.djvu

			własną teorię stylów poznawczych, opartą na typologii C. G. Junga. Przedstawia w niej 
dwa rodzaje przetwarzania informacji. Pierwszy, globalno - konkretny: jednostka 
"globalna" w swym funkcjonowaniu odbiera rzeczywistość holistycznie, natomiast 
jednostka "konkretna" koncentruje się na szczegółach. Drugi, obiektywno-subiektywny: 
jednostka "obiektywna" w odbiorze otoczenia i sytuacji koncentruje się na jej realiach, 
natomiast jednostki "subiektywne" - koncentrują się na emocjach. Nosal założył, że 
oryginalność myślenia wiąże się z konkretnym przetwarzaniem informacji, a plynność 
myślenia charakterystyczna jest dla stylu globalnego. 
Badano również istotność intuicji dla procesów twórczości, rozumianą jako 
"wiedzę nie w pełni uświadomioną" lub "nie w pełni racjonalnie uzasadnioną" (Nęcka, 
2005; 2006). Z licznych badań wyplynął wniosek, iż osoby twórcze, kreatywne posługują 
się na co dzień skłonnością do myślenia intuicyjnego. Simonton (1988), zauważył 
natomiast, że równie wartościowe efekty twórcze powstaj ą u osób, które posługuj ą się 
analitycznym stylem myślenia. 
Robert Sternberg (1997) przedstawił sWOJą teorię na temat stylów 
charakterystycznych dla człowieka twórczego. Wyróżnił on 3 style myślenia: 
ustawodawczy - budowanie norm i zasad; wykonawczy - skupianie się na osiągnięciu 
celu; sądowniczy - skłonność do oceny i analizowania. Twierdził, że osoby twórcze 
posługują się głównie stylem ustawodawczym. Przyznaje jednak, iż w zależności od 
wykonywanego zajęcia i ról społecznych osoby twórcze mogą posługiwać się również 
dwoma pozostalymi stylami myślenia. 
Teoria osobowości Eysencka opIera SIę na trzech wymiarach: ekstrawersji - 
introwersji (E), neurotyczności - stabilności emocjonalnej (N) i psychotyczności - 
superego (P). Porównując te czynniki wykazano korelację z procesami twórczymi jedynie 
dla psychotyczności. Korelację tę tłumaczy SIę cechą P, odzwierciedlającą 
nonkonformizm, tendencję do łamania regul i norm społecznych. 


P - osobowość psychotyczna 


Źródło: Nęcka, 2005, s 136 


21
		

/p0022.djvu

			Hans Eysenck następująco interpretował stworzony przez siebie, przedstawiony 
powyżej schemat powiązań choroby psychicznej z twórczością. Pierwotny początek tej 
zależności upatruje w kodzie genetycznym DNA. Istotny jest poziom neuroprzekaźników 
w takim specyficznie zdeterminowanym układzie nerwowym, który cechuje się obniżonym 
poziomem serotoniny i podwyższonym poziomem dopaminy. Ta charakterystyczna 
proporcja serotoniny i dopaminy w centralnym układzie nerwowym obniża skuteczność 
mechanizmu hamowania poznawczego. Hamowanie poznawcze powoduje wygaszanie 
nadmiernej aktywacji kory mózgowej, a przede wszystkim wyhamowuje reakcje na bodźce 
nieistotne. Dlatego też, osłabienie tego mechanizmu będzie się wiązało ze stalym 
poszerzeniem pola uwagi (wyłapuje informacje zazwyczaj aktywnie ignorowane) oraz z 
tendencją do popełniania błędu nadmiernego włączania (błąd abstrakcji negatywnej - nie 
wykluczanie pojęć, które do niego nie należą), czyli do tworzenia pojemnych i "plynnych" 
kategorii pojęciowych. Efektem takiej właśnie obniżonej skuteczności hamowania 
poznawczego jest psychotyczność. Psychotyczność czyli cecha P ewoluuje u jednostki w 
jeden z trzech możliwych kierunków: patologiczny, antyspołeczny lub twórczy, a o jej 
ostatecznym celu przesądza układ wzmocnień pozytywnych i negatywnych pochodzących 
z otoczenia. Ta sama cecha P w zależności od obranego kierunku przejawia się: jako 
zaburzone zachowanie pod postacią objawów schizofrenicznych lub schizotypowych, jako 
zachowanie antyspołeczne np. przestępstwa, wandalizmy bądź jako zachowanie twórcze, 
czyli tworzenie nowych i wartościowych rzeczy. Podsumowując ten związek można 
stwierdzić, że podobieństwo dotyczy przetwarzania informacji i sposobów odbierania 
rzeczywistości, natomiast różnica polega na braku kontroli rzeczywistości u pacjenta 
(Nęcka, 2005; 2006). 
Pięcioczynnikowy model osobowości obejmuje ekstrawersję i neurotyczność, 
ugodowość i sumienność oraz otwartość na doświadczenia. W wielu badaniach 
potwierdzono pozytywną korelację czynnika "otwartości" ze zdolnościami twórczymi. 
Otwartość to ciekawość intelektualna, zainteresowania estetyczne, uwzględnianie 
własnych fantazji, emocji i uczuć, działanie, posiadanie wiedzy z różnych dziedzin. Dzięki 
otwartości osoba twórcza wykorzystuje rozmaite źródła informacji i łatwo je asymiluje, 
wychodząc poza własną dziedzinę aktywności, co jest niezbędnym wymogiem do 
uzyskania twórczego celu (Nęcka, 2005; 2006). 
Psychologowie empiryczni starali się znaleźć korelacje twórczości z innymi 
cechami osobowości. Wykazano, oprócz wyżej opisanej otwartości i psychotyczności, 
istotność takich cech jak niezależność i wytrwałość. Niezależność, widoczna w nie 


22
		

/p0023.djvu

			uleganiu wplywom otoczenia i postawie nonkonformistycznej, pozwala na spożytkowanie 
posiadanych informacji w nowy, oryginalny sposób. Wytrwałość pomaga wytrwać w 
dążeniu, pomimo przeszkód, do ukończenia dzieła oraz przekonywać społeczeństwo do 
jego twórczej wartości. Związków z procesami twórczymi szukano również w 
niezależności sądów i autonomii jednostki, szerokości jej zainteresowań, "sile ego", wierze 
w możliwości i w wysokiej energii działania (Barron i Harringgton, Strzałecki). 
Dowodzono o charakterystycznej dla twórców postawie estetycznej, tolerancji bodźców 
wieloznacznych (Strzałecki) lub wewnętrznie sprzecznych (Budner) oraz preferencji 
umiarkowanego ryzyka (Sternberg i Lubart). Jednostka taka będzie wrażliwa na piękno, 
poszukująca rozwiązań, kreatywna, tolerująca niepewność skomplikowanych problemów i 
podejmująca ryzyko odrzucenia. Cechy osobowości narcystycznej mogą pomagać w 
procesie twórczym, utrzymując wiarę jednostki w wartość własną i własnego dzieła wbrew 
wszelkim przeszkodom i niechęci otoczenia (Nęcka, 2005; 2006). 


1.2.5. Narzędzia pomiaru kreatywności 


Psychologia twórczości, która zakłada istnienie ciągłości i "powszechnej 
dostępności" uzdolnień twórczych, znajduje szerokie zastosowanie w różnych dziedzinach 
życia, a zwłaszcza w edukacji i w biznesie. 
Pomiary twórczości koncentrują SIę głównie na indywidualnej oceme 
kreatywności. Kreatywność mierzą testy wykonania, które polegają zwykle na 
rozwiązywaniu problemów oraz kwestionariusze, które składają się z osobistych pytań 
dotyczących zainteresowań, poglądów lub preferencji osoby badanej. Można również 
zbadać kreatywność organizacji lub instytucji. 


1.2.5.1. Testy twórczego myślenia 


W testach twórczego myślenia, które oceniają kompetencje intelektualne, prosi się 
osobę badaną o rozwiązanie różnych problemów według standardowej instrukcji i w 
określonym czasie. Stawiane problemy są takie same dla wszystkich badanych, a ocena ich 
wykonania również powinna być bezstronna i obiektywna. 
Podstawą pierwszych testów twórczego myślenia była koncepcja Guilforda, 
opierająca się na myśleniu dywergencyjnym - ocenie podlegała plynność, giętkość i 
oryginalność myślenia. Najpopularniejsze testy oparte na tej koncepcji to: 


23
		

/p0024.djvu

			· Opracowany przez Guilforda Test Alternatywnych Zastosowań Przedmiotów 
(Guilford's Alternative Uses Task). Badany ma podać jak największą ilość zastosowań 
dla przedmiotów powszechnego użytku (cegła: broń przeciwko napastnikowi, 
zablokowanie drzwi, obrona własna itp.). W teście tym ocenia się oryginalność (w 
porównaniu z wypowiedziami innych), fluencję (ilość propozycji), elastyczność 
(różnorodność zastosowań) oraz szczegółowość uzasadnienia zastosowania. 
· Stworzona przez Torrance'a bateria testów - Test Twórczego Myślenia Torrance'a 
(Torrance Tests of Creative Thinking, TTCT). W jego skład wchodzą zadania werbalne 
i niewerbalne, wymagające twórczego rozwiązania problemu (np. zastosowania 
nietypowej funkcji przedmiotu) lub uzupełniania figur geometrycznych. Ocenia się tu: 
- plynność (liczbę sensownych odpowiedzi), - giętkość (różnorodność odpowiedzi), - 
oryginalność (statystyczną rzadkość odpowiedzi), - staranność (szczegółowość opisu). 
Na podstawie wyników tego testu można wnioskować o twórczym rozwoju człowieka. 
Testy twórczości oparte na nieco innej zasadzie to: 
· Test Odległych Skojarzeń (Remote Association Test, RAT) - zbudowany z zadań 
zamkniętych zjedną poprawną, ustaloną odpowiedzią (konwergencj a). 
· Test Twórczego Myślenia - Wytwór Rysunkowy (Tests of Creative Thinking - 
Drawing Productions, TCT-DP), opracowany w 1986 roku przez Urbana i Jellena. 
Osobie badanej podaje się kartkę papieru z narysowaną ramką oraz kilkoma prostymi 
elementami i prosi się o dowolne dokończenie rysunku. Ocena jest obiektywna, 
ponieważ obejmuje czternaście szczegółowych kryteriów takich jak m.in.: liczbę i 
jakość uzupełnień, dołączenie nowych elementów, dorysowania, kontynuację oraz inne 
sposoby dokończenia rysunku. Wysoko wyceniane jest wyjście poza ramkę, ponieważ 
oznacza, skłonność do zachowań niekonwencjonalnych i nonkonformistycznych. 
· Skala Preferencji Estetycznej Barrona Welsha (Barron-Welsh Art Scale). Frank 
Barron opracował skalę mierzenia kreatywności, opierającą się na koncepcjach 
psychoanalitycznych. W jednej z wersji skali zadaniem badanego jest rysowanie 
obrazków. Na podstawie ich analizy określa się sposób funkcjonowania ego oraz 
popędu seksualnego (libidinal drive) - stosowanie symbolizacji i substytucji. W wersji 
drugiej, osobie badanej przedstawiane są rysunki, z których część podobała się, a 
pozostałe nie podobaly badanym wcześniej artystom. Zadanie badanego polega na 
ocenie każdego rysunku na wymiarze podoba mi się / nie podoba mi się. Ostateczny 


24
		

/p0025.djvu

			wynik oblicza SIę poprzez porównanie wyborów osoby badanej do preferencji 
artystów. 


Testy twórczości znalazly szerokie zastosowanie w wielu instytucjach chcących 
poznać kreatywności uczniów i przyszłych pracowników (Nęcka, 2005; 2006). Do 
najpopularniejszych technik badania kreatywności pracowników oraz właściwości 
środowiska twórczego firmy należą: Skala Preferencji Basadura i Hausdorfa (ocenia 
postawy wobec twórczości w firmie), Kwestionariusz Twórczego Klimatu Ekwalla (bada 
klimat organizacji) oraz Kwestionariusz Środowiska Pracy Amabile i Gryskiewicza 
(identyfikuje czynniki stymulujące kreatywność pracowników), (Szmidt, 2007). 


1. 2.5. 2. Kwestionariusze samooceny 


Kwestionariusze samooceny mierzą predyspozycje twórcze poprzez informację o 
sposobie odbierania świata, innych ludzi i siebie przez osobę badaną. Eksplorowane 
obszary to motywacja samoistna, nietypowe postrzeganie obiektów oraz stosowanie 
analogii. Badanemu zadaje się pytania i przedstawia twierdzenia, do których ma się 
ustosunkować. Kwestionariusze wymagają umiejętności stosowania uogólnionych sądów o 
upodobaniach i przyzwyczajeniach intelektualnych. 
Kwestionariusze samooceny: 
· Kwestionariusz "Jaki jesteś?" ("What kind of person are you?") Torrance'a i 
Khateena'y, który bada akceptację autorytetu, wiarę w siebie, wyobraźnię kierowaną, 
dociekliwość oraz otwartość na ludzi (Szmidt, 2007). 
· Kwestionariusz samooceny twórczej Strzałeckiego, składa się z pytań dotyczących 
podstawowych wymiarów "twórczego stylu zachowania" jak: silne ego 
(przezwyciężanie lęku), spontaniczność, giętkość poznawcza, nonkonformizm, 
tolerancja niezgodności poznawczych, autonomiczna motywacja poznawcza, postawa 
estetyczna, oryginalność i ekspresja osobowości oraz dążenie do samorealizacji 
(Nęcka,2005). 
· Kwestionariusz Osiągnięć Twórczych (Creative Achievement Questionnaire - CAQ) 
pod redakcją Carson i współpracowników. Dotyczy przebiegu edukacji, rodzaju hobby 
oraz zainteresowań twórczych w różnych dziedzinach. Interpretacji wyników dokonuje 
się w oparciu o założenie, że kreatywność jest konsekwencją wcześniejszych 
doświadczeń życiowych. 


25
		

/p0026.djvu

			Kwestionariusze samooceny uzupełniają testy zdolności. Sprawdzana w 
kwestionariuszach samowiedza dopełnia badane zdolności myślenia. Kwestionariusze 
wskazują na możliwości intelektualne i umiejętność rozwiązywania problemów oraz 
egzekwują samowiedzę. Z tego powodu testuje się nimi osoby dorosłe i wykształcone. 
Szerokie zastosowanie testów twórczego myślenia zaowocowało empirycznymi 
badaniami twórczości oraz diagnostyką cech twórczych w populacji. Można spotkać się z 
krytyką tych testów, wynikającą z ich podatności na: sytuację badania, presję czasu, 
atmosferę badania, możliwość zniechęcenia do wykonywania zadania oraz niepoważnego, 
nierzetelnego jego wykonywania. 
Istotne są także trudności psychometryczne badań empirycznych. Większość osób 
osiąga słabe wyniki w testach twórczych, co praktycznie uniemożliwia ustalenie normy 
populacji, do której można by było odnosić uzyskane rezultaty badań. Rzetelność testów 
twórczości w kolejnych próbach jest również na niższym poziomie. Dlatego właśnie część 
badaczy stosuje nietestowe metody pomiaru twórczości, które polegają na ocenie dzieł 
twórczych np. malarstwa czy eseju za pomocą skomplikowanych procedur z udziałem 
sędziów kompetentnych. O wyborze metody badawczej powinien decydować prowadzący 
je naukowiec, mając na uwadze problem badawczy, próbę i cel doświadczenia (Nęcka, 
2005, 2006; Szmidt, 2007). 


26
		

/p0027.djvu

			1.3. Kreatywność a choroba afektywna dwubiegunowa 


1.3.1. Kreatywność a psychopatologia 


Już od starożytnych czasów intrygowało uczonych i badaczy współwystępowanie 
geniuszu oraz zaburzeń psychicznych u tej samej jednostki. Arystoteles, w swoim dziele 
Problemata z ok. 360 p.n.e. stwierdził, iż osoby znaczące w filozofii, polityce, poezji oraz 
sztuce często doświadczają melancholii. Prawdopodobnie pisząc te słowa miał również na 
myśli swojego wspaniałego poprzednika Sokratesa. Natomiast pierwszym badaczem 
związków między nieprzeciętnymi uzdolnieniami i zaburzeniami psychicznymi był włoski 
psychiatra, antropolog i kryminolog Cesare Lombroso. Na podstawie analizy biografii 
znanych twórców zwrócił on uwagę na współwystępowanie geniuszu i różnorodnych 
defektów psychiatrycznych oraz nałogów. Stwierdził także częste występowanie chorób 
psychicznych oraz alkoholizmu wśród rodzin osób wybitnych. Lombroso był również 
zwolennikiem teorii głoszonej przez Barbcocka w 1895. Barbock kontynuuj ąc myśl 
Morela twierdził, iż geniusz wywodzi się z tej samej puli zmutowanych genów, co 
osobnicy z marginesu społecznego. Barbock uważał, iż osoby obarczone genami 
degeneracji cechują się: wczesną śmiertelnością, tendencjami kryminogennymi, nasilonym 
występowaniem chorób psychicznych (wymagających hospitalizacji) oraz rzadkim, ale 
prawdziwym geniuszem związanym z zaangażowaniem w działalność naukową i 
artystyczną, czyli sztukę (Prentky, 1989). 
Pierwsze systematyczne badania dotyczące powiązań między geniuszem a obłędem 
zostaly opublikowane przez Lombroso w 1864 roku. W 1910 roku Lombroso, a w 1949 
roku Tsanoff sugerowali, że tacy wielcy muzycy jak: Mozart, Schumann, Haendel, 
Pergolesi, Beethoven, i Donizetti cierpieli z powodu "napadów szału" cechujących się 
urojeniami, halucynacjami, depresją oraz manią. Lombroso zaliczał także Rousseau, 
Newtona, Comta oraz Ampera do grupy osób genialnych i chorych psychicznie. W 1912 
roku Nisbet stwierdził nawet, że geniusz jest jednostką chorobową i umieścił go w swojej 
klasyfikacji chorób. W 1949 roku w opublikowanych przez siebie badaniach Tsanoff 
stwierdził: "w osobowości kreatywnej, geniusz jest ostatnią granicą, którą się osiąga po 
wielu trudach i penetracjach [...] Nikogo to nie dziwi, że powoduje to z czasem zmiany tak 
fizyczne jak i psychiczne." (Tsanoff, 1949, za: Prentky, 1989, s. 247). 
Poniżej przedstawiona zostanie koncepcja sformulowana na podstawie wyników 
wielu badań wskazująca, że proces kreatywności może mieć związek z zaburzeniami 


27
		

/p0028.djvu

			nastroju, najczęściej o charakterze dwubiegunowym oraz z zaburzeniami myślenia 
podobnymi do myślenia psychotycznego. 


1.3.2. Kreatywność a choroba afektywna dwubiegunowa - analizy biograficzne 


Chętnie stosowaną metodą badawczą dla poszukiwania związku między 
psychopatologią a kreatywnością jest analiza biografii znanych twórców. Rozważana jest 
częstość występowania zaburzeń psychicznych u twórców oraz ich krewnych, a także 
kreatywność członków ich rodzin. Dotychczasowe badania wskazują na związek między 
chorobami afektywnymi a kreatywnością. 
W biografiach wybitnych postaci można znaleźć wiele dowodów na ich skłonności 
do zaburzeń afektywnych. Chorowali na nie m. in. Lord Byron, Vincent van Gogh, Robert 
Schumann, Charlie Parker oraz Zbigniew Herbert. 
Związek między zaburzeniami nastroju, szczególnie o charakterze 
dwubiegunowym i aktywnością twórczą nadal nie został jednoznacznie określony. Część 
naukowców opowiada się za wspólnym charakterem genetycznym tych dwóch zj awisk. 
Inni badacze podkreślaj ą istotność środowiska rodzinnego, które miałoby wplywać na 
przekazywanie twórczych predyspozycji. Nierozstrzygnięty jest także wplyw zaostrzeń 
objawów choroby na aktywność twórczą. Dlatego rozważano czy działalność twórcza jest 
tylko efektem zaostrzeń zaburzeń nastroju, czy może zaburzenia nastroju są niezbędnym 
czynnikiem warunkującym powstanie dzieła twórczego. Według Richards (1990, za: 
Nęcka, 2005) epizody maniakalne, z racji swojej specyfiki, powodują wzmożone i 
intensywniejsze generowanie pomysłów nie poddających się jednak żadnej realistycznej 
ocenie. Autorka uważała, że rola zmian nastroju w chorobie afektywnej dwubiegunowej 
dla procesów twórczych miałaby polegać na generowaniu mnóstwa idei w stanie manii, po 
to, by w epizodzie depresji poddać je konstruktywnej krytyce. Sądziła również, iż epizody 
maniakalne i towarzysząca im nadmierna energia są niezbędne do spożytkowania j ej w 
kierunku twórczym, natomiast pojawiająca się po nich depresja ze spadkiem energii, 
anhedonią i wszechogarniającym uczuciem smutku jest efektem wyczerpania zasobów 
energetycznych w epizodzie maniakalnym na intensywny proces twórczy. Jednak nie u 
wszystkich twórców obserwuje się zaburzenia nastroju. 
Richards w 1999 roku podjęła również próbę odszukania związku między chorobą 
psychiczną a twórczością. W tym celu stworzyła pięć możliwych wzorców zależności 


28
		

/p0029.djvu

			przyczynowo-skutkowych między twórczością a objawami zaburzeń zachowania/choroby. 
Założyła, że: 
· Zaburzenia afektywne wplywają bezpośrednio na proces twórczy i dzieło - po 
epizodzie choroby twórca tworzy dzieło o przeżyciach doświadczanych w chorobie. 
Zwłaszcza w epizodach hipomaniakalnych, poprzez przyplyw energii twórczej, 
pomysłowości i obniżony krytycyzm, dochodzi do generowania wielu nowych idei 
oraz dzieł twórczych. 
· Objawy choroby mogą pośrednio wplywać na twórczość. Różne formy twórczości 
mogą odgrywać bardzo istotne znaczenie terapeutyczne poprzez ekspresję uczuć i 
autorefleksj ę. 
· Sam wytwór twórczy według autorki może również bezpośrednio wyzwalać stany 
depresyjne, jako reakcję na analizę własnych dokonań i oceny ich w negatywnym 
świetle. 
· "Patogenne" działanie twórczości poprzez pryzmat odbioru społecznego zarówno 
samego artysty, jak i jego dzieła. Patogenna nie jest sama twórczość, ale jej odbiór i 
ocena społeczna jak np. brak tolerancji dla ekstrawagancji, zmuszanie do typowości 
zachowań i ról społecznych. 
· Wplyw "nadrzędnych czynników sprawczych", które mogą zarówno aktywować 
działalność twórczą, jak i wyzwalać objawy choroby. Możemy do nich zaliczyć silny 
stres, trudności bytowe oraz predyspozycje genetyczne, które szczególnie odpowiadają 
za rozwój choroby dwubiegunowej. 
Z przedstawionych rozważań można wyciągnąć wniosek, iż manIa byłaby 
postrzegana raczej jako czynnik sprawczy twórczości (łatwe i nasilone generowanie idei w 
stanie manii i hipomanii), natomiast depresja byłaby widziana jako przyczyna, ale też 
skutek zachowań twórczych. Zależności te i oddzialywania mogą być pośrednie i 
bezpośrednie. Dodatkowo na złożoność powiązań procesu twórczego z chorobą wplywa 
fakt, iż w zależności od fazy procesu twórczego, ale również fazy rozwoju osobowości 
twórczej oraz choroby, będzie aktywizowany inny mechanizm (Nęcka, 2005). 
Fakt ten został poddany analizie przez licznych badaczy końca ubiegłego wieku. 
Uzyskane wyniki wskazują na częstsze występowanie choroby afektywnej dwubiegunowej 
u przedstawicieli zawodów twórczych i artystycznych, a także na podobieństwo 
temperamentalne i behawioralne z osobami o wysokiej kreatywności. 
W swoich badaniach Richards, a następnie Jamison (1997) wykazaly, że wśród 
pisarzy i artystów prawdopodobieństwo wystąpienia zaburzeń psychicznych jest 


29
		

/p0030.djvu

			zdecydowanie wyższe mż w populacji ogólnej. Dla zaburzeń afektywnych 
jednobiegunowych (czyli nawracających epizodów depresji) ryzyko to jest prawie 
dziesięciokrotnie wyższe, a dla choroby afektywnej dwubiegunowej (czyli zaburzeń 
maniakalno-depresyjnych) tendencji samobójczych jest dwudziestokrotnie wyższe 
(Nęcka,2005). 
Literatura jest pełna klinicznych opisów dotyczących zmian psychopatologicznych 
setek uzdolnionych artystów, muzyków, pisarzy i poetów. W książce "Podręcznik 
kreatywności" z 1989 roku Robert Prentky w rozdziale "Psychopatologia i kreatywność" 
dokonuje klasyfikacji wybitnych dla ludzkości jednostek ze względu na prezentowane 
przez nich objawy psychopatologiczne (Prentky, 1989). Zaburzenia afektywne przejawiali 
według autora, tacy pisarze jak między innymi: Franz Kafka opisywany jako osoba 
depresyjna, z tendencjami samobójczymi oraz prawdopodobnie z objawami 
psychotycznymi, Banie, Balzak, Berryman (popełnił samobój stwo), Blake, Boswell, 
Byron, Chatterton (popełnił samobójstwo), Coleridge, Collins, Conrad, Cooper, Crane 
(popełnił samobójstwo), F ergus s on, Fitzgerald, Frost, Goethe, Hemingway (popełnił 
samobójstwo), Hopkins, Lamb, London (popełnił samobójstwo), Lowell, MilI, Maupassant 
(popełnił samobój stwo), ON eill, Plath (popełniła samobój stwo), Poe, Roethke, Rossetti, 
Rousseau (skłonność do melancholii samobójczych), Saroyan, Schiller, Schopenhauer 
(liczne kryzysy psychiczne), Sexton (popełnił samobójstwo), Shelley, S mart, Tasso 
(również liczne kryzysy psychiczne), Woolf (popełniła samobójstwo). Natomiast artyści 
malarze z objawami choroby afektywnej to: Crevel (popełnił samobójstwo), Michał Anioł, 
Modigliani (popełnił samobój stwo), Pollock (popełnił samobój stwo), Rafael, Rothko 
(popełnił samobójstwo) oraz Vincent Van Gogh charakteryzujący się zaburzeniami 
nastroju, osobowością neurotyczno-histeryczną z elementami impulsywności, również 
popełnił samobójstwo. Sławni kompozytorzy z chorobą afektywną to: B erli oz, Chopin 
Gego ukochana George Sand opisywała go jako izolującego się od ludzi, powtarzającego 
wielokrotnie pewne czynności, spędzającego po sześć tygodni nad pojedynczą stroną 
zapisu), Elgar, Haendel, Mahler, Rachmaninoff, Rossini, Schumann, Skriabin, Czajkowski, 
W olf, W ood, Irving Berlin oraz znany saksofonista Charlie Parker. Do pIej ady wybitnych 
postaci możemy jeszcze włączyć pisarza Jerzego Kosińskiego, który także zginął śmiercią 
samobójczą oraz naszego rodzimego literata Zbigniewa Herberta. 
Z szerokiego spektrum schorzeń psychicznych przypisywanych wielu 
znakomitościom poprzednich wieków, zdecydowaną większość stanowią właśnie 
zaburzenia afektywne. Prawidłowość ta odnosi się głównie do pisarzy, poetów, filozofów, 


30
		

/p0031.djvu

			i kompozytorów. W ich biografiach dominują problemy z wahaniami nastroju, 
uzależnieniami od substancji psychoaktywnych oraz tendencje i próby samobójcze. Wielu 
znanych pisarzy, właśnie w ten sposób zakończyło swoje życie, należą do nich: Sylwia 
Plath, Guy de Maupassant, Hart Crane, Ernest Hemingway, Wirginia Woolf, Jerzy 
Kosiński czy Thomas Chatterton. 
Ze względu na nasilone generowanie idei i energii w okresach podwyższonego 
nastroju, uważa się, że stan hipomanii sprzyja procesom twórczym oraz kreatywności. 
Sezonowość wahań zaburzeń nastroju i ich wplyw na działalność twórczą zauważył 
McDermott (2001) u cenionej poetki Emily Di ckins on, która stworzyła istotnie więcej 
wierszy w okresach hipomaniakalnych, czyli związanych u niej z sezonami wiosna-lato, 
niż w okresach depresyjnych, w sezonach jesień-zima. Zaburzenia nastroju o charakterze 
dwubiegunowym potwierdzają zawarte w listach Dickinson opisy doświadczanych stanów 
emocjonalnych w przebiegu wahań nastroju. Takie same powiązania nasilenia działalności 
twórczej z porami roku wykazała Jamison (1997), opisując pracę i dokonania Roberta 
Schumanna, komponującego zwłaszcza w stanach hipomaniakalnych. Życie i twórczość 
Roberta Schumanna opisał również Murphy (1979, za: Prentky, 1989) przedstawiając jego 
walkę z chorobą umysłową. Pierwsze objawy wystąpily u niego w 18 roku życia. 
Następnie pojawily się urojenia. Schumann twierdził, że aniołowie dyktują mu, co ma 
pisać w swoich wariacjach. Po 16 dniach nasilonych objawów sam zgłosił się z prośbą o 
umieszczenie go w szpitalu dla psychicznie chorych i w marcu 1854 roku został przyjęty 
do szpitala w Enderichu, gdzie przebywał około 2,5 roku. Zmarł w 46 roku życia. 
Analiza biografii Wirginii Woolf przeprowadzona przez Figueroa (2005) zdaje się 
świadczyć, iż w okresie nasilonych wahań nastroju o ciężkim przebiegu, pisarka nie 
podejmowała działań twórczych, natomiast w okresie z występującymi wahaniami nastroju 
o łagodniejszym nasileniu była niezwykle literacko płodna. Opisując i czerpiąc również 
wtedy ze swoich przeżyć z okresów znacznego nasilenia choroby. 
Istnieją liczne badania wskazujące na zdecydowanie częstsze występowanie 
zaburzeń afektywnych o typie choroby jednobiegunowej oraz dwubiegunowej wśród 
kreatywnych pisarzy. Andreasen (1974, za: Andreasen, 2008) obserwowała 15 pisarzy z 
Uniwersytetu Iowa (USA), oraz grupę kontrolną 15 osób zdrowych, którzy nie byli 
związani ze sztuką. Z grupy 15 pisarzy, 4 było hospitalizowanych psychiatrycznie, u 10 
stwierdzono zaburzenia afektywne, a 2 pisarzy miało zdiagnozowaną już psychozę 
dwubiegunową. Natomiast w grupie kontrolnej osób zdrowych: nikt nie był 
hospitalizowany psychiatrycznie, ani nie miał rozpoznanej psychozy dwubiegunowej, a 


31
		

/p0032.djvu

			tylko u 2 osób stwierdzono zaburzenia o typie afektywnym. Następnie Andreasen i Powers 
(1975) porównywali 15 pisarzy z 16 osobami maniakalnymi i 15 pacjentami 
schizofrenicznymi. Autorzy stwierdzili, iż pisarze łatwiej tolerowali pacjentów 
maniakalnych (m.in. ze względu na podobieństwo myśli), mż pacjentów 
schizofrenicznych. Andresen stwierdziła również, że 80% pisarzy z tej grupy było 
leczonych z powodu zaburzeń nastroju, podczas gdy z grupy kontrolnej tylko 30%, 
natomiast 43% pisarzy cechowało się objawami maniakalno-depresyjnymi, które w grupie 
kontrolnej stwierdzono tylko u 10% osób badanych. 
Jamison (1989) opublikowała dane na temat klinicznych i empirycznych badań 
poszukujących związku między zaburzeniami afektywnymi a kreatywnością. Pracowała 
ona w 1983 roku z 47 znanymi brytyjskimi artystami i pisarzami, i stwierdziła, że 38% z 
nich było leczonych z powodu zaburzeń nastroju, a % z nich otrzymało leki 
antydepresyjne, lit lub było hospitalizowanych psychiatrycznie. Najcięższe przypadki 
dotyczyly poetów, z których połowa wymagała hospitalizacji i leczenia. Autorka zwracała 
uwagę, że procent ten radykalnie wzrasta, gdy porówna się go ze zwykłą populacją, gdzie 
stwierdza się 1% chorób dwubiegunowych i 5% jednobiegunowych. 
W licznych niezależnych badaniach Ludwig, Jamison, Post i Schildkraut stwierdzili 
2-3 krotny wzrost częstości występowania zaburzeń nastroju, objawów psychotycznych 
oraz zachowań samobójczych u artystów i pisarzy - w porównaniu z przedstawicielami 
innych profesji. W badaniach Ludwiga (1994) na grupie 59 pisarek w porównaniu z grupą 
kontrolną stwierdzono, że 56% pisarek doświadczała w swoim życiu epizodów 
depresyjnych, natomiast 19% podawało występowanie stanów maniakalnych. Pisarki 
wykazywały istotnie częściej zaburzenia nastroju niż grupa kontrolna osób niezwiązanych 
z aktywnością twórczą, dla których obarczenie zaburzeniami nastroju wynosiło: dla 
depresji 14%, a dla manii 3%. Autor ten analizował również biografię sławnych, 
znaczących i światlych osób, stwierdzając częstsze występowanie zaburzeń afektywnych w 
grupie takich twórców jak plastycy, pisarze czy muzycy niż w grupie polityków, 
wojskowych oraz naukowców. W analizowanych przez Posta (1994) biografiach znanych 
twórców, naukowców, polityków i artystów stwierdzono występowanie epizodów 
depresyjnych u 72% pisarzy, uzależnienie od alkoholu u 28% pisarzy i 29% artystów. W 
kolejnych pracach badawczych, na podstawie analiz biografii 100 pisarzy, poetów i 
dramaturgów wykazał Post (1996) występowanie zaburzeń afektywnych u 82% oraz 
skłonności do nadużywania lub uzależnienia od alkoholu u 40% z nich. 


32
		

/p0033.djvu

			Również Andreasen (1987), badając 30 pIsarzy, u 80% z nich zdiagnozowała 
epizody afektywne, a także zwiększoną częstotliwość występowania manii i hipomanii 
(43%) w porównaniu do grupy kontrolnej (10%). U krewnych pierwszego stopnia pisarzy 
także odnotowano wyższy wskaźnik psychopatologii, zwłaszcza dużego zaburzenia 
depresyjnego, jak również wyższy poziom kreatywności (20%) w porównaniu z krewnymi 
grupy kontrolnej (8%). Krewni pisarzy wykazywali się również zdolnościami poza 
literackimi, jak: malarstwo, fotografia, muzyka, taniec oraz konstruowanie wynalazków. 
Istotną cechą wspólną tych rodzin twórczych był sposób myślenia oraz takie cechy 
osobowości jak: otwartość na doświadczenia, ciekawość świata, chęć podejmowania 
ryzyka, żądność przygód, otwartość intelektualna oraz chęć do zadawania pytań. Cechy te 
odpowiadają zarówno za zwiększoną kreatywność, jak i podatność na zaburzenia nastroju. 
W swojej książce z 2003 roku "Fascynujący mózg. Walka z chorobami psychicznymi w 
epoce genomu" Andreasen podtrzymuje twierdzenie o "niewątpliwym" związku różnych 
rodzajów twórczości z zaburzeniami nastroju. Wysuwa również tezę, iż kreatywność, jako 
złożona forma aktywności, może przej awiać się w poszczególnych psychopatologiach. I 
tak, do kreatywności "humanistycznej" predysponowane bylyby osoby z zaburzeniami 
nastroju, natomiast kreatywność "ścisłą", jak matematyka czy fizyka, przejawiałyby osoby 
z kręgu schizofrenii. Podkreśla, że zaburzenia afektu i emocji w przebiegu CHAD mogą 
odpowiadać za "głębsze odczuwanie" (wskutek dostrzegania nadmiernej ilości bodźców z 
otoczenia - u zdrowych ignorowanych z pola uwagi), a także przetwarzanie tych doznań w 
dzieła twórcze oraz społecznie użyteczne idee. Według autorki okresy depresji miałyby 
być odpoczynkiem od nadmiaru doplywających bodźców (Andreasen, 2003). 
W pracy "Umysł i nastrój w sztuce współczesnej" Schildkraut i wsp. (1994) 
przyglądając się biografii 15 malarzy ekspresjonistów tworzących w połowie XX wieku 
stwierdzili, iż większość z nich doświadczała objawów depresji, nadużywała alkoholu oraz 
skupiała się wokół tematyki śmierci. W tej grupie malarzy trzech korzystało z leczenia 
psychiatrycznego ambulatoryjnego, a trzech z hospitalizacji psychiatrycznej. W rodzinach 
dwóch artystów było obciążenie samobójstwem - popełnili je ich ojcowie. Natomiast 
dwóch artystów zginęło odbierając sobie życie. Siedmiu artystów tej grupy zmarło przed 
ukończeniem 60 roku życia. Badacze uważają, iż doświadczane przez artystów zaburzenia 
nastroju wywarly silny wpływ zarówno na ich życie, jak i twórczość. 


33
		

/p0034.djvu

			1.3.3. Kreatywność a choroba afektywna dwubiegunowa - badania empiryczne 


Nie tylko działalność twórcza rozumiana jako twórczość wybitna podlegała ocenie 
badaczy, ale również samo zjawisko kreatywności. Kreatywność badano zarówno u 
pacjentów z chorobą afektywną dwubiegunową, jak i u członków ich rodzin. 
Badacze oceniali predyspozycje i umiejętności twórcze osób chorych na zaburzenia 
nastroju. Richards i wsp. (1988) badali "powszednią kreatywność" używając Skali 
Kreatywności Życia (Lifetime Creativity Scale - LCS), która szacuje twórcze osiągnięcia 
oparte na zawodowej i niezawodowej aktywności. Odnotowali oni, iż dorośli z cyklotymią 
i krewni pierwszego stopnia pacjentów z chorobą dwubiegunową (CHAD), ale nie sami 
pacjenci z CHAD, mieli znacząco wyższe wyniki LCS w porównaniu do grupy kontrolnej. 
Na uwagę zasługuje fakt, że najbardziej kreatywną grupą była grupa krewnych pierwszego 
stopnia pacjentów z CHAD. Ponieważ zaburzenia afektywne są w głównej mierze 
genetycznie uwarunkowane, wysnuto hipotezę, iż te same czynniki genetyczne 
predysponują zarówno do wy stąp owani a choroby afektywnej, jak i zdolności twórczych. 
Wydaje się, że łagodniejszy przebieg choroby (rzadsze i mniej nasilone zaostrzenia 
choroby oraz pełne i długie remisje) koreluje z najpełniejszym rozkwitem twórczości. 
W badaniu Ludwiga z 1992 roku stwierdzono u sławnych twórców, w porównaniu 
z grupą kontrolną, nie tylko częstsze występowanie zaburzeń nastroju, ale również wyższe 
wyniki w teście Skali Osiągnięć Twórczych (Creative Achievement Scale), (Ludwig, 
1992). 
Andreasen i Powers (1975) już w końcu lat 70 XX wieku udowodnili, że pacjenci 
cierpiący z powodu zaburzeń nastroju oraz schizofrenii cechują się powszechnym 
stosowaniem nietypowych, pojemnych i rozmytych kategorii pojęciowych. Takie szerokie 
i nietypowe kategorie pojęciowe są uważane za poznawcze składniki procesu twórczego. 
Eysenck (1995, za: Nęcka, 2006) sądził, że pojemne kategorie pojęciowe poprzez 
możliwość odleglych skojarzeń, są podstawowym procesem twórczego myślenia. Sugeruje 
również związek procesów twórczych z tworzeniem nietypowych kategorii pojęciowych, 
nowych i oryginalnych definicji oraz nowatorskich zastosowań znanych obiektów. Takie 
operacje poznawcze umożliwiają przekraczanie granic pojęć i tworzenie zupełnie nowych 
kategorii. 


34
		

/p0035.djvu

			Kreatywność badano również Skalą Preferencji Estetycznej Barrona-Welscha 
(Barron-Welsh Art Scale - BW AS). Ocena przy użyciu tej metody jest oparta na "chęci" 
albo "niechęci" ("like" / "dislike") badanych, w odniesieniu do ilustracji o zmieniającej się 
złożoności i symetrii, w porównaniu do preferencji osób twórczych. Wynik, korelujący z 
wyborami artystów, świadczyć ma o kreatywności jednostki. Santosa i wsp. (2007) 
porównali wyniki BW AS u eutymicznych (w wyrównanym nastroju) doroslych z CHAD, 
eutymicznych doroslych z chorobą jednobiegunową, grupą kontrolną zdrowych osób oraz 
grupą kontrolną osób twórczych (studenci sztuk pięknych, projektowania, pisarstwa 
twórczego). Pacjenci z CHAD i osoby twórcze zdobyli podobną liczbę punktów w 
końcowym wyniku BW AS, a zarazem znacząco wyższą niż zdrowi dorośli i dorośli z 
chorobą jednobiegunową. Różnice te, spowodowane byly większą liczbą punktów w 
podskali "niechęci" BW AS, świadczącą o mniejszej akceptacji pacjentów z CHAD i osób 
twórczych dla symetrycznych i prostych ilustracji. Badanie to wskazuje związki między 
kreatywnością a chorobą afektywną, szczególnie dwubiegunową. 
Różne są hipotezy wyjaśniające taką współzależność. Jedne mówią, iż twórczość 
jest rezultatem dwubiegunowości, a zaostrzenie faz choroby "podsyca" kreatywność. Inne 
teorie skłaniają się ku niezależnemu przekazywaniu CHAD i kreatywności, bądź wprost 
przeciwnie - ku ich współdziedziczeniu i współwystępowaniu. Badacze mówią również o 
wplywie takich czynników jak środowisko rodzinne, które mogłoby modulować 
przekazywanie twórczości i CHAD. Dla przykładu, Coryell i wsp. (1989) odkryli większe 
edukacyjne i zawodowe osiągnięcie u krewnych pierwszego stopnia pacjentów z CHAD w 
porównaniu do grupy kontrolnej. 
Simeonova i wsp. (2005), chcąc wyj aśnić przyczyny międzypokoleniowego 
przekazywania twórczości, badała jej występowanie w rodzinach obciążonych chorobą 
afektywną dwubiegunową. Badaniami objęła pacjentów z chorobą afektywną 
dwubiegunową - 40 osób oraz ich potomstwo: z chorobą dwubiegunową - 20 osób lub 
zespołem nadruchliwości i deficytem uwagi (ADHD) - 20 osób, a także grupę kontrolną 
osób zdrowych - 18 osób i ich dzieci - 18. Badania zostaly przeprowadzone przy użyciu 
Skali Umiejętności Barrona-Welsha (BWAS). Dorośli pacjenci z CHAD uzyskali znacząco 
wyższe wyniki w podskali "nie lubię" w porównaniu z kontrolną grupą osób doroslych 
zdrowych oraz wynik nieznacznie wyższy dla całej skali. Również potomstwo tych 
pacjentów uzyskało znacząco wyższe wyniki w podskali "nie lubię" w porównaniu z 
kontrolną grupą dzieci zdrowych. Natomiast dla całej skali różnica wynosiła dla dzieci z 
CHAD 67% i dzieci z ADHD 40%, jednakże po modyfikacji dla wieku nie jest to wynik 


35
		

/p0036.djvu

			znaczący. Interesująca jest negatywna korelacja wyników w całej skali BW AS z czasem 
trwania choroby, dla potomstwa z CHAD - im dłużej trwa choroba tym bardziej zmniejsza 
się kreatywność. Jest to pierwsze badanie wskazujące, że dzieci z rodzinnym obciążeniem 
CHAD wykazują większą kreatywność według BW AS, niż ich zdrowi rówieśnicy. 
Powyższe wyniki związane są - zarówno u dzieci jak i u dorosłych - z większą 
zdolnością poznania i wyraźną niechęcią do wybierania prostych i symetrycznych form w 
teście BW AS. Prawdopodobnie wynikają też z takich negatywnych cech afektu jak: 
neurotyzm, cyklotymia, dystymia i drażliwość, które wprawdzie mogą dostarczać energię 
twórczą, ale również mogą pogarszać jakość związków interpersonalnych lub zwiększać 
podatność na depresję. Praca Simeonovej wskazuje na związek między występowaniem 
twórczości i choroby afektywnej dwubiegunowej oraz sugeruje ich rodzinne 
przekazywanie. 
Wyniki powyższych badań zgodne są z wcześniejszymi badaniami Andreasen 
(1987) i Richards (1988), które stwierdzily wyższy poziom kreatywności u krewnych 
pierwszego stopnia pisarzy chorych na CHAD, jak również u krewnych pierwszego 
stopnia doroslych z bipolarnością i cyklotymią. 
Zbliżonym zagadnieniem zajęli się Nowakowska i wsp. (2005). Zwrócili oni uwagę na 
pewne cechy temperamentu, które szczególnie korelują z zaburzeniami nastroju. 
Badaniami objęli pacjentów z chorobą dwubiegunową, będących w eutymii (CHAD) - 49 
osób, z chorobąjednobiegunową - 25 osób (CHAJ), studentów kierunków twórczych - 32 
osoby (TK) i zdrową grupę kontrolną - 47 osób (ZK). Wykorzystali następujące metody 
badawcze: Inwentarz Osobowości NEO PI-R (NEO-PI-R), Kwestionariusz Temperamentu 
i Charakteru (TCI) oraz The Affective Temperament Evaluation of Memphis, Pisa, Paris 
and San Diego (TEMPS-A). Wyniki tych badań kształtowały się następująco:- 
- pacjenci w remisji choroby dwubiegunowej, jednobiegunowej oraz studenci kierunków 
artystycznych mieli zdecydowanie większe nasilenie cyklotymii, dystymii oraz 
drażliwości w skali TEMPS-A; odnotowano natomiast zdecydowanie większe nasilenie 
cyklotymii u pacjentów z chorobą dwubiegunową w porównaniu z pacjentami z 
chorobąj ednobiegunową; 
- pacjenci w remisji choroby dwubiegunowej, jednobiegunowej oraz studenci kierunków 
artystycznych wykazywali nasilenie neurotyzmu i obniżenie sumienności w skali 
NEO-PI-R, a wzrost otwartości u chorych dwubiegunowych i studentów kierunków 
twórczych, w porównaniu do osób ze zdrowej grupy kontrolnej oraz studentów 
kierunków twórczych w porównaniu do chorych jednobiegunowych; 


36
		

/p0037.djvu

			- u pacjentów w remisji choroby dwubiegunowej, jednobiegunowej oraz studentów 
kierunków artystycznych odnotowano zdecydowanie większe nasilenie unikania 
krzywdy i poszukiwania nowości, jak również obniżenie samosterowności w TCI. 
Autotranscendencja u pacjentów z chorobą dwubiegunową była znacząco wyższa niż u 
pacjentów z chorobą jednobiegunową, studentów kierunków twórczych i osób 
zdrowych z grupy kontrolnej. 
Większość badanych studentów nie była profesjonalnymi artystami i reprezentowała 
różne dziedziny sztuki. Wyniki badania wskazują jednak, iż eutymiczni chorzy z chorobą 
dwubiegunową, chorobą jednobiegunową i studenci kierunków twórczych w porównaniu 
do grupy kontrolnej osób zdrowych odznaczali się wybitną zgodnością temperamentów. 
Jakkolwiek pacjenci z chorobą dwubiegunową i studenci kierunków twórczych wykazali 
się dodatkowo takim samym wzrostem otwartości w porównaniu do osób zdrowych. 
Pacjenci z chorobą dwubiegunową uzyskiwali większe nasilenie cyklotymii niż z chorobą 
jednobiegunową. Wyraźny związek, między wynikami dla pacjentów z chorobą 
dwubiegunową i studentów kierunków twórczych, wskazuj e na istotność temperamentu 
(nasilenie cyklotymii, cech poszukiwania nowości i otwartości na nowe doświadczenia) w 
przejawianiu kreatywności oraz na wspólne neurobiologiczne podłoże zaburzeń nastroju, 
twórczych dziedzin życia oraz kreatywności. 
Również w badaniach Strong i wsp. (2007) wyniki osób z chorobą afektywną 
dwubiegunową i osób z kontrolnej grupy twórczej pokrywaly się w zakresie cyklotymii, 
dystymii, drażliwości i neurotyzmu. Wyniki te mogą świadczyć o przyczynianiu się 
afektywnego temperamentu do wzrostu cech twórczych. 
Nancy Andreasen, w publikacji z 2008 roku, wskazuje na wysoki odsetek zaburzeń 
nastroju o typie jedno i dwubiegunowym u kreatywnych osób. Twierdzi również, że w 
przypadku choroby dwubiegunowej zapobieganie epizodom maniakalnym o ciężkim 
przebiegu może zwiększyć kreatywność pacjentów (Andreasen, 2008). Również 
Rothenberg wskazuje na istotność właściwej kuracji u kreatywnych pacjentów z chorobą 
dwubiegunową - bez ubocznych skutków na funkcje poznawcze (Rothenberg, 2001). 
Do podobnych wniosków, na temat zwiększonego współwystępowania choroby 
afektywnej dwubiegunowej i kreatywności, doszli węgierscy badacze po przeglądzie 
rodzimej i międzynarodowej literatury przedmiotu. Stwierdzając, że wyniki badań 
empirycznych jednoznacznie sugerują, iż wybitna społeczna i artystyczna twórczość jest 
związana z zaburzeniami nastroju, szczególnie o typie dwubiegunowym. Wspominają 
również, że za kreatywność jednostki nie odpowiadają same epizody choroby ale struktura 


37
		

/p0038.djvu

			związanego z nią temperamentu - hipertymicznego lub cyklotymicznego (Rihmer i wsp., 
2006). Janka (2006) również dokonuje przeglądu literatury i doniesień naukowych 
wyciągając wnioski o zwiększonym występowaniu zaburzeń nastroju wśród wybitnych 
poetów, pisarzy, malarzy, rzeźbiarzy i kompozytorów. Przypomina również o teorii 
"odwróconego U" odnoszącej się do wplywu wzrostu nastroju na zachowania kreatywne, 
mówiącej, iż podwyższenie nastroju sprzyja kreatywności tylko do pewnego punktu, po 
osiągnięciu którego, ma już tylko negatywny wplyw na osiągnięcia. Ten sam autor 
przedstawia badanie, w którym opiera się na retrospektywnym prześledzeniu biografii 
slynnych osób o wysokich osiągnięciach twórczych, badaniach psychiatrycznych żyjących 
pisarzy i artystów, indywidualnych przykładach geniuszy w świetle ich stanu psychicznego 
i dorobku twórczego oraz na kreatywnych cechach i zdolnościach zdiagnozowanych 
pacjentów. Stwierdza, że dwubiegunowe zaburzenia nastroju są nadreprezentowane wśród 
pisarzy i artystów oraz że pewne cechy psychologiczne i poznawcze artystycznej 
kreatywności przypominają hipomaniakalną symptomatologię. Wyciąga wniosek, że 
dwubiegunowe cechy nastroju mogą przyczyniać się do wyższych osiągnięć twórczych w 
dziedzinach artystycznych (Janka, 2004). 


1.3.4. Kreatywność a cechy myślenia psychotycznego i schizotypia 


Eysenck jako pierwszy przedstawił istotną teorię, na temat powiązań między 
psychotycznością a twórczością i zaburzeniami z kręgu schizofrenii. Sądził, że tym, co 
łączy procesy twórcze z zaburzeniami o typie schizofrenii jest psychotyczność. W 
przeprowadzonych badaniach uzyskał pozytywną korelację między kreatywnością i 
psychotycznością. Stwierdził, iż za ten związek odpowiadają pewne predyspozycje 
genetyczne, które mogą być spożytkowane w formie działań twórczych. 
Eysenck teorię tę oparł na badaniach wykorzystującychjego własny kwestionariusz 
osobowości oraz testy niezwykłych skojarzeń lub preferencji złożonych figur 
geometrycznych, mierzonych za pomocą skali Barron-Welsh Art Scale. W badaniu 
przeprowadzonym na grupi e 62 studentów, Eysenck i Furhnam (1993), wy kazali korelacj ę 
psychotyczności z wynikami skali Barron-Welsh Art Scale, świadczącej o zwiększonej 
kreatywności. Korelację między nasileniem psychotyczności a myśleniem 
dywergencyjnym potwierdzili na przebadanej grupie 100 studentów Woody i Claridge 
(1977). 


38
		

/p0039.djvu

			Ciekawym zagadnieniem związanym z psychotycznościąjest zjawisko schizotypii. 
Schizotypia jest zaburzeniem osobowości, chociaż objawia się podobnie do schizofrenii. 
Do charakterystycznych objawów schizotypii zaliczamy m.in. skłonność do "dziwactw", 
myślenia magicznego, niezwykłych doznań, podejrzliwości, dystansu społecznego oraz 
anhedonii. Można założyć, że schizotypia jest pośrednią formą między zdrowiem a 
pełnoobjawową chorobą psychiczną. Istotne jest, że w schizotypii w odróżnieniu od 
schizofrenii, nie dochodzi do braku kontroli nad procesami poznawczymi oraz do 
zupełnego unikania kontaktów interpersonalnych (Nęcka, 2005, 2006; Rybakowski i wsp., 
2006). 
Schuldberg z zespołem zbadali baterią pięciu różnych testów kreatywności grupę 
52 studentów z wyższymi wynikami w teście zniekształceń percepcyjnych (dotyczącego 
cech schizotypii) lub myślenia magicznego i porównali z grupą kontrolną 65 osób. 
Wielowymiarowa analiza wariancji wykazała, że osoby o cechach schizotypowych 
znacznie różnily się od grupy kontrolnej pod względem przejawianej kreatywności. 
Uzyskaly one wyższe wyniki w tych testach, a szczególnie w Barron-Welsh Art Scale oraz 
"How do you think" (Schuldberg i wsp., 1988). Natomiast w kolejnym eksperymencie, na 
grupie 625 studentów, Schuldberg również wykazał istotną korelację psychotyczności z 
wynikami testu kreatywności "How do you think" oraz testu "Perceptual Aberrations" 
dotyczącego schizotypii i cech hipomanii (Schuldberg, 2005). 
W doniesieniu z 2006 roku Burch i wsp. przedstawiją rezultaty badań 107 
studentów i pracowników uniwersytetu (53 osoby z kierunku artystycznego, a 54 z innych 
kierunków), które potwierdzają wyniki innych prac badawczych mówiących o większym 
nasileniu schizotypii u artystów i osób kreatywnych. W tym badaniu wykorzystano 
Kwestionariusz Cech Schizotypii (O-LIFE), Inwentarz Osobowości NEO-FFI, skalę 
kreatywnej osobowości, skalę inteligencji oraz test myślenia dywergencyjnego. Okazało 
się, że osoby z kierunków artystycznych odznaczaly się istotnie wyższymi wynikami 
schizotypii (szczególnie w podskalach: 'Niezwykłe Doznania", "Dezorganizacja 
Poznawcza", "Zachowania Impulsywne i Niezgodne z Regulami) oraz neurotyzmu, 
otwartości na doświadczenie i myślenia dywergencyjnego (Burch i wsp., 2006). 
Prowadzone badania dowodzą, iż cechy schizotypii często są obecne u pacjentów z 
chorobą afektywną dwubiegunową. W badaniu Herona i wsp. (2003) udział wzięło 135 
chorych na schizofrenię, 92 pacjentów z chorobą afektywną dwubiegunową oraz 263 
osoby zdrowe. Wyniki tego badania wskazywaly na najwyższe nasilenie cech schizotypii u 
pacjentów ze schizofrenią, ale ich nasilenie u pacjentów z CHAD było również istotnie 


39
		

/p0040.djvu

			wyższe niż u zdrowych osób, chociaż mniejsze niż u osób schizofrenicznych. Interesujący 
jest opisywany fakt, iż występowanie epizodów psychotycznych u osób z chorobą 
dwubiegunową nie miało wplywu na osiągane przez nie wyniki w schizotypii. 
Zarówno z tendencją do zaburzeń z kręgu schizofrenii, schizotypii, jaki i 
zwiększonej kreatywności łączy się osłabiony mechanizm utajonego hamowania (LI - 
latent inhibition), (Rybakowski i wsp., 2006). Oznacza on zróżnicowaną zdolność mózgu 
do dalszego przesyłania bodźców wcześniej doświadczanych jako nieistotne (Lubow, 
1989, za: Carson, 2003). W dotychczasowych badaniach wykazano, iż osłabienie 
utajonego hamowania koreluje z możliwością wystąpienia schizofrenii oraz z posiadaniem 
takiej cechy charakteru, jak otwartość na doświadczenie. Natomiast, tak jak nadmieniłam 
w poprzednim rozdziale, otwartość na doświadczenie sprzyja procesom kreatywności, 
myśleniu dywergencyj nemu oraz osiągnięciom twórczym. Carson z zespołem (2003) w 
meta-analizie dwóch badań wykazała, że znamiennie osłabione hamowanie poznawcze 
występuje u osób o znacznej kreatywności w przeciwieństwie do jednostek o niskiej 
kreatywności. Jak podsumowuje autorka badania, takie wyniki mogą świadczyć o 
neurobiologicznym podobieństwie osób kreatywnych i z tendencją do psychozy. Co 
potwierdzałoby hipotezę Eysencka, iż niższe wyniki w skali LI mogą być łączone ze 
wzrostem inwencji twórczej. Carson sądzi również, że tym, co pomaga wykorzystać 
osłabienie mechanizmu poznawczego hamowania w sposób twórczy jest wysoki wskaźnik 
inteligencji (IQ). 
W doniesieniu z 2006 roku Nettle i Clegg zainspirowani teorią Geoffrey'a Millera 
mówiącą, iż kreatywność jednostki zwiększa j ej szanse na pozyskanie partnera 
seksualnego, zbadali związek pomiędzy cechami osobowości schizotypowej, działalnością 
twórczą a łatwością tworzenia związków partnerskich. Badanie to przeprowadzili 
porównując grupę 186 kreatywnych osób (głównie złożoną z brytyjskich poetów i 
artystów) z 239 osobami z populacji ogólnej. Wykorzystując skalę O-LIFE cech 
schizotypii wykazali, iż szczególnie dwie jej składowe, jak skłonność do "Niezwyklych 
Doznań" oraz "Zachowań Impulsywnych i Niezgodnych z Regulami", pozytywnie 
korelują z liczbą pozyskanych partnerów. Autorzy stwierdzili, że w przypadku wysokiej 
tendencji do doświadczania "Niezwykłych Doznań" liczba partnerów była związana z 
nasiloną aktywnością twórczą, natomiast "Introwersja i Anhedonia" obniżaly zarówno 
aktywność twórczą, jak i umiejętność wchodzenia w relacje intymne (Nettle i Clegg, 
2006). 


40
		

/p0041.djvu

			Związek kreatywności z cechami schizotypii oraz osobowości analizowali również 
Nelson i Rawlings (2008). Zbadali oni 100 artystów (43 mężczyzn, 57 kobiet), którzy 
wykazali się nasiloną "pozytywną" schizotypią, jednobiegunowymi zaburzeniami nastroju, 
zatartymi granicami osobowości, a także takimi jej wymiarami jak otwartość na 
doświadczenia i neurotyzm, w porównaniu z danymi populacji. Schizotypia została uznana 
za najsilniej prognozujący czynnik wielu twórczych doświadczeń, co miałoby wskazywać 
na silne powiązanie schizotypii i aktywności twórczej. Autorzy konkludują, że mechanizm 
utajonego hamowania może ulatwiać osobom schizotypowym wejście w stan przeplywu 
informacyjnego - poprzez obniżony mechanizm utajonego hamowania powodujący 
poszerzoną świadomość, a przez to większą przyswajalność obecnych doświadczeń. 


1.3.5. Neurobiologia kreatywności 


Przy omawianiu zjawiska kreatywności, me można pominąć jej biologicznych 
uwarunkowań. Od dawna sugerowano, że kreatywność wiąże się z lateralizacj ą półkul 
mózgu. Początkowo postulowano znaczenie prawej półkuli dla procesów twórczych, 
aktualnie przypuszcza się jednak, że istotna jest integracja działania obu półkul 
mózgowych (Krzywoń, 2003). W skazuj ą na to chociażby badania neuroobrazowe Carlsson 
i wsp. (2000) oraz Folleya i Park (2005). Carlsson ze współpracownikami wykazali, że 
osoby kreatywne wykorzystywały w badaniach testowych kreatywności płaty czołowe 
obustronnie, w przeciwieństwie do osób o niskiej kreatywności - jednostronnie. Folley i 
Park (2005) stwierdzili, że osoby schizotypowe (w trakcie wykonywania zadań na 
myślenie dywergencyjne) cechują się znacznie większą obustronną aktywacją kory 
przedczołowej, szczególnie nasiloną po prawej stronie, w porównaniu z grupą kontrolną 
osób zdrowych oraz z grupą osób chorujących na schizofrenię. 
Zwiększony odsetek oburęczności w schizotypii i schizofrenii był niejednokrotnie 
przedmiotem naukowych dociekań, interpretowanych jako nietypowa lateralizacja mózgu 
uważana za czynnik ryzyka wystąpienia schizofrenii. Francuscy psychiatrzy przebadali 62 
zdrowych ochotników wykorzystując kwestionariusz osobowości schizotypowej 
(Schizotypal Personality Questionnaire - SP Q) oraz Edynburski Kwestionariusz Ręczności 
(Edinburgh Handedness Inyentory) opracowany przez Oldfield - szukając korelacji 
pomiędzy oburęcznością a wymiarami schizotypii (pozytywną, negatywną lub 
zdezorganizowaną). Wykazali negatywną korelację między oburęcznością a 


41
		

/p0042.djvu

			dezorganizacją schizotypową. Osoby z silnie zdeterminowaną oburęcznością wykazywaly 
bardziej nasiloną dezorganizacj ę (Schiirhoff i wsp., 2008). 
Również w doniesieniu z bieżącego roku na próbie 604 zdrowych osób szukano 
zależności między skłonnością do psychozy i ręcznością. Stwierdzono, że osoby oburęczne 
wykazywały w testach większą tendencję do doznań psychotycznych niż osoby prawo i 
leworęczne - które nie różnily się istotnie między sobą (Preti i wsp., 2007). 
Somers ze współpracownikami dokonali meta-analizy dostępnej literatury w 
temacie lateralizacji, ręczności i schizotypii, stwierdzając, iż niepraworęczne osoby (ale 
nie silnie leworęczne) mialy wyższe wyniki w kwestionariuszach schizotypii niż 
praworęczne. Osoby oburęczne w porównaniu z silnie leworęcznymi wykazywaly trend w 
kierunku wyższej schizotypii. Twierdzi się, że wyższa schizotypia uniepraworęcznych 
osób odzwierciedla wyższą częstość występowania dwustronnych lateralizacji 
językowych. Funkcje językowe u pacjentów ze schizofrenią są reprezentowane bardziej 
dwustronnie - mniej zlateralizowane, niż u osób zdrowych. Ten spadek lateralizacji jest 
również obserwowany u osób ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia schizofrenii. Język 
lateralizacji jest związany zręcznością - u osób leworęcznych i oburęcznych częściej 
obserwuje się obniżoną lateralizację w porównaniu do osób praworęcznych (Somers, 
2008). 


Istnieją również doniesienia, które me potwierdzają związków ręczności ze 
schizotypią, np. zespół hiszpańskich naukowców nie wykazał korelacji dla schizotypii i 
ręczności w próbie 296 badanych adolescentów (Fonseca-Pedrero i wsp., 2007). 
Jak wyżej wspomniałam, u pacjentów ze schizofrenią donoszono o znacznej lewo 
lub oburęczności mającej odzwierciedlać pewne anomalie w lateralizacji mózgu. 
Dodatkowo badania genetyczne wskazują na pewne wspólne podłoże zaburzeń 
psychotycznych i zaburzeń nastroju, dlatego badaniami lateralizacji objęto również 
pacjentów z zaburzeniami nastroju. Savitz ze współpracownikami przebadali 240 osób, w 
tym chorych z rozpoznaniem CHAD oraz ich zdrowych krewnych, mierząc ich ręczność, 
nożność oraz sprawność manualną. Wyniki tych prób dla osób z CHAD byly znacznie 
bardziej zlateralizowane niż ich zdrowych krewnych. Byly one również bardziej 
zlateralizowane niż u ich krewnych z innymi rozpoznaniami psychiatrycznymi niż CHAD. 
Nie potwierdzono hipotezy o większym występowaniu oburęczności i obunożności u 
pacjentów z CHAD. Badacze zwracają uwagę, iż choroba dwubiegunowa i schizofrenia 
różnią się w nieproporcjonalnej dominacji lewej półkuli, co u pacjentów z CHAD jest 


42
		

/p0043.djvu

			ZWIązane Z dysfunkcją prawej półkuli prowadzącej do zaburzeń emocjonalnych 
deficytów w ich regulacji (Savitz i wsp., 2007). 
Kolejnym zespołem badawczym, starającym SIę zgłębić sposób lateralizacji u 
pacjentów z zaburzeniem afektywnym dwubiegunowym, byli naukowcy ze Stanów 
Zjednoczonych (Nowakowska i wsp., 2008). Zainspirował ich brak jednoznacznych 
danych na temat częstości występowania niepraworęcznych osób w populacji pacjentów z 
zaburzeniami nastroju w porównaniu do populacji ogólnej, gdyż donosily one albo o 
wzmożonym lub obniżonym lub takim samym jak u zdrowych, stopniu występowania 
zjawiska niepraworęczności. Rodzaj ręczności może wskazywać na sposób organizacji 
lateralizacji mózgowej lub jej dysfunkcji i być pomocny w badaniach nad patologią 
choroby dwubiegunowej. Zespół ten zbadał duża grupę pacjentów (796 było 
zdiagnozowanych jako typ I lub II CHAD) przy użyciu Edynburskiego Kwestionariusza 
Ręczności. Tylko 15% z grupy badanej okazało się być osobami niepraworęcznymi. Nie 
znaleziono znaczących zależności między niepraworęcznością a takimi zmiennymi jak: typ 
CHAD, wiek zachorowania, historia choroby, obciążenie rodzinne CHAD, próby 
samobójcze, uzależnienie od alkoholu substancji psychoaktywnych, zespół 
nadpobudliwości psychoruchowej, zaburzenia lękowe czy płeć i rasa. Jednak 15% 
niepraworęcznych to prawie o połowę więcej niż w populacji ogólnej USA (8-10%). 
Reasumując powyższe badania, nad ręcznością i lateralizacją pacjentów z CHAD, 
nadal pozostaje nie wyjaśnione znaczenie lateralizacji i czynnościowej asymetrii półkul 
mózgowych w neuropatologii choroby dwubiegunowej, co wskazuje na konieczność 
kontynuacji badań w tym zakresie. 
Przebieg działań twórczych zależy od sprawności kluczowych dla nich procesów 
poznawczych oraz motywacyjnych określonych struktur i ośrodków mózgowych, takich 
jak: płaty czołowe, skroniowe oraz układ mezolimbiczny. 
NeuroprzekaŹllictwo mózgowe jest szczególnie istotne dla przebiegu procesów 
twórczych. Niepodważalna jest rola układu dopaminergicznego, zarówno w chorobach 
psychicznych przebiegających z podwyższonym nastrojem oraz obrazem psychotycznym, 
jak i aktywnością twórczą, pOWIązaną z procesami motywacyjno-emocjonalnymi oraz 
poznawczyrm. Wzmożenie aktywności dopaminergicznej układu mezolimbicznego 
obserwujemy zarówno przy wzroście motywacji do działania oraz doznawaniu 
pozytywnych emocji, jak i po zastosowaniu substancji psychoaktywnych, a także w fazie 
hipomanii i manii choroby afektywnej dwubiegunowej. Przy nadmiernej jego aktywności 
może dojść do zaburzeń takich procesów poznawczych jak myślenie i percepcja. 


43
		

/p0044.djvu

			Odpowiedzialne za to jest połączenie z płatem skroniowym (procesy językowe). Dopamina 
poprzez swoje działanie osłabia mechanizm utajonego hamowania, powodując 
dostrzeganie bodźców standardowo ignorowanych i uważanych za nieistotne, co sprzyj a 
zarówno zwiększonej kreatywności, jak i myśleniu psychotycznemu (Rybakowski i wsp., 
2006). 


Związana z procesami twórczymi jest również kora przedczołowa, która 
odpowiada za przetwarzanie informacji (m.in. pamięć operacyjna i funkcje wykonawcze) 
oraz koordynację procesów emocjonalnych i motywacyjnych (np. podejmowanie decyzji). 
Przebieg tych procesów uwarunkowany jest pracą układu dopaminergicznego (głównie 
pobudzenie receptora typu DRDl). Spadek aktywności dopaminergicznej w korze 
przedczołowej wplywa na zaburzenia funkcji poznawczych, w tym kreatywności oraz 
podejmowania decyzji. Zjawisko to obserwujemy np. w depresji, a potwierdzają je 
badaniach neuroobrazowe i neuropsychologiczne wykazujące cechy upośledzenia 
metabolizmu płatów czołowych. Odwrotność tego zjawiska obserwujemy w stanach 
hipomaniakalnych. Badania genetyczno-molekularne dostarczają dowodów na powiązania 
zachowań twórczych z zaburzeniami dwubiegunowymi oraz psychotycznymi. Wykazano 
znaczenie receptorów, związanych z występowaniem objawów psychotycznych, układu 
dopaminergicznego typu D2 (DRD2) oraz typu D4 (DRD4), zarówno dla kreatywności 
werbalnej, schizotypii, jak i pewnych cech osobowości (sprzyjających kreatywności), jak 
poszukiwanie nowości. 
Dla procesów kreatywności istotna jest również aktywność pozostalych układów 
neuroprzekaźnikowych m.in. układu serotoninergicznego (brak prekursora serotoniny 
powoduje osłabienie funkcji poznawczych), glutaminegicznego oraz neurotrofiny 
(Rybakowski i wsp., 2006). 


44
		

/p0045.djvu

			2. CEL PRACY 


Celem badań podjętych w niniejszej pracy było: 
. ocena cech kreatywności w chorobie afektywnej dwubiegunowej w okresie 
zaostrzenia objawów choroby (manii lub depresji) oraz w remisji, a także porównanie 
tych cech z grupą kontrolną osób zdrowych; 
. określenie w jakim stopniu długość i przebieg choroby oraz nasilenie objawów mają 
wplyw na poziom kreatywności; 
. stwierdzenie czy nasilenie cech kreatywności pozostaje w związku z innymi 
czynnikami: cechami schizotypii, wiekiem, obciążeniem rodzinnym, wiekiem 
rodziców w chwili poczęcia, występowaniem szczególnych uzdolnień artystycznych: 
plastycznych, muzycznych, literackich czy uzdolnień z nauk ścislych jak fizyka, 
matematyka, chemia, biologia - dotyczących zarówno pacjenta, jak i członków jego 
rodziny oraz wplywu choroby na twórczość pacjenta; 
. wykazanie zwiększonego występowania wybitnych uzdolnień artystycznych u 
krewnych osób z CHAD. 


2.1 Hipotezy badawcze 
Wysunięto następujące hipotezy: 
Hipoteza 1: 
Pacjenci z chorobą afektywną dwubiegunową prZejaWIają wIęcej cech 
kreatywności w porównaniu z grupą kontrolną osób zdrowych. 


Hipoteza 2: 
U osób z chorobą afektywną dwubiegunową kreatywność jest powiązana z takimi 
czynnikami jak: typ CHAD; rodzinne obciążenie chorobami psychicznymi; występowanie 
uzdolnień plastycznych, muzycznych, literackich oraz z nauk ścislych u pacjentów; 
uzyskiwanie wyróżnień i nagród z zakresu dziedziny artystycznej oraz z nauk ścislych u 
pacjentów; występowanie uzdolnień artystycznych wśród krewnych; występowanie 
wybitnych uzdolnień artystycznych i ścisłych wśród krewnych; przejawianie cech 
schizotypii; ręczność; wiek rodziców w chwili poczęcia; faza choroby; nasilenie objawów; 
wiek początku choroby; długość procesu chorobowego; ilość epizodów choroby; długość 
leczenia; wiek oraz wykształcenie pacjentów. 


45
		

/p0046.djvu

			3. OSOBY BADANE 


Osoby biorące udział w badaniu pochodzą z populacji polskiej. Wszyscy uczestnicy 
udzielili pisemnej zgody (40 pacjentów oraz 48 osób zdrowych) na udział w niniejszym 
badaniu (załącznik l). Projekt uzyskał zgodę Komisji Bioetycznej przy Uniwersytecie 
Medycznym w Poznaniu (Uchwała nr 296/06). 


3.1 Pacjenci 


Badaniem zostali objęci chorzy hospitalizowani w Klinice Psychiatrii Doroslych 
UM w Poznaniu lub pozostający w opiece Poradni Przyklinicznej Kliniki Psychiatrii. Do 
badań włączono 40 pacjentów w wieku 18-65 lat spełniających kryteria diagnostyczne 
choroby afektywnej dwubiegunowej według kryteriów ICD-I0 oraz DSM-IV. Wszyscy 
pacjenci byli badani dwukrotnie: pierwszy raz w zaostrzeniu choroby czyli w manii bądź w 
depresji, a następnie w remisji objawów choroby. W grupie tej byly 23 kobiety oraz 17 
mężczyzn, a średni wiek wynosił 36,5 lat ( SD=13,21at, rozpiętość 18-64 lat). 


Wykluczano pacjentów ze współistniejącym uzależnieniem od substancji 
psychoaktywnych oraz organicznym podłożem zaburzeń. 


Zbadano 18 pacjentów (11 kobiet i 7 mężczyzn) w epizodzie depresji oraz w 
remisji choroby afektywnej dwubiegunowej oraz 22 pacjentów (12 kobiet i 10 mężczyzn) 
w epizodzie manii oraz w remisji choroby afektywnej dwubiegunowej. 


3.2 Grupa kontrolna 


Badaniem objęto 48 osób zdrowych psychicznie, dobranych pod względem płci, 
wieku oraz wykształcenia. W skład grupy kontrolnej wchodziło 28 kobiet oraz 20 
mężczyzn w wieku 18-65 lat, średni wiek wynosił 36,6 lat ( SD=12,5 lat, rozpiętość 18-63 
lat). 


Wykluczano osoby uzależnione od substancji psychoaktywnych oraz z chorobami o 
podłożu organicznym OUN. 


46
		

/p0047.djvu

			A. Zgodność badanych grup pod względem wieku 


Tabela 1 


charakterysty N średnia odchylenie t df istotność 
ka grupa standardowe (dwustronna) 
zdrow 48 36,6 12,5 
i 
wiek ,049 86 ,961 
chorz 40 36,5 13,2 
Y 


Osoby badane z obu grup nie różnią się wiekiem. 


B. Zgodność badanych grup pod względem płci 


Tabela 2 


płeć grupa ogółem 
chorzy zdrowi 
liczebność 23/40 28/48 51/88 
kobiety 
% z grupy 57,5% 58,3% 58,0% 
liczebność 17/40 20/48 37/88 
mężczyźni 
% z grupy 42,5% 41,7% 42,0% 


Osoby badane z obu grup nie różnią się płcią: Chi 2 (1) = O; df= 2; P = 1,00. 


C. Zgodność badanych grup pod względem wykształcenia 


Tabela 3 


grupa ogółem 
wykształcenie 
chorzy zdrowi 
liczebność 3/40 5/48 8/88 
zawodowe 
% z grupy 7,5% 10,4% 9,1% 
liczebność 20/40 23/48 43/88 
średnie 
% z grupy 50,0% 47,9% 48,9% 
liczebność 17/40 20/48 37/88 
wyższe 
% z grupy 42,5% 41,7% 42,0% 


47
		

/p0048.djvu

			Osoby badane z obu grup nie różnią się wykształceniem: Chi 2 = 0,227; df= 2; P = 0,893. 


48
		

/p0049.djvu

			4. METODYKA BADAŃ 


4.1 Ocena psychometryczna zaburzeń nastroju 


Badanie psychiatryczne i psychometryczna ocena nasilenia objawów CHAD była 
wykonywana przy pomocy Skali Depresji Hamiltona oraz Skali Manii Younga. Ocena w/w 
skalami była wykonywana 2-krotnie: pierwszy raz w zaostrzeniu objawów choroby, a 
następnie powtarzana po uzyskaniu remisji. 


4.1.1 Skala Depresji Hamiltona 


Skala Depresji Hamiltona (HDRS - Hamilton Depression Rating Scale) jest 
sprawdzonym i szeroko stosowanym narzędziem do oceny i diagnostyki zaburzeń 
depresyjnych. Skala ta została opracowana w 1960 r. Należy do tzw. skal obserwacyjnych, 
wymagających od badacza znajomości standardów oceny nasilenia objawów depresyjnych. 
Obejmuje ocenę wszystkich podstawowych objawów zespołu depresyjnego. Zastosowany 
kwestionariusz składał się z 24 pozycji (HAMD-24) ocenianych w skali 3- lub 5-cio 
stopniowej (Pużyński i Wciórka, 2002). Umożliwił on ocenę takich objawów depresji jak: 
obniżenie nastroju, niepokój, zaburzenia rytmu dobowego, zaburzenia snu, spowolnienie 
psychomotoryczne, obniżenie libido, zaniżenie samooceny, poczucie winy, hipochondria, 
spadek masy ciała, lęk psychiczny i somatyczny oraz współistniejące dolegliwości 
somatyczne. Ocena dotyczyła aktualnego stanu klinicznego pacjenta (załącznik nr 2). 


4.1.2 Skala Manii Y ounga 


Skala Manii Younga (YMRS - Young Rating Scale for Mania) jest jednym z 
najczęściej wykorzystywanych narzędzi do oceny objawów i cech zespołu maniakalnego. 
Skala zawiera 11 pozycji, ocenianych w skali 4 do 8-mio stopniowej (Pużyński i W ciórka, 
2002). Ocena dotyczy aktualnego stanu klinicznego pacjenta i jest oparta na 
subiektywnych odczuciach chorych w okresie do poprzednich 48 godzin oraz na 
obserwacji dokonanej w trakcie wywiadu klinicznego. Skala ta, umożliwia ocenę 
następujących cech zespołu maniakalnego: podwyższonego nastroju, wzmożonej 
aktywności ruchowej, wzmożonego popędu seksualnego, drażliwości, zaburzeń snu, 


49
		

/p0050.djvu

			mowy, formalnych zaburzeń myślenia oraz treści myślenia, zachowań destrukcyjnych i 
agresywnych, niestarannego wyglądu oraz wglądu w chorobę (załącznik nr 3). 


4.2 Badania kreatywności 


4.2.1 Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha 


Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha (Barron-Welsh Art Scale) (Welsh, 
2005) - popularna skala mierzenia kreatywności opracowana przez Franka Barrona. 
Opiera się na koncepcjach psychoanalitycznych. Stosowana jest już od lat 50 XX wieku z 
potwierdzoną w licznych badaniach skutecznością i rzetelnością. Udowodniono, że osoby 
kreatywne wykazują preferencje dla złożonych i asymetrycznych figur, natomiast niechęć 
dla prostych i symetrycznych wzorów. W niniej szej pracy badawczej zastosowano drugą 
wersję tego testu (załącznik nr 4). Jest to wersja zrewidowana, zawierająca 60 istotnych dla 
oceny testu rysunków (30 "podoba się" oraz 30 ,,nie podoba się"). 
Opis badania: osobie badanej przedstawiane jest kolejno 86 różnych rysunków. 
Zadanie badanego polega na ocenie każdego rysunku w wymiarze "podoba mi się" - "nie 
podoba mi się" i zaznaczeniu wybranych odpowiedzi do każdego rysunku na arkuszu. 
Ostateczny wynik oblicza się poprzez porównanie wyboru osoby badanej do klucza testu, 
który jest oparty na wzorcowych preferencjach artystów. 
Ocena w/w skalą była wykonywana 2-krotnie: pierwszy raz w zaostrzeniu objawów 
choroby, a następnie powtarzana po uzyskaniu remisji. 


4.2.2 Berliński Test Struktury Inteligencji 


Kreatywność badano również za pomocą zestawu testów na "inwencję" 
wchodzących w skład "Berlińskiego Testu Struktury Inteligencji" (Berliner 
Intelligenzstruktur-Test - BIS, Jager i wsp., 1997). Skala ta została skonstruowana w celu 
zintegrowania kilku modeli inteligencji i z udowodnioną skutecznościąjest stosowana już 
od ponad 20 lat (Beauducel, 2002). BIS definiuje kreatywność jako podrzędny element 
składowy inteligencji. Testy inwencji mierzą elementy kreatywności figuratywno- 
obrazowej (plastycznej), werbalnej i numerycznej (liczbowej) oraz biorą pod uwagę 
elastyczne tworzenie myśli, siłę wyobraźni, a także umiejętność rozważania wielu 
możliwych sposobów rozwiązywania problemów. 


50
		

/p0051.djvu

			Opis badania: osoba badana miała do wykonania sześć zadań. Wykonanie każdego 
z nich było limitowane określonym przedziałem czasowym od l' 50s do 2'30s. Pomiaru 
czasu dokonywano stoperem. Każde zadanie było poprzedzone przykładem na zapoznanie 
się z którym, osoba badana również miała określony limit czasu. Następnie wykonywała 
zadanie testowe. Po uplywie wyznaczonego czasu odbierano kartę odpowiedzi i 
przechodzono do kolejnego zadania. 
Wykonywane zadania mierzyly kreatywność figuratywno-obrazową (plastyczną), 
numeryczną (liczbową) oraz werbalną (załącznik nr 5). Oceny dokonywano zgodnie z 
podanym kluczem punktacji. 
Ocena w/w skalą była wykonywana 2-krotnie: pierwszy raz w zaostrzeniu objawów 
choroby, a następnie powtarzana po uzyskaniu remisji. 


4.3 Badanie schizotypii - Kwestionariusz Cech Schizotypii 


Kwestionariusz Cech Schizotypii (The Oxford-Liverpool Inventory of Feelings and 
Experiences - O-LIFE) został wprowadzony w 1995 roku jako kwestionariusz pomiaru 
schizotypii i skłonności do psychozy. Specjalnie dobrane pozycje skali badają cechy 
psychotyczne u badanej osoby. Od czasu swojego powstania skala ta była stosowana w 
wielu różnych badaniach eksperymentalnych i klinicznych, gdzie ustalono jej 
wiarygodność i ważność (Mason i wsp., 2005). 
Kwestionariusz ten zawiera cztery różne podskale, z których każda dotyka innych 
wymiarów schizotypii, pokrywających w sumie wszystkie aspekty tego zaburzenia. Składa 
się z 43 pytań występujących w czterech kategoriach takich jak: "Niezwykłe Doznania" 
(12 pozycji); "Dezorganizacja Poznawcza" (11 pozycji); "Introwersja i Anhedonia" (10 
pozycji); "Zachowania Impulsywne i Niezgodne z Regulami (10 pozycji). Ponieważ jest to 
skala samooceny, każda osoba badana samodzielnie odpowiada na zawarte w 
kwestionariuszu pytania, mając do wyboru tylko dwie odpowiedzi "tak" lub "nie". 
Odpowiedzi "tak" są punktowane na l punkt, odpowiedź "nie" na O punktów, poza 
ośmioma pytaniami ocenianymi w dokładnie odwrotny sposób (załącznik nr 6). 
Ocena w/w skalą była wykonywana jeden raz, po uzyskaniu remisji objawów 
CHAD. 


51
		

/p0052.djvu

			4.4 Badanie lateralizacji ruchowej - Edynburski Kwestionariusz Ręczności 


Edynburski Kwestionariusz Ręczności (Edinburgh Handedness Inyentory - EHI), 
opracowany przez Oldfield i opublikowany już w 1971 roku, był stosowany w wielu 
badaniach naukowych (Oldfield, 1971). Skala stosowana jest do oceny dominacji prawej 
lub lewej ręki w codziennych czynnościach, takich jak np. pisanie, rysowanie, rzucanie, 
cięcie nożyczkami, szczotkowanie zębów, posługiwanie się samym nożem i lyżką, 
zapalanie zapałki czy otwieranie pudełka (załącznik nr 7). 
Opis badania: osobę badaną prosi się o zademonstrowanie opIsanIe sposobu 
wykonywania wyżej wymienionych czynności. Badacz odnotowuje użycie prawej lub 
lewej ręki do kolejno demonstrowanych czynności. Preferencje użycia danej ręki zaznacza 
się wpisując "l" w danej kolumnie (odpowiednio prawej lub lewej), natomiast w drugiej 
kolumnie "O". Jeśli preferencja użycia danej ręki jest tak silna, że badany nigdy 
dobrowolnie nie użyłby drugiej ręki to wpisujemy odpowiednio w kolumnach ,,2" i "O". 
Jeśli badanemu jest zupełnie obojętne, którą ręką się posługuje w danej czynności, wpisuje 
się w kolumny "l" i "l". Na podstawie odpowiedzi badanego oraz podanego, w kluczu 
testu, wzoru do obliczeń ręczności określa się współczynnik ręczności czyli prawo-, lewo- 
lub oburęczność pacjenta. 
Ocena w/w skalą była wykonywana jeden raz, po uzyskaniu remisji objawów 
CHAD. 


4.5 Badania kwestionariuszowe własne 


Skonstruowano własny ustrukturalizowany "Kwestionariusz Osobowy" 
zawierający 51 pytań, dotyczący danych demograficznych pacjenta, ze szczególnym 
uwzględnieniem dotychczasowego przebiegu choroby i leczenia. Pytano o uzdolnienia 
plastyczne, muzyczne, literackie oraz z nauk ścislych - występujące zarówno u pacjenta, 
jak i u członków jego rodziny, a także o obciążenie rodzinne chorobami psychicznymi, 
wiek rodziców w chwili poczęcia, stosowaną farmakoterapię, współwystępowanie chorób 
somatycznych, wykształcenie, wykonywany zawód oraz warunki socjoekonomiczne. 
Pytania dotyczyly również wplywu choroby na twórczość pacjenta (załącznik nr 8). 
Ocena w/w skalą była wykonywana jeden raz, po uzyskaniu remisji objawów 
CHAD. 


52
		

/p0053.djvu

			4.6 Metodyka obliczeń statystycznych 


W pracy zastosowano różne metody statystyczne w zależności od założonych 
cząstkowych celów badawczych. Do charakterystyki badanych grup I zmiennych 
posłużono się miarami statystyki opisowej takimi jak liczebności, średnie, odchylenia 
standardowe i frakcj e procentowe. 
Istotność różnic w rozkładach liczebności badanych zmiennych kategorialnych 
określono za pomocą statystyki Ch? 
Analizując zależności między zmiennymi posłużono się współczynnikami korelacji 
odpowiednio dla zmiennych parametrycznych r - Pearsona i dla nieparametrycznych rs - 
Spearmana. 
Porównując współczynniki korelacji między grupami, skorzystano z addytywnych 
właściwości współczynnika determinacji co, na który przekształcono odpowiednie 
współczynniki korelacyjne. 
Do sprawdzania założeń testów parametrycznych: rozkładów zmiennych oraz 
jednorodności wariancji zmiennych zależnych odwołano się do statystyk Lavena i 
Kołgomorowa-Smirnowa. 
Badając różnice między grupami w zakresie kreatywności oraz w obrębie grup, 
analizując czynniki determinujące kreatywność, wyciągano wnioski w oparciu o wyniki 
testów t-Studenta i analizy wariancji ANOV A dla danych niezależnych i zależnych. Dla 
porównań z większą liczbą kategorii istotne różnice eksplorowano testami post hoc: 
Tukeya, Bonferroniego i Dunetta w zależności od liczby grup i rozkładu zmiennych 
zależnych. 
Obliczeń dokonano za pomocą pakietu statystycznego ST A TISTICA 6. O PL. 


53
		

/p0054.djvu

			5. WYNIKI 


5.1 Różnice pomiędzy pacjentami z CHAD i grupą kontrolną 


5.1.1 Przejawianie cech kreatywności (BWAS, BIS) 


W tabeli 4 przedstawiono wyniki w testach kreatywności, mierzonych skalami 
BW AS oraz BIS, dla grupy chorych w remisji w porównaniu z grupą kontrolną osób 
zdrowych 


Tabela 4 


statystyki dla grup test t równości średnich 
miary odchylenie 
kreatywności grupa N średnia standardow t istotność 
e 
zdrowi 48 14,0 7,4 
BW AS-TAK ,057 ,954 
chorzy 40 13,9 9,9 
zdrowi 48 12,4 9,9 
BW AS-NIE -1,294 ,199 
chorzy 40 15,2 10,5 
zdrowi 48 50,0 9,9 
BWAS -,941 ,350 
chorzy 40 52,6 14,8 
zdrowi 48 1,7 1,5 
BIS-liczbowe -1,092 ,278 
chorzy 40 2,0 1,4 
zdrowi 48 5,3 2,4 
BIS-plastyczne -1,606 ,112 
chorzy 40 6,0 1,9 
zdrowi 48 2,6 1,5 
BIS-werbalne -2,345 ,021 
chorzy 40 3,4 1,9 
zdrowi 48 3,2 1,4 
BIS -2,264 ,026 
chorzy 40 3,8 1,2 


Skróty użyte w tabelach: BW AS - Skala Preferencji Estetycznej Barrona- Welsha, remisja; BW AS- TAK - 
Skala Preferencji Estetycznej Barrona- Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", remisja; BW AS-NIE - Skala 
Preferencji Estetycznej Barrona- Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", remisja; BIS - Berliński Test 
Struktury Inteligencji, remisja; BIS-liczbowe - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność 
numeryczna, remisja; BIS-plastyczne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno- 
obrazowa, remisja; BIS-werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, remisja. 


Pod względem kreatywności mierzonej za pomocą testu BW AS i BIS wykazano 
różnice między grupą chorych w remisji, a grupą kontrolną osób zdrowych, tylko dla skali 
BIS. Nie stwierdzono różnicy dla skali BW AS. Wplyw na ogólny wynik BIS mialy 


54
		

/p0055.djvu

			szczególnie nasilone zdolności werbalne chorych. Reasumując, dla skali BIS bardziej 
kreatywni są pacjenci w remisji niż osoby z grupy kontrolnej. 


5.1.2 Występowanie uzdolnień plastycznych, muzycznych, literackich oraz z 
nauk ścisłych 


W tabeli 5 zamieszczono porównanie występowania zdolności plastycznych, 
muzycznych, literackich oraz z nauk ścislych dla grupy chorych w remisji w odniesieniu 
do grupy kontrolnej osób zdrowych. 


Tabela 5 


zdolności grupa ogółem 
chorzy zdrowi 
liczebność 14/40 0/48 14/88 
zdolności plastyczne 
% z grupy 35% 0,0% 15,1% 
liczebność 15/40 6/48 21/88 
zdolności muzyczne 
% z grupy 37,5% 12,5% 23,9% 
liczebność 15/40 2/48 17/88 
zdolności literackie 
% z grupy 37,5% 4,2% 19,3% 
zdolności w naukach liczebność 16/40 10/48 26/88 
ścisłych % z grupy 40% 20,8% 29,5% 


zdolności plastyczne: 
zdolności muzyczne: 
zdolności literackie: 
zdolności nauki ścisłe: 


Chi 2 = 22 16' df= 2' p	
			

/p0056.djvu

			5.1.3 Występowanie ogólnych uzdolnień artystycznych wśród krewnych 
osób badanych 


W tabeli 6 zamieszczono porównanie występowania zdolności artystycznych 
(plastycznych, muzycznych i literackich) wśród krewnych osób chorych i zdrowych. 


Tabela 6 


zdolności grupa ogółem 
chorzy zdrowi 
liczebność 18/40 9/48 27/88 
rodzeństwo - zdolności 
% z grupy 45% 18,8% 30,7% 
liczebność 17/40 7/48 24/88 
rodzice - zdolności 
% z grupy 42,5% 14,6% 27,2% 
liczebność 17/40 13/48 30/88 
dziadkowe - zdolności 
% z grupy 42,5% 27,1% 34,1% 


rodzeństwo - zdolności: 
rodzice - zdolności: 
dziadkowie - zdolności: 


Chi 2 = 13 03' df= 2' p=O 001 
Chi 2 = 12' 14" df= 2" p=O 002 
Chi 2 = 546' df= 2' P , =0065 
" , , 


Z zamieszczonej tabeli wynika, iż w grupIe chorych w porównaniu z grupą 
kontrolną osób zdrowych, istotnie częściej wśród krewnych osób chorych występują 
uzdolnienia artystyczne (plastyczne, muzyczne oraz literackie). Istotnie częściej występują 
one u rodzeństwa osób chorych oraz rodziców osób chorych, rzadziej, ale na poziomie 
trendu statystycznego również występują uzdolnienia u dziadków osób chorych. 


56
		

/p0057.djvu

			5.1.4 Występowanie wybitnych osiągnięć artystycznych i ścisłych w rodzinie 


W tabeli 7 zamieszczono porównanie występowania wybitnych zdolności 
artystycznych wśród rodzin osób chorych i zdrowych. 


Tabela 7 


grupa 
wybitne zdolności artystyczne w rodzinie ogółem 
chorzy zdrowi 
liczebność 14/40 4/48 18/88 
% z grupy 35% 8,3% 20,5% 


Chi 2 = 12 82' df= 2' P =O 002 
" , , 


Istotnie częściej występowaly wybitne uzdolnienia artystyczne wśród rodzin osób 
chorych. 


W tabeli 8 zamieszczono porównanie występowania wybitnych osiągnięć z nauk 
ścislych wśród rodzin osób chorych i zdrowych. 


Tabela 8 


wybitne osiągnięcia z nauk ścisłych w rodzinie grupa ogółem 
chorzy zdrowi 
liczebność 10/40 3/48 13/88 
% z grupy 25% 6,3% 14,8% 


Chi 2 = 6 29' df= 2' P =O 043 
" , , 


Istotnie częściej występowaly wybitne osiągnięcia z nauk ścislych w rodzinach 
pacj entów. 


57
		

/p0058.djvu

			5.1.5 Przejawianie cech schizotypii 


W tabeli 9 zamieszczono porównanie natężenia cech schizotypii w grupie chorych 
w remisji w odniesieniu do grupy kontrolnej osób zdrowych. 


Tabela 9 


statystyki dla grup test t równości średnich 
Skale odchylenie 
grupa N średnia standardowe t istotność 
Schizotypio a zdrowi 48 1,9 1,7 -6,009 <,001 
chorzy 40 5,0 2,9 
Schizotypio b zdrowi 48 1,8 1,4 -7,373 <,001 
chorzy 40 5,3 2,7 
Schizotypio c zdrowi 48 2,7 1,1 -2,707 ,009 
chorzy 40 3,6 2,0 
Schizotypio d zdrowi 48 2,1 1,4 -4,278 <,001 
chorzy 40 3,9 2,4 
Schizotypio zdrowi 48 8,4 3,3 -6,935 <,001 
chorzy 40 17,8 8,0 


Skróty użyte w tabelach: Schizotypia a - Niezwykłe Doznania, remisja; Schizotypia b - Dezorganizacja 
Poznawcza, remisja; Schizotypia c - Introwersja i Anhedonia, remisja; Schizotypia d - Zachowania 
Impulsywne i Niezgodne z Regułami, remisja. 


Chorzy różnią się od zdrowych poziomem schizotypii. Chorzy uzyskali istotnie 
wyższe wyniki dla całości skali schizotypii,jak i wszystkich jej podskal. 


58
		

/p0059.djvu

			W tabeli 10 zarmeszczono współczynniki związku cech schizotypii z rmaramI 
kreatywności wyrażonymi za pomocą testów BW AS oraz BIS dla grupy chorych w remisji 
objawów CHAD. 


Tabela 10 


B W AS - BW AS - BIS- BIS- 
TAK NIE BW AS liczbowe plostyczn BIS-werbalne BIS 
e 
Schizotypia ,391* 0,260 ,383* -0,093 0,104 0,214 0,127 
a 
Schizotypia 0,272 0,305 ,342* -0,160 0,252 0,179 0,160 
b 
Schizotypia 0,023 0,286 0,187 -0,120 -0,162 -0,114 -0,188 
c 
Schizotypia 0,302 ,391 * ,41 2** -0,022 ,332* ,476** ,405** 
d 
Schizotypia ,329* ,387* ,425** -0,125 0,181 0,251 0,173 


*. Korelacja jest istotna na poziomie 0.05 (dwustronnie), *.*. Korelacja jest istotna na poziomie 0.01 (dwustronnie) 


Skróty użyte w tabelach: Schizotypia a - Niezwykłe Doznania, remisja; Schizotypia b - Dezorganizacja 
Poznawcza, remisja; Schizotypia c - Introwersja i Anhedonia, remisja; Schizotypia d - Zachowania 
Impulsywne i Niezgodne z Regułami, remisja; BWAS - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, 
remisja; BWAS-TAK - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", 
remisja; BW AS-NIE - Skala Preferencji Estetycznej Barrona- Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", 
remisja; BIS - Berliński Test Struktury Inteligencji, remisja; BIS-liczbowe - Berliński Test Struktury 
Inteligencji - kreatywność numeryczna, remisja; BIS-plastyczne - Berliński Test Struktury Inteligencji - 
kreatywność figuratywno-obrazowa, remisja; BIS-werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - 
kreatywność werbalna, remisja. 


Wśród chorych w remisji stwierdzono, że im wyższa schizotypia ogólna, tym 
wyższa kreatywność mierzona testem BW AS. Istotny wpływ na wyższe wyniki w teście 
BW AS, mialy takie wymiary schizotypii j ak: "Zachowania Impulsywne i Niezgodne z 
Regulami", "Niezwykłe Doznania" oraz "Dezorganizacja Poznawcza". 
Dla skali BIS wykazano istotność takiego elementu schizotypii, jak "Zachowania 
Impulsywne i Niezgodne z Regulami", które powodowaly wzrost wyników w teście BIS, 
szczególnie poprzez wplyw na uzdolnienia plastyczne i werbalne BIS. 


59
		

/p0060.djvu

			W tabeli numer 11 zamieszczono współczynniki związku cech schizotypii z 
miarami kreatywności wyrażonymi za pomocą testów BW AS oraz BIS dla grupy 
kontrolnej osób zdrowych. 


Tabela 11 


BW AS - BW AS - BW AS BIS- BIS- BIS- BIS 
TAK NIE liczbowe plastyczne werbalne 
Schizotypia a -0,056 -0,176 -0,171 0,156 0,283 0,252 ,304* 
Schizotypia b -0,032 0,271 0,197 ,297* 0,089 0,010 0,156 
Schizotypia c -0,076 -0,073 -0,101 -0,147 -,411** -,396** -,425** 
Schizotypia d -0,109 0,268 0,151 ,414** ,371 ** 0,240 ,439** 
Schizotypia -0,111 0,109 0,023 ,320* 0,191 0,094 0,253 


*. Korelacja jest istotna na poziomie 0.05 (dwustronnie)., *.*. Korelacja jest istotna na poziomie 0.01 (dwustronnie). 


Skróty użyte w tabelach: Schizotypia a - Niezwykłe Doznania, remisja; Schizotypia b - Dezorganizacja 
Poznawcza, remisja; Schizotypia c - Introwersja i Anhedonia, remisja; Schizotypia d - Zachowania 
Impulsywne i Niezgodne z Regułami, remisja; BWAS - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, 
remisja; BWAS-TAK - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", 
remisja; BW AS-NIE - Skala Preferencji Estetycznej Barrona- Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", 
remisja; BIS - Berliński Test Struktury Inteligencji, remisja; BIS-liczbowe - Berliński Test Struktury 
Inteligencji - kreatywność numeryczna, remisja; BIS-plastyczne - Berliński Test Struktury Inteligencji - 
kreatywność figuratywno-obrazowa, remisja; BIS-werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - 
kreatywność werbalna, remisja. 


W odróżnieniu od osób z CHAD, wśród osób zdrowych nie wykazano istotnej 
korelacji dla ogólnego wyniku schizotypii z testami BW AS. Zaobserwowano jednak 
wplyw poszczególnych wymiarów schizotypii na pewne zmienne kreatywności w teście 
BIS. Stwierdzono, iż: 
im bardziej nasilone "Niezwykłe Doznania", tym wyższa kreatywność mierzona testem 


BIS; 


im bardziej nasilone "Dezorganizacja Poznawcza," tym większe uzdolnienia liczbowe 


BIS; 


im bardziej nasilone "Zachowania Impulsywne i Niezgodne z Regulami", tym wyższe 
wyniki w skali BIS, na co głównie wplyw mialy uzdolnienia liczbowe i plastyczne 
BIS; 


im bardziej nasilona ogólna schizotypia, tym większe uzdolnienia liczbowe BIS. 
Dla "Introwersji i Anhedonii", zaobserwowano negatywną korelację w teście BIS, 
na co głównie wplynęły istotnie niższe wyniki dla uzdolnień werbalnych i plastycznych 
BIS. 


60
		

/p0061.djvu

			5.1.6 Ręczność 


W tabeli 12 zamieszczono porównanie ręczności (lewo-, prawo- oraz oburęczności) 
pomiędzy grupą chorych w odniesieniu do grupy kontrolnej osób zdrowych. 


Tabela 12 


ręczność grupa ogółem 
chorzy zdrowi 
liczebność 0/40 3/48 3/88 
leworęczność % z grupy 0% 6,3% 3,4% 
liczebność 2/40 3/48 5/88 
oburęczność % z grupy 5% 6,3% 5,7% 
liczebność 38/40 42/48 80/88 
praworęczność % z grupy 95% 87,5% 90,9% 


Chi 2 = 3,65, df= 2, P = 0,162 


Nie wykazao różnicy w ręczności pomiędzy obiema grupami. Osoby z obu grup - 
chorzy i zdrowi - są praworęczni. 


61
		

/p0062.djvu

			5.2 Czynniki powiązane z kreatywnością u osób z CHAD 


5.2.1 Typ CHAD 


W tabeli 13 zamieszczono porównanie cech kreatywności wyrażonej za pomocą 
testów BW AS oraz BIS dla grupy chorych, w zaostrzeniu i remisji choroby afektywnej 
dwubiegunowej, w odniesieniu do typu I oraz typu II. 


Tabela 13 


statystyki dla grupy chorych test t równości średnich 
miary odchylenie 
kreatywności zmienne N średnia stondardow F istotność 
e 
BWASI-TAK typ l 23 16,4 9,0 1,200 0,237 
typ 2 17 13,0 8,6 
BWAS1- NIE typ l 23 12,8 9,3 -1,075 0,289 
typ 2 17 16,0 9,4 
BWASl typ l 23 52,4 11,4 -0,115 0,909 
os try typ 2 17 52,8 14,0 
epizod B IS l -liczbowe typ l 23 1,4 1,3 -0,522 0,605 
CHAD typ 2 17 1,7 1,3 
BIS1- typ l 23 5,5 2,9 1,071 0,291 
plastyczne typ 2 17 4,7 2,0 
BIS1-werbolne typ l 23 2,9 2,0 0,994 0,326 
typ 2 17 2,3 1,3 
BISl typ l 23 3,3 1,6 0,880 0,384 
typ 2 17 2,9 1,1 
BWAS2-TAK typ l 23 14,3 10,1 0,335 0,739 
typ 2 17 13,2 9,8 
BWAS2-NIE typ l 23 14,2 10,5 -0,7 35 0,467 
typ 2 17 16,7 10,6 
BWAS2 typ l 23 51,9 14,8 -O ,333 0,741 
typ 2 17 53,5 15,3 
remisja BIS2-liczbowe typ l 23 1,9 1,5 -O ,800 0,429 
CHAD typ 2 17 2,2 1,4 
BIS2- typ l 23 5,8 2,0 -0,7 50 0,458 
plastyczne typ 2 17 6,3 1,9 
BIS2-werbolne typ l 23 3,3 1,6 -0,605 0,549 
typ 2 17 3,6 2,3 
BIS2 typ l 23 3,7 1,2 -1,011 0,318 
typ 2 17 4,1 1,3 


Skróty użyte w tabelach: BW AS l - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, zaostrzenie objawów; 
BWASl-TAK - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", zaostrzenie 
objawów; BWASl-NIE - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", 
zaostrzenie objawów; BISl - Berliński Test Struktury Inteligencji, zaostrzenie objawów; BISl-liczbowe - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, zaostrzenie objawów; BISl-plastyczne - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, zaostrzenie objawów; BIS l- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, zaostrzenie objawów; BWAS2 - 
Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, remisja; BWAS2-TAK - Skala Preferencji Estetycznej 
Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", remisja; BWAS2-NIE - Skala Preferencji Estetycznej 


62
		

/p0063.djvu

			Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", remisja; BIS2 - Berliński Test Struktury Inteligencji, 
remisja; BIS2-liczbowe - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, remisja; BIS2- 
plastyczne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, remisja; BIS2- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, remisja. 


Nie wykazano różnicy w nasileniu kreatywności między typem I CHAD a typem II 
CHAD ani dla okresu zaostrzenia, ani dla remisji choroby afektywnej dwubiegunowej. 


63
		

/p0064.djvu

			W tabeli 14 zamieszczono porównanie cech kreatywności wyrażonej za pomocą 
testów BW AS oraz BIS dla grupy chorych, w depresji oraz w remisji depresji, w 
odniesieniu do typu I oraz typu II choroby afektywnej dwubiegunowej. 


Tabela 14 


statystyki dla grupy chorych test t równości średnich 
miary odchylenie 
kreatywności zmienne N średnia stondardow F istotność 
e 
BWASI-TAK typ l 6 14,2 10,7 1,194 0,291 
typ 2 12 9,6 7,1 
BWAS1- NIE typ l 6 19,2 9,6 0,982 0,336 
typ 2 12 14,3 10,1 
BWASl typ l 6 56,5 15,0 1,326 0,266 
typ 2 12 48,4 13,6 
depresja B IS l -liczbowe typ l 6 1,2 0,8 0,431 0,521 
typ 2 12 1,6 1,4 
BIS1- typ l 6 2,9 0,9 2,025 0,174 
plastyczne typ 2 12 4,1 1,9 
BIS1-werbolne typ l 6 1,3 0,5 3,079 0,098 
typ 2 12 2,4 1,6 
BISl typ l 6 1,8 0,6 3,171 0,094 
typ 2 12 2,7 1,2 
BWAS2-TAK typ l 6 14,5 11,7 0,961 0,342 
typ 2 12 9,6 9,1 
BWAS2 - NIE typ l 6 16,2 8,7 0,017 0,899 
typ 2 12 15,5 11,0 
BW AS2 typ l 6 54,4 16,7 0,404 0,534 
remisja typ 2 12 49,4 15,4 
typ l 6 1,0 0,6 3,681 0,073 
po BIS2-liczbowe typ 2 
depresji 12 2,2 1,4 
BIS2- typ l 6 4,9 1,1 1,127 0,304 
plastyczne typ 2 12 5,9 2,1 
B IS2-werbolne typ l 6 2,7 0,8 0,675 0,423 
typ 2 12 3,5 2,5 
BIS2 typ l 6 2,9 0,5 2,818 0,113 
typ 2 12 3,9 1,4 


Skróty użyte w tabelach: BWASl - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, zaostrzenie objawów; 
BWASl-TAK - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", zaostrzenie 
objawów; BWASl-NIE - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", 
zaostrzenie objawów; BISl - Berliński Test Struktury Inteligencji, zaostrzenie objawów; BISl-liczbowe - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, zaostrzenie objawów; BISl-plastyczne - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, zaostrzenie objawów; BISl- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, zaostrzenie objawów; BWAS2 - 
Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, remisja; BWAS2-TAK - Skala Preferencji Estetycznej 
Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", remisja; BWAS2-NIE - Skala Preferencji Estetycznej 
Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", remisja; BIS2 - Berliński Test Struktury Inteligencji, 
remisja; BIS2-liczbowe - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, remisja; BIS2- 
plastyczne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, remisja; BIS2- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, remisja. 


64
		

/p0065.djvu

			Nie wykazano istotnej różnicy w nasileniu kreatywności między typem I CHAD a 
typem II CHAD ani dla okresu depresji, ani dla remisji depresji choroby dwubiegunowej. 


65
		

/p0066.djvu

			W tabeli 15 zamieszczono porównanie cech kreatywności wyrażonej za pomocą 
testów BW AS oraz BIS dla grupy chorych, w manii oraz w remisji manii, w odniesieniu 
do typu I oraz typu II choroby afektywnej dwubiegunowej. 


Tabela 15 


statystyki dla grupy chorych test t równości średnich 
miary odchylenie 
kreatywności typ CHAD N średnia standardow F istotność 
e 
BWASI-TAK typ l 17 17,2 8,6 0,945 0,343 
typ 2 5 21,2 6,1 
BWAS1- NIE typ l 17 10,5 8,4 5,580 0,028 
typ 2 5 20,2 6,7 
BWASl typ l 17 50,9 10,0 6,377 0,020 
typ 2 5 63,4 8,6 
mania B IS l -liczbowe typ l 17 1,5 1,4 0,161 0,692 
typ 2 5 1,8 0,8 
BIS1- typ l 17 6,5 2,8 0,155 0,698 
plastyczne typ 2 5 5,9 1,5 
BIS1-werbalne typ l 17 3,4 2,0 2,237 0,150 
typ 2 5 2,1 0,2 
BISl typ l 17 3,8 1,6 0,533 0,474 
typ 2 5 3,3 0,7 
BWAS2-TAK typ l 17 14,2 9,8 2,870 0,106 
typ 2 5 22,0 4,3 
BWAS2-NIE typ l 17 13,5 11,2 1,124 0,302 
typ 2 5 19,4 10,1 
BW AS2 typ l 17 51,0 14,5 3,050 0,096 
typ 2 5 63,3 11,0 
remisja typ l 17 2,2 1,6 
po BIS2-liczbowe typ 2 5 2,4 1,5 0,081 0,779 
manii 
BIS2- typ l 17 6,1 2,1 1,044 0,319 
plastyczne typ 2 5 7,1 1,0 
B IS2-werbalne typ l 17 3,5 1,7 0,211 0,651 
typ 2 5 3,9 1,7 
BIS2 typ l 17 3,9 1,3 0,816 0,377 
typ 2 5 4,5 0,7 


Skróty użyte w tabelach: BW AS l - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, zaostrzenie objawów; 
BWASl-TAK - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", zaostrzenie 
objawów; BWASl-NIE - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", 
zaostrzenie objawów; BIS l - Berliński Test Struktury Inteligencji, zaostrzenie objawów; BIS l-liczbowe - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, zaostrzenie objawów; BISl-plastyczne - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, zaostrzenie objawów; BISl- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, zaostrzenie objawów; BWAS2 - 
Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, remisja; BWAS2-TAK - Skala Preferencji Estetycznej 
Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", remisja; BWAS2-NIE - Skala Preferencji Estetycznej 
Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", remisja; BIS2 - Berliński Test Struktury Inteligencji, 
remisja; BIS2-liczbowe - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, remisja; BIS2- 
plastyczne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, remisja; BIS2- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, remisja. 


66
		

/p0067.djvu

			Wykazano istotną różnicę w poziomie kreatywności między typem I CHAD a 
typem II CHAD dla okresu manii, zarówno dla całego wyniku BW AS, j ak i podskali 
BW AS-NIE - typ II CHAD bardziej kreatywny. 


67
		

/p0068.djvu

			5.2.2 Rodzinne obciążenie chorobami psychicznymi 


W tabeli 16 zamieszczono porównanie cech kreatywności mierzonej za pomocą 
testów BW AS oraz BIS dla grupy chorych w odniesieniu do rodzinnego obciążenia 
chorobami psychicznymi. 


Tabela 16 


statystyki dla grupy chorych test t równości 
średnich 
miary choroba odchylenie 
kreatywności psychiczna N średnia stondardow t istotność 
w rodzinie e 
BWASI-TAK obecna 23 15,6 8,0 0,505 0,617 
brak 17 14,1 10,1 
BW AS 1- NIE obecna 23 16,7 8,4 2,081 0,044 
brak 17 10,7 9,8 
BWASl obecna 23 55,7 10,5 1,900 0,065 
brak 17 48,4 13,8 
os try obecna 23 1,5 1,2 
epizod B IS l -liczbowe -0,269 0,789 
CHAD brak 17 1,6 1,4 
BIS1- obecna 23 5,2 2,8 0,145 0,886 
plastyczne brak 17 5,1 2,2 
BIS1-werbolne obecna 23 2,8 1,9 0,524 0,604 
brak 17 2,5 1,5 
BISl obecna 23 3,2 1,6 0,217 0,829 
brak 17 3,1 1,3 
BWAS2-TAK obecna 23 16,3 9,8 1,891 0,066 
brak 17 10,5 9,1 
BWAS2-NIE obecna 23 17,5 9,0 1,56 0,13 
brak 17 12,2 11,7 
BWAS2 obecna 23 56,9 12,8 2,267 0,029 
brak 17 46,7 15,7 
remisja BIS2-liczbowe obecna 23 2,0 1,3 -0,128 0,899 
CHAD brak 17 2,1 1,6 
BIS2- obecna 23 6,5 1,7 1,985 0,054 
plastyczne brak 17 5,3 2,1 
BIS2-werbolne obecna 23 3,8 1,9 1,558 0,128 
brak 17 2,9 1,8 
BIS2 obecna 23 4,1 1,3 1,766 0,085 
brak 17 3,4 1,1 


Skróty użyte w tabelach: BWASl - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, zaostrzenie objawów; 
BWASl-TAK - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", zaostrzenie 
objawów; BWASl-NIE - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", 
zaostrzenie objawów; BISl - Berliński Test Struktury Inteligencji, zaostrzenie objawów; BISl-liczbowe - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, zaostrzenie objawów; BISl-plastyczne - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, zaostrzenie objawów; BISl- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, zaostrzenie objawów; BWAS2 - 
Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, remisja; BWAS2-TAK - Skala Preferencji Estetycznej 
Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", remisja; BWAS2-NIE - Skala Preferencji Estetycznej 
Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", remisja; BIS2 - Berliński Test Struktury Inteligencji, 
remisja; BIS2-liczbowe - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, remisja; BIS2- 


68
		

/p0069.djvu

			plastyczne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, remisja; BIS2- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, remisja. 


Pacjenci z obciążeniem rodzinnym chorobami psychicznymi otrzymali istotnie 
wyższe wyniki kreatywności w remisji objawów choroby dla skali BW AS (p<0,05), a 
także na poziomie trendu statystycznego (p	
			

/p0070.djvu

			5.2.3 Występowanie uzdolnień plastycznych, muzycznych, literackich oraz z nauk 
ścisłych u pacjentów 


a) Uzdolnienia plastyczne 


W tabeli 17 zamieszczono porównanie cech kreatywności mierzonej za pomocą 
testów BW AS oraz BIS dla grupy chorych w odniesieniu do występujących u nich 
zdolności plastycznych. 


Tabela 17 


statystyki dla grupy chorych test t równości 
średnich 
miary odchylenie istotność 
kreatywności zdolności 
plastyczne N średnia stondardow t (dwustronna 
e ) 
BW AS l-TAK tak 14 16,3 S,l 0,693 0,492 
nie 26 14,2 9,4 
BWAS1- NIE tak 14 lS,S 7,5 2,436 0,020 
nie 26 11,7 9,4 
BWASl tak 14 5S,4 11,S 2,327 0,025 
nie 26 49,4 11,7 
os try tak 14 1,7 1,2 
epizod B IS l -liczbowe 0,692 0,493 
CHAD nie 26 1,4 1,3 
BIS1- tak 14 4,S 2,4 -0,734 0,467 
plastyczne nie 26 5,4 2,7 
BIS1-werbolne tak 14 2,2 1,3 -1,249 0,219 
nie 26 2,9 1,9 
BISl tak 14 2,9 1,2 -0,730 0,470 
nie 26 3,2 1,5 
BWAS2-TAK tak 14 16,S 9,7 1,399 0,170 
nie 26 12,3 9,7 
BWAS2-NIE tak 14 19,0 S,9 1,717 0,094 
nie 26 13,2 1O,S 
BWAS2 tak 14 59,1 13,7 2,126 0,040 
nie 26 49,1 14,5 
remisja BIS2-liczbowe tak 14 2,2 1,3 0,612 0,544 
CHAD nie 26 1,9 1,5 
BIS2- tak 14 6,0 1,7 -0,077 0,939 
plastyczne nie 26 6,0 2,0 
BIS2-werbolne tak 14 3,6 1,S 0,329 0,7 44 
nie 26 3,4 2,0 
BIS2 tak 14 3,9 1,2 0,362 0,719 
nie 26 3,S 1,2 


Skróty użyte w tabelach: BWASl - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, zaostrzenie objawów; 
BWASl-TAK - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", zaostrzenie 
objawów; BWASl-NIE - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", 
zaostrzenie objawów; BISl - Berliński Test Struktury Inteligencji, zaostrzenie objawów; BISl-liczbowe - 


70
		

/p0071.djvu

			Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, zaostrzenie objawów; BISl-plastyczne - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, zaostrzenie objawów; BISl- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, zaostrzenie objawów; BWAS2 - 
Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, remisja; BWAS2-TAK - Skala Preferencji Estetycznej 
Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", remisja; BWAS2-NIE - Skala Preferencji Estetycznej 
Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", remisja; BIS2 - Berliński Test Struktury Inteligencji, 
remisja; BIS2-liczbowe - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, remisja; BIS2- 
plastyczne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, remisja; BIS2- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, remisja. 


Wśród chorych wykazujących zdolności plastyczne uzyskano wyższe wyniki w 
skali kreatywności BW AS zarówno w remisji, jak i w zaostrzeniu objawów CHAD 


(p<0,05). 


71
		

/p0072.djvu

			b) Uzdolnienia muzyczne 


W tabeli 18 zamieszczono porównanie cech kreatywności mierzonej za pomocą 
testów BW AS oraz BIS dla grupy chorych w odniesieniu do występujących u nich 
zdolności muzycznych. 


Tabela 18 


statystyki dla grupy chorych test t równości 
średnich 
miary odchylenie istotność 
kreatywności zdolności N średnia stondardow t (dwustronna 
muzyczne e ) 
BW AS l-TAK tak 15 16,6 10,1 0,908 0,370 
nie 25 14,0 8,1 
BWAS1- NIE tak 15 14,7 10,4 0,301 0,7 65 
nie 25 13,8 8,9 
BWASl tak 15 54,7 13,1 0,857 0,397 
os try nie 25 51,3 12,0 
epizod B IS l -liczbowe tak 15 1,9 1,2 1,341 0,188 
CHAD nie 25 1,3 1,3 
BIS1- tak 15 5,8 2,9 1,139 0,262 
plastyczne nie 25 4,8 2,3 
BIS1-werbolne tak 15 2,8 2,0 0,554 0,583 
nie 25 2,5 1,5 
BISl tak 15 3,5 1,5 1,306 0,199 
nie 25 2,9 1,4 
BWAS2-TAK tak 15 14,4 10,4 0,270 0,789 
nie 25 13,5 9,7 
BWAS2-NIE tak 15 17,3 10,1 0,956 0,345 
nie 25 14,0 10,7 
BWAS2 tak 15 55,0 14,4 0,806 0,425 
nie 25 51,1 15,2 
remisja BIS2-liczbowe tak 15 2,5 1,5 1,800 0,080 
CHAD nie 25 1,7 1,3 
BIS2- tak 15 6,0 2,0 -0,077 0,939 
plastyczne nie 25 6,0 1,9 
BIS2-werbolne tak 15 3,4 1,8 -0,097 0,923 
nie 25 3,5 1,9 
BIS2 tak 15 4,0 1,2 0,580 0,566 
nie 25 3,7 1,3 


Skróty użyte w tabelach: BWASl - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, zaostrzenie objawów; 
BWASl-TAK - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", zaostrzenie 
objawów; BW AS l-NIE - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", 
zaostrzenie objawów; BISl - Berliński Test Struktury Inteligencji, zaostrzenie objawów; BISl-liczbowe - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, zaostrzenie objawów; BISl-plastyczne - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, zaostrzenie objawów; BISl- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, zaostrzenie objawów; BWAS2 - 
Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, remisja; BWAS2-TAK - Skala Preferencji Estetycznej 
Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", remisja; BWAS2-NIE - Skala Preferencji Estetycznej 
Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", remisja; BIS2 - Berliński Test Struktury Inteligencji, 


72
		

/p0073.djvu

			remisja; BIS2-liczbowe - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, remisja; BIS2- 
plastyczne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, remisja; BIS2- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, remisja. 


Umiejętności muzyczne me różnicują kreatywności osób badanych - poza 
umiejętnościami liczbowymi, które są w niewielkim stopniu, na poziomie trendu 
statystycznego, wyższe w grupie osób uzdolnionych muzycznie w remisji objawów. 
Pozostałe wyniki pomiaru kreatywności są podobne w grupie uzdolnionych i nie 
uzdolnionych muzycznie. 


73
		

/p0074.djvu

			c) Uzdolnienia literackie 


W tabeli 19 zamieszczono porównanie cech kreatywności mierzonej za pomocą 
testów BW AS oraz BIS dla grupy chorych w odniesieniu do występujących u nich 
zdolności literackich. 


Tabela 19 


statystyki dla grupy chorych test t równości 
średnich 
miary odchylenie istotność 
kreatywności zdolności 
literackie N średnia stondardow t (dwustronna 
e ) 
tak 15 18,7 7,3 
BW AS l-TAK nie 2,185 0,035 
25 12,7 9,1 
BWAS1- NIE tak 15 14,1 8,8 -0,043 0,966 
nie 25 14,2 9,9 
BWASl tak 15 55,9 9,8 1,315 0,196 
os try nie 25 50,6 13,5 
epizod B IS l -liczbowe tak 15 2,1 1,6 2,521 0,016 
CHAD nie 25 1,2 0,9 
BIS1- tak 15 6,3 2,8 2,224 0,032 
plastyczne nie 25 4,5 2,2 
BIS1-werbolne tak 15 2,8 2,0 0,364 0,718 
nie 25 2,6 1,5 
BISl tak 15 3,7 1,7 2,215 0,033 
nie 25 2,7 1,1 
BWAS2-TAK tak 15 15,9 9,4 1,002 0,323 
nie 25 12,6 10,1 
BWAS2-NIE tak 15 14,6 10,5 -0,289 0,774 
nie 25 15,6 10,6 
BWAS2 tak 15 54,1 13,7 0,495 0,624 
nie 25 51,7 15,7 
remisja BIS2-liczbowe tak 15 2,1 1,6 0,369 0,714 
CHAD nie 25 2,0 1,3 
BIS2- tak 15 6,6 1,8 1,416 0,165 
plastyczne nie 25 5,7 1,9 
BIS2-werbolne tak 15 3,6 1,9 0,335 0,7 40 
nie 25 3,4 1,9 
BIS2 tak 15 4,1 1,3 1,043 0,304 
nie 25 3,7 1,2 


Skróty użyte w tabelach: BWASl - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, zaostrzenie objawów; 
BWASl-TAK - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", zaostrzenie 
objawów; BWASl-NIE - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", 
zaostrzenie objawów; BISl - Berliński Test Struktury Inteligencji, zaostrzenie objawów; BISl-liczbowe - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, zaostrzenie objawów; BISl-plastyczne - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, zaostrzenie objawów; BIS l- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, zaostrzenie objawów; BWAS2 - 
Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, remisja; BWAS2-TAK - Skala Preferencji Estetycznej 
Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", remisja; BWAS2-NIE - Skala Preferencji Estetycznej 
Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", remisja; BIS2 - Berliński Test Struktury Inteligencji, 


74
		

/p0075.djvu

			remisja; BIS2-liczbowe - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, remisja; BIS2- 
plastyczne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, remisja; BIS2- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, remisja. 


Wśród osób wykazujących uzdolnienia literackie uzyskano wyższe wyniki w 
momencie zaostrzenia objawów dla skali kreatywności BIS (szczególnie dla uzdolnień 
liczbowych i plastycznych BIS) oraz dla podskali BWAS-TAK (p<0,05), co jednak nie 
wplynęło na całościowy wynik testu BW AS. 


75
		

/p0076.djvu

			d) Uzdolnienia ścisłe 


W tabeli 20 zamieszczono porównanie cech kreatywności mierzonej za pomocą 
testów BW AS oraz BIS dla grupy chorych w odniesieniu do występujących u nich 
zdolności z nauk ścisłych. 


Tabela 20 


statystyki dla grupy chorych test t równości 
średnich 
miary zdolności w odchylenie istotność 
kreatywności naukach N średnia stondardow t (dwustronna 
ścisłych e ) 
BWASI-TAK tak 16 15,8 7,8 0,496 0,622 
nie 24 14,4 9,7 
BWAS1- NIE tak 16 12,7 9,3 -0,802 0,428 
nie 24 15,1 9,5 
BWASl tak 16 51,6 11,2 -0,416 0,680 
nie 24 53,2 13,3 
os try tak 16 1,8 1,7 
epizod B IS l -liczbowe 0,920 0,363 
CHA D nie 24 1,4 0,9 
BIS1- tak 16 5,4 2,7 0,503 0,618 
plastyczne nie 24 5,0 2,5 
BIS1-werbolne tak 16 2,6 1,5 -0,130 0,897 
nie 24 2,7 1,9 
BISl tak 16 3,3 1,5 0,518 0,608 
nie 24 3,0 1,4 
BWAS2-TAK tak 16 13,8 10,2 -0,019 0,985 
nie 24 13,9 9,8 
BWAS2-NIE tak 16 15,0 10,8 -0,110 0,913 
nie 24 15,4 10,4 
BWAS2 tak 16 51,9 15,4 -0,238 0,813 
nie 24 53,0 14,8 
remisja BIS2-liczbowe tak 16 2,1 1,5 0,134 0,894 
CHAD nie 24 2,0 1,4 
BIS2- tak 16 5,5 1,4 -1,266 0,213 
plastyczne nie 24 6,3 2,2 
BIS2-werbolne tak 16 3,2 1,4 -0,686 0,497 
nie 24 3,6 2,1 
BIS2 tak 16 3,6 1,0 -0,949 0,348 
nie 24 4,0 1,4 


Skróty użyte w tabelach: BWASl - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, zaostrzenie objawów; 
BWASl-TAK - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", zaostrzenie 
objawów; BWASl-NIE - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", 
zaostrzenie objawów; BISl - Berliński Test Struktury Inteligencji, zaostrzenie objawów; BISl-liczbowe - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, zaostrzenie objawów; BISl-plastyczne - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, zaostrzenie objawów; BISl- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, zaostrzenie objawów; BWAS2 - 
Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, remisja; BWAS2-TAK - Skala Preferencji Estetycznej 
Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", remisja; BWAS2-NIE - Skala Preferencji Estetycznej 
Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", remisja; BIS2 - Berliński Test Struktury Inteligencji, 
remisja; BIS2-liczbowe - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, remisja; BIS2- 


76
		

/p0077.djvu

			plastyczne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, remISJa; BIS2- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, remisja. 


Nie wykazano zależności między pacjentami z osiągnięciami w naukach ścislych a 
miarami kreatywności. 


77
		

/p0078.djvu

			5.2.4 Zdobyte wyróżnienia i nagrody z zakresu dziedziny artystycznej oraz z 
nauk ścisłych u pacjentów 


W tabeli 21 zamieszczono porównanie cech kreatywności mierzonej za pomocą 
testów BW AS oraz BIS dla grupy chorych w odniesieniu do uzyskanych przez nich nagród 
i wyróżnień z dziedziny artystycznej. 


Tabela 21 


statystyki dla grupy chorych test t równości 
średnich 
miary odchylenie istotność 
kreatywności osiągnięcia N średnia stondardow t (dwustronna 
artystyczne e ) 
BW ASI-TAK obecne 9 22,6 6,6 3,257 0,002 
brak 31 12,7 8,3 
BW ASl- NIE obecne 9 17,7 9,4 1,289 0,205 
brak 31 13,1 9,3 
BWASl obecne 9 63,7 8,1 3,459 0,001 
brak 31 49,3 11,6 
ostry obecne 9 1,6 0,7 
epizod B IS l -liczbowe 0,082 0,935 
CHA D brak 31 1,5 1,4 
BISl- obecne 9 6,4 3,4 1,648 0,108 
plastyczne brak 31 4,8 2,2 
BISl-werbolne obecne 9 2,7 2,6 0,12 0,91 
brak 31 2,6 1,4 
BISl obecne 9 3,5 2,0 1,056 0,298 
brak 31 3,0 1,2 
BWAS2-TAK obecne 9 21,3 5,8 3,71 <,001 
brak 31 11,7 9,8 
BWAS2-NIE obecne 9 18,3 11,7 1,014 0,317 
brak 31 14,3 10,1 
BWAS2 obecne 9 63,2 11,3 2,610 0,013 
brak 31 49,5 14,5 
remisja BIS2-liczbowe obecne 9 2,3 1,7 0,734 0,467 
CHA D brak 31 1,9 1,4 
BIS2- obecne 9 7,1 1,9 2,113 0,041 
plastyczne brak 31 5,7 1,8 
BIS2-werbolne obecne 9 4,3 2,1 1,671 0,103 
brak 31 3,2 1,7 
BIS2 obecne 9 4,6 1,3 2,278 0,028 
brak 31 3,6 1,1 


Skróty użyte w tabelach: BWASl - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, zaostrzenie objawów; 
BWASl-TAK - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", zaostrzenie 
objawów; BWASl-NIE - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", 
zaostrzenie objawów; BISl - Berliński Test Struktury Inteligencji, zaostrzenie objawów; BISl-liczbowe - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, zaostrzenie objawów; BISl-plastyczne - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, zaostrzenie objawów; BISl- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, zaostrzenie objawów; BWAS2 - 
Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, remisja; BWAS2-TAK - Skala Preferencji Estetycznej 
Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", remisja; BWAS2-NIE - Skala Preferencji Estetycznej 


78
		

/p0079.djvu

			Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", remisja; BIS2 - Berliński Test Struktury Inteligencji, 
remisja; BIS2-liczbowe - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, remisja; BIS2- 
plastyczne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, remisja; BIS2- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, remisja. 


Wykazano różnicę związaną z występowaniem wybitnych zdolności artystycznych 
wśród pacjentów, potwierdzonych uzyskaniem nagród i wyróżnień, dla ich kreatywności. 
Osiągali oni wyższe wyniki dla testu BW AS zarówno w zaostrzeniu objawów, jak i w 
remisji CHAD oraz dla całego testu BIS w remisji objawów, na co największy wplyw 
mialy umiejętności plastyczne BIS (p<0,05). 


79
		

/p0080.djvu

			W tabeli 22 zamieszczono porównanie cech kreatywności mierzonej za pomocą 
testów BW AS oraz BIS dla grupy chorych w odniesieniu do uzyskanych przez nich nagród 
i wyróżnień z dziedziny nauk ścislych. 


Tabela 22 


statystyki dla grupy chorych test t równości 
średnich 
miary osiągnięcia 
kreatywności z nauk odchylenie istotność 
ścisłych u N średnia stondardow t (dwustronna 
pacjenta e ) 
BW ASI-TAK obecne 4 17,B 6,4 0,660 0,513 
brak 36 14,6 9,1 
BW ASl- NIE obecne 4 15,5 11,7 0,300 0,7 66 
brak 36 14,0 9,3 
BWASl obecne 4 52,B 12,1 0,049 0,961 
brak 36 52,5 12,6 
os try obecne 4 3,3 1,9 
epizod B IS l -liczbowe 3,211 0,003 
CHAD brak 36 1,3 1,0 
BISl- obecne 4 6,6 2,6 1,lBO 0,245 
plastyczne brak 36 5,0 2,5 
BISl-werbolne obecne 4 3,3 1,2 0,7 4B 0,459 
brak 36 2,6 1,B 
BISl obecne 4 4,4 1,6 1,920 0,062 
brak 36 3,0 1,4 
BWAS2-TAK obecne 4 14,B 9,3 0,190 0,B50 
brak 36 13,B 10,0 
BWAS2-NIE obecne 4 19,0 12,9 0,757 0,454 
brak 36 14,B 10,3 
BWAS2 obecne 4 53,2 16,5 0,090 0,929 
brak 36 52,5 14,9 
remisja BIS2-liczbowe obecne 4 1,5 1,3 
CHAD brak 36 2,1 1,4 -0,77 4 0,444 
BIS2- obecne 4 5,7 1,0 -0,371 0,712 
plastyczne brak 36 6,0 2,0 
BIS2-werbolne obecne 4 3,9 1,B 0,4B9 0,62B 
brak 36 3,4 1,9 
BIS2 obecne 4 3,7 1,2 -0,242 O,BlO 
brak 36 3,B 1,2 


Skróty użyte w tabelach: BWASl - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, zaostrzenie objawów; 
BWASl-TAK - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", zaostrzenie 
objawów; BWASl-NIE - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", 
zaostrzenie objawów; BISl - Berliński Test Struktury Inteligencji, zaostrzenie objawów; BISl-liczbowe - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, zaostrzenie objawów; BISl-plastyczne - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, zaostrzenie objawów; BISl- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, zaostrzenie objawów; BWAS2 - 
Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, remisja; BWAS2-TAK - Skala Preferencji Estetycznej 
Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", remisja; BWAS2-NIE - Skala Preferencji Estetycznej 
Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", remisja; BIS2 - Berliński Test Struktury Inteligencji, 
remisja; BIS2-liczbowe - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, remisja; BIS2- 


80
		

/p0081.djvu

			plastyczne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, remisja; BIS2- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, remisja. 


Wykazano różnicę związaną z występowaniem wybitnych zdolności z nauk 
ścislych wśród pacjentów, potwierdzonych uzyskaniem nagród i wyróżnień, dla ich 
kreatywności. Osiągali oni wyższe wyniki w zaostrzeniu choroby dla skali BIS 
umiejętności liczbowych, co na poziomie trendu statystycznego (p	
			

/p0082.djvu

			5.2.5 Występowanie uzdolnień artystycznych wśród krewnych 


W tabeli 23 zamieszczono porównanie cech kreatywności mierzonej za pomocą 
testów BW AS oraz BIS dla grupy chorych w odniesieniu do występowania uzdolnień 
artystycznych wśród ich krewnych pierwszego stopnia. 


Tabela 23 


statystyki dla grupy chorych test t równości 
średnich 
uzdolnienia 
miary artystyczne odchylenie istotność 
kreatywności wśród N średni stondardow t (dwustronna 
krewnych a ) 
pierwszego e 
stopnia 
BWASI-TAK obecne 19 17,4 8,1 1,776 0,086 
brak 14 11,9 9,7 
BWAS1- NIE obecne 19 17,0 8,2 1,752 0,090 
brak 14 11,5 9,6 
BWASl obecne 19 57,1 9,0 2,319 0,027 
os try brak 14 47,8 14,1 
epizod B IS l -liczbowe obecne 19 1,5 1,1 -0,055 0,957 
CHAD brak 14 1,5 1,7 
BIS1- obecne 19 5,3 2,4 0,718 0,478 
plastyczne brak 14 4,7 2,7 
BIS1-werbolne obecne 19 2,8 2,0 0,920 0,364 
brak 14 2,3 1,6 
BISl obecne 19 3,2 1,4 0,773 0,445 
brak 14 2,8 1,6 
BWAS2-TAK obecne 19 17,2 8,8 1,984 0,056 
brak 14 10,4 10,9 
BWAS2-NIE obecne 19 17,3 9,6 1,339 0,190 
brak 14 12,6 10,4 
BWAS2 obecne 19 57,3 12,4 1,913 0,065 
brak 14 47,5 17,1 
remisja BIS2-liczbowe obecne 19 2,2 1,3 0,965 0,342 
CHAD brak 14 1,7 1,6 
BIS2- obecne 19 6,2 1,9 0,459 0,649 
plastyczne brak 14 5,9 2,2 
BIS2-werbolne obecne 19 3,7 2,3 0,611 0,546 
brak 14 3,2 1,7 
BIS2 obecne 19 4,0 1,3 0,930 0,359 
brak 14 3,6 1,3 


Skróty użyte w tabelach: BWASl - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, zaostrzenie objawów; 
BWASl-TAK - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", zaostrzenie 
objawów; BWASl-NIE - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", 
zaostrzenie objawów; BIS l - Berliński Test Struktury Inteligencji, zaostrzenie objawów; BIS l-liczbowe - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, zaostrzenie objawów; BISl-plastyczne - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, zaostrzenie objawów; BISl- 


82
		

/p0083.djvu

			werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, zaostrzenie objawów; BWAS2 - 
Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, remisja; BWAS2-TAK - Skala Preferencji Estetycznej 
Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", remisja; BWAS2-NIE - Skala Preferencji Estetycznej 
Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", remisja; BIS2 - Berliński Test Struktury Inteligencji, 
remisja; BIS2-liczbowe - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, remisja; BIS2- 
plastyczne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, remisja; BIS2- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, remisja. 


Uwaga: W powyższym badaniu (tj. badaniu wplywu uzdolnień artystycznych wśród krewnych 
pierwszego stopnia, a mianowicie rodziców i rodzeństwa, na kreatywność pacjentów), 
uwzgledniono tylko 33 osoby ponieważ 7 osób nie posiadało rodzeństwa. 


Pacjenci uzyskiwali wyższe wyniki dla skali BW AS jeśli ich krewni pierwszego 
stopnia posiadali uzdolnienia artystyczne. Zależność ta była wyraźnie widoczna w trakcie 
zaostrzenia objawów (p<0,05) i słabła w trakcie remisji objawów (p	
			

/p0084.djvu

			5.2.6 Występowanie wybitnych uzdolnień artystycznych 
krewnych 


ścisłych wśród 


W tabeli 24 zamieszczono porównanie cech kreatywności wyrażonej za pomocą 
testów BW AS oraz BIS dla grupy chorych w odniesieniu do występowania wybitnych 
uzdolnień artystycznych wśród krewnych. 


Tabela 24 


statystyki dla grupy chorych test t równości 
średnich 
miary wybitne 
kreatywności uzdolnienia odchylenie istotność 
artystyczne N średnia stondardow t (dwustronna 
wśród e ) 
krewnych 
BWASI-TAK obecne 14 16,8 8,4 0,958 0,344 
brak 26 14,0 9,1 
BWAS1- NIE obecne 14 14,9 9,2 0,346 0,731 
brak 26 13,8 9,6 
BWASl obecne 14 55,7 13,3 1,186 0,243 
brak 26 50,9 11,8 
os try obecne 14 1,4 0,6 
epizod B IS l -liczbowe brak -0,613 0,544 
CHAD 26 1,6 1,5 
BIS1- obecne 14 5,7 1,8 0,910 0,368 
plastyczne brak 26 4,9 2,9 
BIS1-werbolne obecne 14 2,5 1,5 -0,272 0,787 
brak 26 2,7 1,9 
BISl obecne 14 3,2 1,0 0,248 0,806 
brak 26 3,1 1,6 
BWAS2-TAK obecne 14 16,0 10,7 1,013 0,318 
brak 26 12,7 9,4 
BWAS2-NIE obecne 14 15,4 10,0 0,089 0,929 
brak 26 15,1 10,9 
BWAS2 obecne 14 55,5 15,8 0,921 0,363 
brak 26 51,0 14,3 
remisja BIS2-liczbowe obecne 14 2,2 1,4 0,612 0,544 
CHA D brak 26 1,9 1,5 
BIS2- obecne 14 6,9 1,9 2,147 0,038 
plastyczne brak 26 5,6 1,8 
BIS2-werbolne obecne 14 4,1 1,8 1,607 0,116 
brak 26 3,1 1,9 
BIS2 obecne 14 4,4 1,1 2,205 0,034 
brak 26 3,5 1,2 


Skróty użyte w tabelach: BWASl - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, zaostrzenie objawów; 
BWASl-TAK - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", zaostrzenie 
objawów; BWASl-NIE - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", 
zaostrzenie objawów; BISl - Berliński Test Struktury Inteligencji, zaostrzenie objawów; BISl-liczbowe - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, zaostrzenie objawów; BISl-plastyczne - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, zaostrzenie objawów; BISl- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, zaostrzenie objawów; BWAS2 - 


84
		

/p0085.djvu

			Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, remIsJa; BWAS2-TAK - Skala Preferencji Estetycznej 
Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", remisja; BWAS2-NIE - Skala Preferencji Estetycznej 
Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", remisja; BIS2 - Berliński Test Struktury Inteligencji, 
remisja; BIS2-liczbowe - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, remisja; BIS2- 
plastyczne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, remisja; BIS2- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, remisja. 


Wykazano różnicę w kreatywności ZWIązaną Z występowaniem wybitnych 
zdolności artystycznych W rodzinie pacjentów. Osiągali oni wyższe wyniki dla testu BIS W 
remisji CHAD, na co główny wpływ mialy umiejętności plastyczne BIS. Nie stwierdzono 
różnicy dla kreatywności mierzonej BW AS. 


85
		

/p0086.djvu

			W tabeli 25 zamieszczono porównanie cech kreatywności wyrażonej za pomocą 
testów BW AS oraz BIS dla grupy chorych w odniesieniu do występowania wybitnych 
uzdolnień z nauk ścislych wśród krewnych. 


Tabela 25 


statystyki dla grupy chorych test t równości 
średnich 
miary wybitne 
uzdolnienia 
kreatywności z nauk odchylenie istotność 
ścisłych N średnia stondardow t (dwustronna 
wśród e ) 
krewnych 
BW AS l-TAK obecne 10 15,7 8,4 0,305 0,7 62 
brak 30 14,7 9,2 
BWAS1- NIE obecne 10 19,8 8,3 2,321 0,026 
brak 30 12,3 9,1 
BWASl obecne 10 58,3 13,4 1,730 0,092 
os try brak 30 50,7 11,6 
epizod B IS l -liczbowe obecne 10 1,1 0,6 -1,82 0,08 
CHAD brak 30 1,7 1,4 
BIS1- obecne 10 5,1 2,1 -0,094 0,925 
plastyczne brak 30 5,2 2,7 
BIS1-werbolne obecne 10 2,6 1,4 -0,079 0,938 
brak 30 2,7 1,8 
BISl obecne 10 2,9 1,2 -0,449 0,656 
brak 30 3,2 1,5 
BWAS2-TAK obecne 10 17,1 9,8 1,211 0,233 
brak 30 12,8 9,8 
BWAS2-NIE obecne 10 19,4 10,1 1,480 0,147 
brak 30 13,8 10,4 
BWAS2 obecne 10 59,1 15,7 1,650 0,107 
brak 30 50,4 14,1 
remisja BIS2-liczbowe obecne 10 2,0 0,9 -0,08 0,94 
CHAD brak 30 2,0 1,6 
BIS2- obecne 10 6,7 1,9 1,330 0,192 
plastyczne brak 30 5,8 1,9 
BIS2-werbolne obecne 10 4,4 2,1 1,837 0,074 
brak 30 3,1 1,7 
BIS2 obecne 10 4,4 1,3 1,593 0,119 
brak 30 3,6 1,2 


Skróty użyte w tabelach: BWASl - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, zaostrzenie objawów; 
BWASl-TAK - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", zaostrzenie 
objawów; BWASl-NIE - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", 
zaostrzenie objawów; BISl - Berliński Test Struktury Inteligencji, zaostrzenie objawów; BISl-liczbowe - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, zaostrzenie objawów; BISl-plastyczne - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, zaostrzenie objawów; BIS l- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, zaostrzenie objawów; BWAS2 - 
Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, remisja; BWAS2-TAK - Skala Preferencji Estetycznej 
Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", remisja; BWAS2-NIE - Skala Preferencji Estetycznej 
Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", remisja; BIS2 - Berliński Test Struktury Inteligencji, 


86
		

/p0087.djvu

			remisja; BIS2-liczbowe - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, remisja; BIS2- 
plastyczne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, remisja; BIS2- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, remisja. 


Wykazano specyficzną niewielką różnicę w kreatywności ZWIązaną z 
występowaniem wybitnych zdolności z nauk ścislych W rodzinie pacjentów. Osiągali oni 
wyższe wyniki tylko dla podskali BW AS - NIE W zaostrzeniu objawów (p<0,05). 
Na poziomie trendu statystycznego (p	
			

/p0088.djvu

			5.2.7 Przejawiane cechy schizotypii 


W tabeli 26 zamieszczono porównanie nasilenia cech schizotypii z kreatywnością 
mierzoną za pomocą testu BW AS dla grupy chorych w odniesieniu do fazy zaostrzenia i 
remisji objawów choroby afektywnej dwubiegunowej. 


Tabela 26 


zmienne BW AS 1- BWAS1- BWASl BW AS2 - BW AS2 - BW AS2 
grupa TAK NIE TAK NIE 
Schizotypia a ,398 ,274 ,381 ,077 ,213 ,288 
depresja Schizotypia b ,007 ,200 ,200 ,062 ,006 -,012 
w CHA D Schizotypia c -,041 -,240 -,250 -,088 -,218 -,249 
Schizotypia d ,475* ,326 ,415 ,451 ,419 ,374 
Schizotypia ,297 ,197 ,274 ,162 ,179 ,174 
Schizotypia a ,177 ,374 ,400 ,361 ,560** ,621** 
mania w Schizotypia b ,101 ,434* ,449* ,389 ,520* ,519* 
CHA D Schizotypia c ,128 ,346 ,342 ,598** ,594** ,492* 
Schizotypia d -,072 ,324 ,268 ,376 ,442* ,428* 
Schizotypia ,078 ,413 ,412 ,485* ,608** ,602** 


* - korelacja istotna na poziomie p < 0,05, 


** - korelacja istotna na poziomie p < 0,01 


Skróty użyte w tabelach: Schizotypia a - Niezwykłe Doznania, remisja; Schizotypia b - Dezorganizacja 
Poznawcza, remisja; Schizotypia c - Introwersja i Anhedonia, remisja; Schizotypia d - Zachowania 
Impulsywne i Niezgodne z Regułami, remisja; BWASI - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, 
zaostrzenie objawów; BWASI-TAK - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba 
mi się", zaostrzenie objawów; BW ASI-NIE - Skala Preferencji Estetycznej Barrona- Welsha - odpowiedzi 
"nie podoba mi się", zaostrzenie objawów; BW AS2 - Skala Preferencji Estetycznej Barrona- Welsha, remisja; 
BW AS2- TAK - Skala Preferencji Estetycznej Barrona- Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", remisja; 
BW AS2-NIE - Skala Preferencji Estetycznej Barrona- Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", remisja. 


Wykazano, że im większe nasilenie schizotypii u pacjentów w remisji manii, tym 
większą kreatywność przejawiali oni zarówno dla całej skali BW AS, jaki i podskali 
BW AS -NIE. 


Na wzrost kreatywności pacjentów w zaostrzeniu manii dla skali BW AS wplyw 
miała "Dezorganizacja Poznawcza". 


88
		

/p0089.djvu

			W tabeli 27 zamieszczono porównanie nasilenia cech schizotypii z kreatywnością 
mierzoną za pomocą testu BIS dla grupy chorych w odniesieniu do fazy zaostrzenia i 
remisji objawów choroby afektywnej dwubiegunowej. 


Tabela 27 


B151- B151- B151- B152- B152- B152- 
grupa zmienne liczbowe plastycz werbaln BI51 liczbowe plastycz werbaln BI52 
ne e ne e 
5chizotypia ,139 -,387 -,587* -,521 * -,189 -,261 ,074 -,314 
a 
5chizotypia ,318 -,237 -,709** -,333 -,192 -,167 -,075 -,331 
depresj b 
aw 5chizotypia 
CHAD c ,072 -,255 -,136 -,178 -,168 -,331 -,113 -,351 
5chizotypia ,139 ,022 -,209 -,116 ,085 ,154 ,344 ,153 
d 
5chizotypia ,221 -,317 -,551 * -,399 -,146 -,196 ,050 -,277 
5chizotypia ,046 -,089 ,380 ,111 -,043 ,375 ,417 ,438* 
a 
5chizotypia ,048 ,102 ,274 ,181 -,135 ,414 ,442* ,409 
mania b 
w 5chizotypia 
CHAD c -,207 -,065 ,245 ,101 ,007 ,051 ,079 ,205 
5chizotypia -,063 ,017 ,283 ,128 ,006 ,475* ,628** ,582** 
d 
5chizotypia -,053 -,007 ,365 ,149 -,087 ,418 ,529* ,498* 


* - korelacja istotna na poziomie p < 0,05, ** - korelacja istotna na poziomie p < 0,01 
Skróty użyte w tabelach: Schizotypia a - Niezwykłe Doznania, remisja; Schizotypia b - Dezorganizacja 
Poznawcza, remisja; Schizotypia c - Introwersja i Anhedonia, remisja; Schizotypia d - Zachowania 
Impulsywne i Niezgodne z Regułami, remisja; BISl - Berliński Test Struktury Inteligencji, zaostrzenie 
objawów; BISl-liczbowe - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, zaostrzenie 
objawów; BISl-plastyczne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, 
zaostrzenie objawów; BISl-werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, 
zaostrzenie objawów; BIS2 - Berliński Test Struktury Inteligencji, remisja; BIS2-liczbowe - Berliński Test 
Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, remisja; BIS2-plastyczne - Berliński Test Struktury 
Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, remisja; BIS2-werbalne - Berliński Test Struktury 
Inteligencji - kreatywność werbalna, remisja. 


Wykazano dla epizodu depresji CHAD, że im większe nasilenie schizotypii a 
("Niezwyklych doznań") tym mniejsze uzdolnienia werbalne i ogólne BIS oraz, że im 
większe nasilenie schizotypii b ("Dezorganizacji Poznawczej") tym mniejsze uzdolnienia 
werbalne BIS. 


Wykazano dla remisji CHAD (po epizodzie manii), że im większe nasilenie 
schizotypii, tym większa kreatywność mierzona skalą BIS. Na wyższe wyniki w skali BIS 
wplynęly głównie: schizotypia d ("Zachowania Impulsywne i Niezgodne z Regulami) - 


89
		

/p0090.djvu

			nasilenie uzdolnień plastycznych, werbalnych i ogólnych BIS; schizotypia a ("Niezwykłe 
Doznania") - nasilenie uzdolnień ogólnych BIS; schizotypia b ("Dezorganizacja 
Poznawcza") - nasilenie uzdolnień werbalnych BIS. 


W tabeli 28 zamIeszczono procentowo wyrażony współczynnik determinacji, 
mówiący o procentowym udziale schizotypii, jako czynnika pośredniczącego w 
kreatywności, mierzonej za pomocą testów BW AS oraz BIS dla grupy chorych w remisji 
objawów CHAD. 


Tabela 28 


pacjenci w BW A52- BW A52 BW A52 B152- B152- B152- BI52 
remisji TAK - NIE liczbowe plastyczne werbalne 
5chizotypia a 15,3 6,8 14,7 0,9 1,1 4,6 1,6 
5chizotypia b 7,4 9,3 11,7 2,6 6,4 3,2 2,6 
5chizotypia c 0,1 8,2 3,5 1,4 2,6 1,3 3,5 
5chizotypia d 9,1 15,3 17,0 0,0 11,0 22,7 16,4 
5chizotypia 10,8 15,0 18,1 1,6 3,3 6,3 3,0 


Skróty użyte w tabelach: Schizotypia a - Niezwykłe Doznania, remisja; Schizotypia b - Dezorganizacja 
Poznawcza, remisja; Schizotypia c - Introwersja i Anhedonia, remisja; Schizotypia d - Zachowania 
Impulsywne i Niezgodne z Regułami, remisja; BW AS2 - Skala Preferencji Estetycznej Barrona- Welsha, 
remisja; BWAS2-TAK - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", 
remisja; BW AS2-NIE - Skala Preferencji Estetycznej Barrona- Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", 
remisja; BIS2 - Berliński Test Struktury Inteligencji, remisja; BIS2-liczbowe - Berliński Test Struktury 
Inteligencji - kreatywność numeryczna, remisja; BIS2-plastyczne - Berliński Test Struktury Inteligencji - 
kreatywność figuratywno-obrazowa, remisja; BIS2-werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - 
kreatywność werbalna, remisja. 


Najbardziej znaczący wplyw schizotypii, jako czynnika pośredniczącego w 
kreatywności pacjentów, zaznaczył się dla skali BW AS. Mialy na to wplyw takie wymiary 
schizotypii jak: "Niezwykłe Doznania", "Dezorganizacja Poznawcza" oraz "Zachowania 
Impulsywne i Niezgodne z Regułami". 
Dla skali BIS, wplyw schizotypii jako czynnika pośredniczącego w przejawianiu 
kreatywności był mniej znaczący i uwidocznił się jedynie dla takiego wymiaru BIS jak 
umiejętności werbalne, na które główny wpływ mialy "Zachowania Impulsywne i 
Niezgodne z Regulami". 


90
		

/p0091.djvu

			5.2.8 Ręczność 


Podjęto próbę wykazania korelacji między współczynnikiem ręczności pacjentów a 
ich kreatywnością. Niestety z powodu homogeniczności badanej grupy pacjentów pod 
względem ręczności nie można było przeprowadzić takiej analizy (praworęcznych - 38 
osób, leworęcznych - O osób, oburęcznych -2 osoby). 


91
		

/p0092.djvu

			5.2.9 Wiek rodziców w chwili poczęcia 


W tabeli 29 zamieszczono korelację między wiekiem matki wyrażonym w latach, w 
momencie urodzenia, a miarami kreatywności (N=40). 


Tabela 29 


wiek matki 
miary kreatywności korelacja istotność (dwustronna) 
Pearsono 
BW AS l-TAK -0,066 0,688 
BWAS1- NIE -0,002 0,992 
BWASl -0,043 0,794 
B IS l -liczbowe 0,147 0,366 
BIS1-plastyczne 0,035 0,828 
BIS1-werbolne -0,190 0,241 
BISl -0,012 0,942 
BWAS2-TAK -0,151 0,352 
BWAS2-NIE 0,054 0,739 
BW AS2 -0,054 0,7 42 
BIS2-liczbowe 0,135 0,405 
B IS2-plastyczne -0,044 0,789 
B IS2-werbolne 0,026 0,874 
BIS2 0,043 0,794 


** Korelacja istotna na poziomie 0.01 (dwustronnie).* Korelacja jest istotna na poziomie 0.05 
(dwustron n ie). 


Skróty użyte w tabelach: BWASl - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, zaostrzenie objawów; 
BWASl-TAK - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", zaostrzenie 
objawów; BWASl-NIE - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", 
zaostrzenie objawów; BISl - Berliński Test Struktury Inteligencji, zaostrzenie objawów; BISl-liczbowe - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, zaostrzenie objawów; BISl-plastyczne - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, zaostrzenie objawów; BISl- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, zaostrzenie objawów; BWAS2 - 
Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, remisja; BWAS2-TAK - Skala Preferencji Estetycznej 
Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", remisja; BWAS2-NIE - Skala Preferencji Estetycznej 
Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", remisja; BIS2 - Berliński Test Struktury Inteligencji, 
remisja; BIS2-liczbowe - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, remisja; BIS2- 
plastyczne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, remisja; BIS2- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, remisja. 


Nie wykazano istotnej statystycznie zależność dla wieku matki w momenCIe 
urodzenia dziecka i miar kreatywności. 


92
		

/p0093.djvu

			W tabeli 30 zamieszczono korelację między wiekiem ojca wyrażonym w latach, w 
momencie urodzenia, a miarami kreatywności (N=40). 


Tabela 30 


wiek ojca 
miary kreatywności korelacja istotność (dwustronna) 
Pearsona 
BWASI-TAK -0,146 0,370 
BW AS 1- NIE -0,085 0,604 
BWASl -0,149 0,360 
B IS l -liczbowe 0,252 0,117 
BIS1-plastyczne -0,091 0,575 
BIS1-werbalne -,314' 0,049 
BISl -0,106 0,513 
BWAS2-TAK -0,273 0,088 
BWAS2-NIE -0,057 0,727 
BW AS2 -0,192 0,236 
BIS2-liczbowe -0,031 0,848 
B IS2-plastyczne -0,223 0,167 
B IS2-werbalne -0,116 0,474 
BIS2 -0,187 0,249 


** Korelacja istotna na poziomie 0.01 (dwustronnie).* Korelacja jest istotna na poziomie 0.05 
(dwustron n ie). 


Skróty użyte w tabelach: BWASl - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, zaostrzenie objawów; 
BWASl-TAK - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", zaostrzenie 
objawów; BWASl-NIE - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", 
zaostrzenie objawów; BISl - Berliński Test Struktury Inteligencji, zaostrzenie objawów; BISl-liczbowe - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, zaostrzenie objawów; BISl-plastyczne - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, zaostrzenie objawów; BISl- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, zaostrzenie objawów; BWAS2 - 
Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, remisja; BWAS2-TAK - Skala Preferencji Estetycznej 
Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", remisja; BWAS2-NIE - Skala Preferencji Estetycznej 
Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", remisja; BIS2 - Berliński Test Struktury Inteligencji, 
remisja; BIS2-liczbowe - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, remisja; BIS2- 
plastyczne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, remisja; BIS2- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, remisja. 


Wykazano istotną statystycznie zależność dla wieku ojca - im starszy ojciec tym 
mniejsze umiejętności werbalne BIS w fazie zaostrzenia objawów. 


93
		

/p0094.djvu

			5.2.10 Faza choroby 


W tabeli 31 zamieszczono porównanie cech kreatywności wyrażonej za pomocą 
testu BW AS dla grupy chorych w odniesieniu do faz choroby afektywnej dwubiegunowej - 
depresji i manii oraz remisji objawów. Tabela ta przedstawia średnie wyniki w grupie 
podczas obu badań - w nasileniu i w remisji choroby afektywnej dwubiegunowej. 


Tabela 31 


statystyki dla prób zależnych test t równości średnich 
grupa miary średnia N odchylenie t istotność 
kreatywności standardowe 
BWAS1- TAK 11,1 lS S,4 -,075 ,941 
BWAS2-TAK 11,2 lS 10,0 
depresj BWAS1- NIE 15,9 lS 9,9 
aw ,12S ,900 
CHAD BWAS2-NIE 15,7 lS 10,0 
BWASl 51,1 lS 14,2 ,031 ,975 
BW AS2 51,1 lS 15,5 
BWAS1- TAK lS,l 22 S,l 1,442 ,164 
BWAS2-TAK 16,0 22 9,4 
mania BWAS1- NIE 12,7 22 S,9 -1,122 ,274 
w CHAD BWAS2-NIE 14,S 22 11,0 
BWASl 53,7 22 10,9 -,047 ,963 
BW AS2 53,S 22 14,5 


Skróty użyte w tabelach: BWASl - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, zaostrzenie objawów; 
BWASI-TAK - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", zaostrzenie 
objawów; BW ASI-NIE - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", 
zaostrzenie objawów; BW AS2 - Skala Preferencji Estetycznej Barrona- Welsha, remisja; BW AS2- TAK - 
Skala Preferencji Estetycznej Barrona- Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", remisja; BW AS2-NIE - Skala 
Preferencji Estetycznej Barrona- Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", remisja. 


Nie wykazano różnicy w cechach kreatywności mierzonych testem BW AS w 
zależności od faz choroby afektywnej dwubiegunowej. Otrzymane różnice są małe i jak 
dowodzi wynik testu t-Studenta dla prób zależnych nie są istotne na zakładanym poziomie 
p<0,05. 


94
		

/p0095.djvu

			W tabeli 32 zamieszczono porównanie cech kreatywności wyrażonej za pomocą 
testu BIS, dla grupy chorych, w odniesieniu do faz choroby afektywnej dwubiegunowej, 
depresji i manii oraz remisji objawów. Tabela ta przedstawia średnie wyniki w grupie 
podczas obu badań - w nasileniu i w remisji choroby afektywnej dwubiegunowej. 


Tabela 32 


statystyki dla prób zależnych test t równości średnich 
grupa miary średnia N odchylenie t istotność 
kreatywności standardowe 
B 15 l -liczbowe 1,4 18 1,2 -1,000 ,331 
Bl52-liczbowe 1,8 18 1,3 
Bl51-plastyczne 3,7 18 1,7 -4,641 <,001 
depresj B 152-plastyczne 5,6 18 1,8 
aw 
CHAD Bl51-werbalne 2,0 18 1,4 -2,581 ,019 
B 152-werbalne 3,3 18 2,1 
BI51 2,4 18 1,1 -3,939 ,001 
BI52 3,5 18 1,3 
B 15 l -liczbowe 1,6 22 1,3 - l ,403 ,175 
Bl52-liczbowe 2,2 22 1,5 
Bl51-plastyczne 6,3 22 2,5 -,034 ,973 
mania B 152-plastyczne 6,3 22 2,0 
w CHAD Bl51-werbalne 3,1 22 1,8 
-1,300 ,208 
B 152-werbalne 3,6 22 1,7 
BI51 3,7 22 1,4 -1,362 ,188 
BI52 4,1 22 1,2 


Skróty użyte w tabelach: BISl - Berliński Test Struktury Inteligencji, zaostrzenie objawów; BISl-liczbowe - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, zaostrzenie objawów; BISl-plastyczne - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, zaostrzenie objawów; BIS l- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, zaostrzenie objawów; BIS2 - 
Berliński Test Struktury Inteligencji, remisja; BIS2-liczbowe - Berliński Test Struktury Inteligencji - 
kreatywność numeryczna, remisja; BIS2-plastyczne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność 
figuratywno-obrazowa, remisja; BIS2-werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność 
werbalna, remisja. 


Wykazano istotną różnicę w cechach kreatywności mierzonych testem BIS w 
zależności od faz choroby afektywnej dwubiegunowej. Dla osób z depresją wynik ogólny 
zmienił się w sposób istotny - osoby w fazie remisji depresji mają wyższe wyniki 
kreatywności mierzonej testem BIS. Na wynik ogólny tego testu składają się różnice w 
skali umiejętności plastycznych BIS oraz werbalnych BIS. Dla skali umiejętności 
liczbowych BIS nie zaobserwowano istotnej różnicy. 
Dla osób z objawami manii w przebiegu choroby afektywnej dwubiegunowej nie 
stwierdzono różnicy między fazą nasilenia a remisji. 


95
		

/p0096.djvu

			5.2.11 Nasilenie objawów 


W tabeli 33 zamieszczono współczynniki korelacji kreatywności wyrażonej za 
pomocą testów BW AS i BIS dla grupy chorych w odniesieniu do nasilenia objawów 
choroby afektywnej dwubiegunowej. 


Tabela 33 


miary depresja w CHAD (N=18) mania w CHAD (N=22) 
kreatywności korelacja istotność korelacja istotność 
Pearsona (dwustronna) Pearsona (dwustronna) 
BWASI-TAK 0,305 0,218 -0,068 0,7 63 
BWAS1- NIE 0,182 0,471 -0,254 0,254 
BWASl 0,275 0,269 -0,226 0,312 
B IS l -liczbowe -,563' 0,015 -0,108 0,632 
BIS1- -,651 " 0,003 -0,276 0,214 
plastyczne 
BIS1-werbalne -0,342 0,165 -O ,222 0,320 
BISl -,696" 0,001 -0,294 0,184 


* - korelacja istotna na poziomie p < 0,05, 


** - korelacja istotna na poziomie p < 0,01 


Skróty użyte w tabelach: BWASl - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, zaostrzenie objawów; 
BWASl-TAK - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", zaostrzenie 
objawów; BWASl-NIE - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", 
zaostrzenie objawów; BISl - Berliński Test Struktury Inteligencji, zaostrzenie objawów; BISl-liczbowe - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, zaostrzenie objawów; BISl-plastyczne - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, zaostrzenie objawów; BISl- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, zaostrzenie objawów. 


Stwierdzono zależność dla skali BIS między cechami kreatywności a nasileniem 
objawów depresji w przebiegu CHAD. Im większe nasilenie objawów depresji tym 
mniejsza kreatywność mierzona testem BIS. Nasilenie objawów manii nie wplywało 
istotnie na kreatywność pacjentów ani mierzoną testem BIS, ani testem BW AS. 


96
		

/p0097.djvu

			5.2.12 Wiek początku choroby 


W tabeli 34 zamieszczono współczynniki korelacji cech kreatywności wyrażonej za 
pomocą testu BW AS dla grupy chorych w zależności do wieku początku choroby 
afektywnej dwubi egunowej. 


Tabela 34 


Wiek poczqtku BWAS1- BW AS1- BWASl BW AS2 - BW AS2 - BW AS2 
grupa choroby TAK NIE TAK NIE 
depresj współczynnik -,139 -,166 -,204 -,291 -,285 -,203 
aw korelacji 
CHAD 
(N=18) istotność ,582 ,510 ,417 ,241 ,252 ,419 
mania współczynnik -,042 ,009 -,057 -,038 -,222 -,153 
w CHAD korelacji 
(N=22) istotność ,853 ,969 ,803 ,868 ,321 ,497 


Skróty użyte w tabelach: BWASl - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, zaostrzenie objawów; 
BWASI-TAK - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", zaostrzenie 
objawów; BWASI-NIE - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", 
zaostrzenie objawów; BW AS2 - Skala Preferencji Estetycznej Barrona- Welsha, remisja; BW AS2- TAK - 
Skala Preferencji Estetycznej Barrona- Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", remisja; BW AS2-NIE - Skala 
Preferencji Estetycznej Barrona- Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", remisja. 


Nie stwierdzono istotnego wplywu wieku początku choroby na kreatywność 
pacjentów mierzoną testem BW AS. 


97
		

/p0098.djvu

			W tabeli 35 zamieszczono współczynniki korelacji cech kreatywności wyrażonej za 
pomocą testu BIS dla grupy chorych w odniesieniu do wieku początku choroby afektywnej 
dwubiegunowej. 


Tabela 35 


Wiek B151- B151- B151- B152- B152- B152- 
grupa poczqtku liczbowe plastycz werbaln BI51 liczbowe plastycz werbaln BI52 
choroby ne e ne e 
depresja współczynni -,13S -,145 ,039 -,054 ,096 ,071 -,059 ,159 
w CHAD k korelacji 
(N=lS) istotność ,5S4 ,566 ,S79 ,S32 ,704 ,779 ,S17 ,530 
mania w współczynni ,211 ,052 ,037 -,001 -,193 -,129 -,163 -,271 
CHA D k korelacji 
(N=22) istotność ,346 ,SlS ,S 70 ,996 ,390 ,569 ,467 ,223 


Skróty użyte w tabelach: BISl - Berliński Test Struktury Inteligencji, zaostrzenie objawów; BISl-liczbowe - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, zaostrzenie objawów; BISl-plastyczne - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, zaostrzenie objawów; BISl- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, zaostrzenie objawów; BIS2 - 
Berliński Test Struktury Inteligencji, remisja; BIS2-liczbowe - Berliński Test Struktury Inteligencji - 
kreatywność numeryczna, remisja; BIS2-plastyczne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność 
figuratywno-obrazowa, remisja; BIS2-werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność 
werbalna, remisja. 


Nie stwierdzono istotnego wplywu wieku początku choroby na kreatywność 
pacjentów mierzoną testem BIS. 


98
		

/p0099.djvu

			5.2.13 Długość procesu chorobowego 


W tabeli 36 zamieszczono współczynniki korelacji kreatywności wyrażonej za 
pomocą testów BW AS dla grupy chorych w odniesieniu do długości procesu chorobowego 
choroby afektywnej dwubiegunowej. 


Tabela 36 


lata choroby BW AS1- BWAS1- BWAS1 BW AS2 - BW AS2 - BW AS2 
grupa TAK NIE TAK NIE 
depresj współczynnik korelacji ,060 ,156 ,186 -,233 ,037 -,073 
aw 
CHA D istotność ,813 ,538 ,460 ,351 ,885 ,775 
(N=18) 
mania współczynnik korelacji ,022 ,070 ,019 ,076 ,278 ,189 
w 
CHA D 
(N=22) istotność ,923 ,756 ,934 ,735 ,210 ,400 


Skróty użyte w tabelach: BW ASI - Skala Preferencji Estetycznej Barrona- Welsha, zaostrzenie objawów; 
BWASI-TAK - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", zaostrzenie 
objawów; BWASI-NIE - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", 
zaostrzenie objawów; BW AS2 - Skala Preferencji Estetycznej Barrona- Welsha, remisja; BW AS2- TAK - 
Skala Preferencji Estetycznej Barrona- Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", remisja; BW AS2-NIE - Skala 
Preferencji Estetycznej Barrona- Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", remisja. 


Nie stwierdzono istotnego wpływu długości procesu chorobowego na kreatywność 
pacjentów mierzoną testem BW AS. 


99
		

/p0100.djvu

			W tabeli 37 zamieszczono współczynniki korelacji kreatywności wyrażonej za 
pomocą testu BIS dla grupy chorych w odniesieniu do długości procesu chorobowego 
choroby afektywnej dwubiegunowej. 


Tabela 37 


B151- B151- B151- B152- B152- B152- 
grupa lata choroby liczbo plastyczn werboln BI51 liczbow plastycz werboln BI52 
we e e e ne e 
depresj współczynnik ,247 -,115 -,314 -,290 -,173 -,388 -,345 -,450 
ow korelacji 
CHAD istotność 
(N=18) ,323 ,650 ,204 ,243 ,493 ,112 ,161 ,061 
mania współczynnik -,151 -,257 -,038 -,175 -,283 -,180 ,194 -,100 
w korelacji 
CHAD 
(N=22) istotność ,502 ,248 ,866 ,435 ,201 ,424 ,386 ,657 


Skróty użyte w tabelach: BISl - Berliński Test Struktury Inteligencji, zaostrzenie objawów; BISl-liczbowe - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, zaostrzenie objawów; BISl-plastyczne - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, zaostrzenie objawów; BISl- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, zaostrzenie objawów; BIS2 - 
Berliński Test Struktury Inteligencji, remisja; BIS2-liczbowe - Berliński Test Struktury Inteligencji - 
kreatywność numeryczna, remisja; BIS2-plastyczne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność 
figuratywno-obrazowa, remisja; BIS2-werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność 
werbalna, remisja. 


Na pOZlOrme trendu statystycznego, wykazano wplyw długości procesu 
chorobowego na kreatywność pacjentów mierzoną testem BIS w remisji depresji w 
przebiegu choroby afektywnej dwubiegunowej - im więcej lat choroby tym gorsze wyniki. 


100
		

/p0101.djvu

			5.2.14 Ilość epizodów choroby 


W tabeli 38 zamieszczono współczynniki korelacji kreatywności wyrażonej za 
pomocą testu BW AS dla grupy chorych w odniesieniu do ilości epizodów choroby 
afektywnej dwubi egunowej. 


Tabela 38 


ilość epizodów BWAS1- BW AS1- BWAS1 BWAS2 - BW AS2 - BW AS2 
grupa choroby TAK NIE TAK NIE 
depresj współczynnik -,101 ,241 ,166 -,257 ,167 -,119 
aw korelacji 
CHAD 
(N=1S) istotność ,691 ,336 ,510 ,303 ,50S ,639 
mania współczynnik ,049 ,074 ,060 ,144 ,342 ,233 
w CHAD korelacji 
(N=22) istotność ,S29 ,742 ,792 ,523 ,119 ,296 


Skróty użyte w tabelach: BWASl - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, zaostrzenie objawów; 
BW ASI-TAK - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", zaostrzenie 
objawów; BW ASI-NIE - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", 
zaostrzenie objawów; BW AS2 - Skala Preferencji Estetycznej Barrona- Welsha, remisja; BW AS2- TAK - 
Skala Preferencji Estetycznej Barrona- Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", remisja; BW AS2-NIE - Skala 
Preferencji Estetycznej Barrona- Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", remisja. 


Nie wykazano istotnego wplywu ilości epizodów choroby na kreatywność 
pacjentów mierzoną testem BW AS. 


101
		

/p0102.djvu

			W tabeli 39 zamieszczono współczynniki korelacji kreatywności wyrażonej za 
pomocą testu BIS dla grupy chorych w odniesieniu do ilości epizodów choroby afektywnej 
dwubiegunowej. 


Tabela 39 


ilość B151- B151- B151- B152- B152- B152- 
grupa epizodów liczbo plastycz werbaln BI51 liczbo plastyczn werbaln BI52 
choroby we ne e we e e 
depresj współczynni ,372 ,163 -,181 ,113 ,165 -,003 -,039 ,060 
aw k korelacji 
CHAD istotność 
(N=18) ,129 ,519 ,471 ,654 ,513 ,992 ,877 ,813 
mania współczynni ,127 -,043 ,068 ,057 -,175 -,132 ,226 -,033 
w CHAD k korelacji 
(N=22) istotność ,573 ,849 ,763 ,800 ,435 ,560 ,312 ,882 


Skróty użyte w tabelach: BISl - Berliński Test Struktury Inteligencji, zaostrzenie objawów; BISl-liczbowe - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, zaostrzenie objawów; BISl-plastyczne - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, zaostrzenie objawów; BISl- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, zaostrzenie objawów; BIS2 - 
Berliński Test Struktury Inteligencji, remisja; BIS2-liczbowe - Berliński Test Struktury Inteligencji - 
kreatywność numeryczna, remisja; BIS2-plastyczne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność 
figuratywno-obrazowa, remisja; BIS2-werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność 
werbalna, remisja. 


Nie wykazano istotnego wplywu ilości epizodów choroby na kreatywność 
pacjentów mierzoną testem BIS. 


102
		

/p0103.djvu

			5.2.15 Długość leczenia 


W tabeli 40 zamieszczono współczynniki korelacji kreatywności wyrażonej za 
pomocą testów BW AS dla grupy chorych w odniesieniu do długości leczenia choroby 
afektywnej dwubi egunowej. 


Tabela 40 


długość leczenia BW AS1- BWAS1- BWASl BWAS2 - BW AS2 - BW AS2 
grupa TAK NIE TAK NIE 
depresj współczynnik ,071 ,021 ,097 -,168 -,066 -,127 
aw korelacji 
CHAD 
(N=18) istotność ,779 ,933 ,701 ,505 ,793 ,616 
mania współczynnik ,029 ,147 ,142 ,143 ,087 ,148 
w CHAD korelacji 
(N=22) istotność ,898 ,514 ,529 ,526 ,701 ,512 


Skróty użyte w tabelach: BWASl - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, zaostrzenie objawów; 
BWASI-TAK - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", zaostrzenie 
objawów; BW ASI-NIE - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", 
zaostrzenie objawów; BW AS2 - Skala Preferencji Estetycznej Barrona- Welsha, remisja; BW AS2- TAK - 
Skala Preferencji Estetycznej Barrona- Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", remisja; BW AS2-NIE - Skala 
Preferencji Estetycznej Barrona- Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", remisja. 


Nie wykazano istotnego wplywu długości leczenia na kreatywność pacjentów 
mierzoną testem BW AS. 


103
		

/p0104.djvu

			W tabeli 41 zamieszczono współczynniki korelacji kreatywności wyrażonej za 
pomocą testu BIS dla grupy chorych w odniesieniu do długości leczenia choroby 
afektywnej dwubi egunowej. 


Tabela 41 


długość B151- B151- B151- B152- B152- B152- 
grupa leczenia liczbowe plastycz werbaln BI51 liczbowe plastycz werbaln BI52 
ne e ne e 
depresja współczynni ,070 -,045 -,247 -,201 -,255 -,171 -,019 -,216 
w CHA D k korelacji 
(N=18) istotność ,782 ,858 ,323 ,425 ,307 ,498 ,941 ,390 
mania w współczynni -,186 -,297 -,298 -,375 -,202 -,209 ,064 -,174 
CHA D k korelacji 
(N=22) istotność ,406 ,179 ,177 ,086 ,367 ,350 ,776 ,437 


Skróty użyte w tabelach: BISl - Berliński Test Struktury Inteligencji, zaostrzenie objawów; BISl-liczbowe - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, zaostrzenie objawów; BISl-plastyczne - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, zaostrzenie objawów; BISl- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, zaostrzenie objawów; BIS2 - 
Berliński Test Struktury Inteligencji, remisja; BIS2-liczbowe - Berliński Test Struktury Inteligencji - 
kreatywność numeryczna, remisja; BIS2-plastyczne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność 
figuratywno-obrazowa, remisja; BIS2-werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność 
werbalna, remisja. 


Na pOZlOrme trendu statystycznego wykazano wplyw długości leczenia na 
kreatywność pacjentów mierzoną testem BIS w epizodzie manii w przebiegu choroby 
afektywnej dwubiegunowej - im więcej lat choroby tym gorsze wyniki. 


104
		

/p0105.djvu

			5.2.16 Pozostałe istotne czynniki powiązane z kreatywnością u osób z CHAD 


a) Wiek 


W tabeli 42 zamieszczono współczynniki korelacji kreatywności wyrażonej za 
pomocą testów BIS i BW AS dla grupy chorych w odniesieniu do ich wieku (N=40). 


Tabela 42 


wiek 
miary kreatywności korelacja Pearsona istotność (dwustronna) 
BWAS1- TAK -O ,222 0,170 
BWAS1- NIE 0,090 0,579 
BWASl -0,080 0,625 
B IS l-liczbowe 0,171 0,293 
BIS1-plastyczne -0,351' 0,024 
BIS l-werbalne -0,258 0,109 
BISl -0,266 0,097 
BWAS2-TAK -0,336' 0,034 
BWAS2-NIE -0,020 0,903 
BW AS2 -O ,205 0,204 
BIS2-liczbowe -0,167 0,302 
BIS2-plastyczne -0,377' 0,016 
BIS2-werbalne -0,254 0,114 
BIS2 -0,389' 0,013 


Skróty użyte w tabelach: BWASl - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, zaostrzenie objawów; 
BWASl-TAK - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", zaostrzenie 
objawów; BWASl-NIE - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", 
zaostrzenie objawów; BISl - Berliński Test Struktury Inteligencji, zaostrzenie objawów; BISl-liczbowe - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, zaostrzenie objawów; BISl-plastyczne - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, zaostrzenie objawów; BISl- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, zaostrzenie objawów; BWAS2 - 
Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, remisja; BWAS2-TAK - Skala Preferencji Estetycznej 
Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", remisja; BWAS2-NIE - Skala Preferencji Estetycznej 
Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", remisja; BIS2 - Berliński Test Struktury Inteligencji, 
remisja; BIS2-liczbowe - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, remisja; BIS2- 
plastyczne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, remisja; BIS2- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, remisja. 


Wykazano wplyw wieku pacjentów na kreatywność mierzoną testem BIS i testem 
BW AS. W remisji objawów stwierdzono, że im osoba starsza, tym uzyskiwała gorsze 
wyniki kreatywności dla skali BIS, szczególnie umiejętności plastycznych BIS. Gorsze 
wyniki odnotowano również w remisj i obj awów dla podskali BW AS-TAK, co jednak nie 
wplynęło istotnie na całość skali BW AS. 


105
		

/p0106.djvu

			W zaostrzeniu choroby stwierdzono również, że Im starszy wiek pacjenta, tym 
mniejsze umiejętności plastyczne BIS, a na poziomie trendu statystycznego niższe wyniki 
dla ogólnej skali BIS. 
b) Wykształcenie 


W tabeli 43 zamieszczono współczynniki korelacji kreatywności wyrażonej za 
pomocą testów BIS i BW AS dla grupy chorych w odniesieniu do ich wykształcenia 


(N=40). 


Tabela 43 


wykształcenie 
miary kreatywności korelacja Pearsona istotność (dwustronna) 
BWAS1-TAK 0,192 0,235 
BWAS1- NIE -0,158 0,330 
BWAS1 0,038 0,814 
BIS 1 -liczbowe 0,097 0,553 
BIS1-plastyczne 0,290 0,069 
BIS1-werbalne 0,169 0,298 
BIS1 0,318' 0,046 
BWAS2-TAK -0,070 0,668 
BWAS2 - NIE -0,022 0,891 
BW AS2 -0,076 0,639 
BIS2-liczbowe 0,042 0,796 
B IS2-plastyczne 0,050 0,757 
B IS2-werbalne 0,236 0,142 
BIS2 0,177 0,274 


Skróty użyte w tabelach: BWASl - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, zaostrzenie objawów; 
BWASl-TAK - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", zaostrzenie 
objawów; BWASl-NIE - Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", 
zaostrzenie objawów; BISl - Berliński Test Struktury Inteligencji, zaostrzenie objawów; BISl-liczbowe - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, zaostrzenie objawów; BISl-plastyczne - 
Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, zaostrzenie objawów; BISl- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, zaostrzenie objawów; BWAS2 - 
Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha, remisja; BWAS2-TAK - Skala Preferencji Estetycznej 
Barrona-Welsha - odpowiedzi "podoba mi się", remisja; BWAS2-NIE - Skala Preferencji Estetycznej 
Barrona-Welsha - odpowiedzi "nie podoba mi się", remisja; BIS2 - Berliński Test Struktury Inteligencji, 
remisja; BIS2-liczbowe - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność numeryczna, remisja; BIS2- 
plastyczne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność figuratywno-obrazowa, remisja; BIS2- 
werbalne - Berliński Test Struktury Inteligencji - kreatywność werbalna, remisja. 


Wykazano wplyw wykształcenia na kreatywność pacjentów mierzoną testem BIS w 
zaostrzeniu objawów choroby afektywnej dwubiegunowej. Stwierdzono, że im wyższe 
wykształcenie pacjentów tym lepsze wyniki w skali BIS. 


106
		

/p0107.djvu

			6. OMÓWIENIE 


6.1 Różnice przejawianej kreatywności pomiędzy pacjentami z CHAD i grupą 
kontrolną osób zdrowych 


W badaniu przeprowadzonym na potrzeby niniejszej pracy, mierzono kreatywność 
za pomocą Skali Preferencji Estetycznej Barrona-W elsha (BWAS) oraz Berlińskiego Testu 
Struktury Inteligencji (BIS). Porównywano pacjentów w remisji choroby afektywnej 
dwubiegunowej z grupą kontrolną osób zdrowych. Wykazano różnice pod względem 
przejawianych cech kreatywności tylko dla skali BIS. Wplyw na ogólny wynik skali BIS 
mialy szczególnie nasilone uzdolnienia werbalne chorych. Nie stwierdzono różnicy dla 
skali BW AS. Można domniemać, iż przyczyną braku spodziewanej różnicy dla skali 
BW AS, jest uzyskana w tym teście wyższa średnia populacji polskiej badanej grupy 
kontrolnej, w porównaniu do populacji Stanów Zjednoczonych (średnia badanej grupy 
kontrolnej 26 :t 13, w tym: dla kobiet 24 :t 12, a dla mężczyzn 30 :t 13; podczas gdy 
średnia dla zdrowych kobiet grupy kontrolnej w USA wynosiła 19 :t 12, natomiast dla 
zdrowych mężczyzn w USA średnia 17 :t 12). W licznych badaniach przeprowadzonych w 
Stanach Zjednoczonych z wykorzystaniem Skali Preferencji Estetycznej B arrona-Welsha, 
potwierdzono większą kreatywność chorych w eutymii z rozpoznaniem zaburzeń 
dwubiegunowych - w porównaniu z grupą kontrolną osób zdrowych. Wskazują na to m.in. 
badania Simeonovej i wsp. (2005), które wykazały większą kreatywność pacjentów z 
CHAD w porównaniu do grupy kontrolnej (największą różnicę uzyskali oni w podskali 
"nie podoba mi się"). Na taki wynik w sposób istotny wpływała niechęć do wybierania 
symetrycznych i prostych form w teście BW AS, która naj prawdopodobniej wynikała z 
takich cech afektu, mogących dostarczać energii twórczej, jak: neurotyzm, cyklotymia, 
dystymia czy drażliwość. Z tego samego ośródka pochodzą badania Santosy i wsp. z 2007 
roku. Wykazali oni, że dwubiegunowi pacjenci zdobyli zdecydowanie wyższą ilość 
punktów w teście BW AS, w porównaniu z grupą kontrolną osób zdrowych oraz chorych z 
rozpoznaniem zaburzeń afektywnych jednobiegunowych. Liczba punktów w teście BW AS 
uzyskanych przez pacjentów z CHAD korelowała z liczbą punktów zdobytych przez osoby 
z kierunków twórczych. Nie znaleziono natomiast doniesień, w których przy użyciu skali 
BIS byli badani pacjenci z dwubiegunowością. 


107
		

/p0108.djvu

			Szereg publikacji wskazuje na występowanie większych uzdolnień twórczych 
pośród pacjentów z zaburzeniami dwubiegunowymi. Na podstawie "Kwestionariusza 
Osobowego", wykonywanego w trakcie remIsJI objawów choroby dwubiegunowej, 
odnotowano u badanych chorych istotnie częściej występujące uzdolnienia plastyczne, 
muzyczne oraz literackie. Nie wykazano zarazem znaczącej różnicy dla zdolności z nauk 
ścislych pomiędzy obiema grupami. Uzyskane wyniki mogą potwierdzać hipotezę Nancy 
Andreasen (2003), która twierdzi, iż tzw. "humanistyczna" kreatywność jest związana z 
zaburzeniami nastroju, natomiast kreatywność "ścisła" (związana z abstrakcyjnym 
myśleniem, dotyczącym np. matematyki czy fizyki) łączy się z psychopatologią 
schizofrenii. Uważa także, iż zaburzenia afektu i emocji w przebiegu CHAD implikują 
zdolność do "głębszego odczuwania", która jest przekształcana w działania twórcze oraz 
użyteczne idee. 
Przeprowadzone w niniejszej pracy badania wykazaly, że istotnie częściej wśród 
krewnych osób chorych, w porównaniu z krewnymi osób zdrowych, występują uzdolnienia 
artystyczne (plastyczne, muzyczne oraz literackie). Znacząco częściej występują one u 
rodzeństwa oraz rodziców osób chorych. Rzadziej, ale na poziomie trendu statystycznego, 
stwierdzono również częstsze występowanie uzdolnień artystycznych wśród dziadków 
pacjentów. Uzyskane wyniki potwierdzają hipotezę badawczą oraz pokrywają się z 
doniesieniami innych naukowców o zwiększonej kreatywności krewnych pierwszego 
stopnia osób z chorobą dwubiegunową. Już w 1988 roku Richards wykazała, że krewni 
pierwszego stopnia pacjentów z CHAD odznaczali się istotnie wyższymi wynikami w skali 
badającej tzw. powszednią kreatywność (Lifetime Creativity Scale) w porównaniu do 
grupy kontrolnej osób zdrowych bez obciążenia rodzinnego chorobami psychicznymi. 
Również Coryell i wsp. stwierdzili w 1989 roku większe zawodowe i edukacyjne 
osiągnięcia u krewnych pierwszego stopnia osób z CHAD w porównaniu do grupy 
kontrolnej. Simeonowa z zespołem wykazała, że dzieci osób z CHAD są bardziej 
kreatywne w porównaniu do rówieśników zdrowych rodziców (2005). Z uwagi na fakt, że 
choroba dwubiegunowa jest w głównej mierze uwarunkowana genetycznie, postawiono w 
literaturze przedmiotu hipotezę, iż te same czynniki genetyczne mogą predysponować 
zarówno do wystąpienia choroby dwubiegunowej, jak i zdolności twórczych. Wskazane 
doniesienia naukowe znajdują potwierdzenie w wynikach niniejszej pracy. Wykazano w 
niej ponadto, iż w rodzinach pacjentów występuje istotnie większy odsetek osób 
posiadających wybitne osiągnięcia artystyczne i z nauk ścislych, które to osiągnięcia 
potwierdzają otrzymane przez te osoby nagrody, wydane publikacje oraz udział w 


108
		

/p0109.djvu

			wystawach z dziedziny artystycznej. Wyniki moich badań zgodne są także z wcześniejszą 
pracą Andreasen (1987), która badając 30 pisarzy, u 80% z nich zdiagnozowała epizody 
afektywne, a u ich krewnych pierwszego stopnia także wyższy wskaźnik zaburzeń 
nastroju, jak również wyższy poziom kreatywności (20%) w porównaniu z krewnymi 
grupy kontrolnej (8%). Znamienną cechą wspólną tych rodzin twórczych był specyficzny 
sposób myślenia oraz takie cechy osobowości jak: otwartość na doświadczenia, ciekawość 
świata, chęć podejmowania ryzyka, żądność przygód, otwartość intelektualna oraz chęć do 
zadawania pytań. Stwierdzono, że takie cechy osobowości przyczyniają się zarówno do 
zwiększonej kreatywności, jak i podatności na zaburzenia nastroju. 
W niniejszym badaniu, do pomiaru schizotypii wykorzystano Kwestionariusz Cech 
Schizotypii (O-LIFE), a do pomiaru cech kreatywności - Skalę Preferencji Estetycznej 
Barrona-Welsha (BW AS) i Berliński Test Struktury Inteligencji (BIS). Wykazano, że 
chorzy różnią się istotnie od zdrowych poziomem schizotypii. Pacj enci uzyskali 
zdecydowanie wyższe wyniki dla całości skali schizotypii, jak i wszystkich jej podskal. 
Potwierdza to doniesienie Herona z 2003 roku, który udowodnił, iż schizotypia jest 
bardziej nasilona u pacjentów z CHAD, w porównaniu do grupy kontrolnej osób 
zdrowych, natomiast mniej nasilona niż u chorych na schizofrenię. W wielu niezależnych 
badaniach, wskazywano na pozytywną korelację schizotypii z kreatywnością. Wykazał ją 
na grupie zdrowych osób chociażby Schuldberg (1988, 2005) dla skali BW AS i testu 
"How do you think". Również w przeprowadzonym przeze mnie badaniu udowodniono 
pozytywną korelację dla skali BW AS i schizotypii. Najbardziej znaczący wplyw 
schizotypii, jako czynnika pośredniczącego dla kreatywności pacjentów, zaznaczył się dla 
skali BW AS. Odnotowano istotny wplyw takich wymiarów schizotypii jak: "Zachowania 
Impulsywne i Niezgodne z Regulami", "Niezwykłe Doznania" oraz "Dezorganizacja 
Poznawcza". Dla wyższych osiagnięć w skali BIS, wykazano istotność "Zachowań 
Impulsywnych i Niezgodnych z Regułami". Uzyskane wyniki stanowią potwierdzenie 
doniesień Burcha i wsp. z 2006 roku. W badaniach na artystach i osobach z kierunków 
twórczych, wykazali oni znaczącą korelację kreatywności ze schizotypią. U osób 
twórczych stwierdzili ponadto szczególne nasilenie takich cech schizotypii (także badanej 
skalą O-LIFE), jak: "Niezwykłe Doznania", "Dezorganizacja Poznawcza" oraz 
"Zachowania Impulsywne i Niezgodne z Regulami". 
W niniejszym badaniu dla osób zdrowych, nie wykazano istotnej korelacji między 
ogólnym wynikiem schizotypii, a testem BW AS. Stwierdzono jednak wplyw 
poszczególnych wymiarów schizotypii na kreatywność w skali BIS. Na ogólny wynik BIS 


109
		

/p0110.djvu

			największy pozytywny wplyw mialy "Niezwykłe Doznania" oraz "Zachowania 
Impulsywne i Niezgodne z Regułami". Zaobserwowano również, że im większe było 
nasilenie "Introwersji i Anhedonii", tym gorsze wyniki uzyskiwaly osoby zdrowe w skali 
BIS. Tą samą skalą schizotypii posługiwali się Nettle i Clegg (2006), porównując dużą 
grupę artystów z populacją ogólną. Wykazali oni, iż środowisko artystyczne cechowało się 
nasileniem "Niezwyklych Doznań" oraz "Zachowań Impulsywnych i Niezgodnych z 
Regulami". Autorzy wiązali wzrost zachowań twórczych szczególnie z tendencją do 
doświadczania "Niezwykłych Doznań", natomiast ich spadek z nasileniem "Introwersji i 
Anhedonii". Do podobnych wniosków doszli też Nelson i Rawlings (2008), którzy 
wykazali na stuosobowej grupie artystów, iż czynnikiem najbardziej ZWiązanym z 
aktywnością twórczą była schizotypia. Zbieżność otrzymanych wyników w 
przeprowadzonym badaniu własnym z doniesieniami z literatury przedmiotu potwierdza 
rolę schizotypii dla procesów kreatywnych i działań twórczych. 
Przeprowadzone badanie nie potwierdziło hipotezy o różnicy w ręczności między 
osobami zdrowymi i chorymi, osoby z obu grup okazaly się bowiem tak samo ręczne. W 
grupie chorych nie wykazano w ogóle żadnej osoby leworęcznej, przy trzech osobach 
leworęcznych w grupie zdrowych. Ponadto, stwierdzono podobną liczebność osób 
oburęcznych: 3 osoby wśród zdrowych i 2 osoby wśród chorych. Generalnie zatem obie 
grupy badane były praworęczne. W licznych badaniach na osobach zdrowych oraz 
pacjentach doszukiwano się związku między kreatywnością a lateralizacją mózgu. W 
szczególności formułowano hipotezy, Wiążące oburęczność ze skłonnościami 
psychotycznymi (Schurhoff i wsp., 2008; Preti i wsp., 2007; Somers i wsp., 2008) - 
hipotez tych nie potwierdzily badania zespołu hiszpańskiego (Fonseca-Pedrero i wsp., 
2007). W badaniach Savitza i wsp. (2007) na próbie 240 osób wskazano, iż pacjenci z 
CHAD są znacznie bardziej zlateralizowani, niż ich zdrowi krewni, nie wykazano jednak 
by pacjenci z CHAD byli bardziej oburęczni czy obunożni niż grupa kontrolna. Z kolei 
Nowakowska i wsp. (2008) wykazali na dużej próbie chorych, że odsetek osób 
niepraworęcznych wśród chorych wynosi 15% w porównaniu do 8-10% w populacji 
ogólnej. 


110
		

/p0111.djvu

			6.2 Czynniki powiązane z kreatywnością u osób z CHAD 
W przeprowadzonym na potrzeby niniejszej pracy badaniu, nie wykazano wplywu 
typu CHAD na kreatywność pacj entów badaną w całej grupie chorych (bez rozróżnienia 
zaostrzenia choroby dwubiegunowej na depresję i manię). Stwierdzono jednak, iż w 
ostrym epizodzie CHAD pacjenci hipomaniakalni byli zdecydowanie bardziej kreatywni 
niż pacjenci maniakalni. Tę istotną różnicę wykazano w badaniu kreatywności skalą 
BW AS. W literaturze przedmiotu, Andreasen (2008) stawia hipotezę, iż łagodniejszy 
przebieg choroby dwubiegunowej ograniczenie nasilenia ciężkich epizodów 
maniakalnych może łączyć się ze zwiększoną kreatywnością. Podobnie Janka (2006), w 
swojej publikacji przedstawia teorię "odwróconego U", odnoszącego się do wplywu 
podwyższonego nastroju na zachowania kreatywne - wzmożony nastrój miałby sprzyjać 
kreatywności tylko do pewnego granicznego punktu, po którym wplywa już tylko 
negatywnie na działania kreatywne. Teoria ta wskazywałaby również, że lepszy wpływ na 
zachowania kreatywne mialyby mniejsze nasilenia podwyższonego nastroju, czyli stany 
hipomanii, które charakteryzują typ lICHAD. 
W przeprowadzonym badaniu, pacjenci z rodzinnym obciążeniem chorobami 
psychicznymi, uzyskali istotnie wyższe wyniki dla miar kreatywności niż pacjenci bez 
chorób psychicznych w rodzinie. Różnice te były najbardziej widoczne w remisji 
objawów choroby dwubiegunowej dla skali BW AS, a na poziomie trendu statystycznego 
także dla skali BIS. Jednocześnie podobne zależności zaobserwowano w zaostrzeniu 
objawów choroby dla skali BW AS i pacjentów z rodzinnym obciążeniem chorobami 
psychicznymi. Uzyskali oni wyższe wyniki w podskali BW AS-NIE rzutujące na poziomie 
trendu statystycznego na całą skalę BW AS. Rezultaty te mogą wskazywać na przyczynę 
utrzymywania się chorobowych genów w populacji, które jednocześnie przyczyniają się 
do zwiększonej kreatywności jednostki. Zgodnie z tezą Millera (2001), twórczość 
artystyczna i cechy kreatywne implikują sukces jednostki w populacji i mogą być 
atrakcyjne dla partnerów seksualnych. Wplywają w ten sposób również na potencjał 
reprodukcyjny jednostki, a tym samym większe przekazywanie genów w populacji. Geny 
te prawdopodobnie mogą odpowiadać zarówno za kreatywność, jak i objawy choroby 
afektywnej dwubiegunowej. O przyczynie utrzymywania się takich genów w populacji 
piszą także Rybakowski (2008) i Whybrow (2006). Rybakowski podkreśla ich 
przystosowawczy charakter, który zapewnił homo sapiens przetrwanie i reprodukcję, a w 
obecnyh czasach może procentować objawami psychicznymi o charakterze 


111
		

/p0112.djvu

			dwubiegunowych zaburzeń nastroju. Whybrow twierdzi, iż populacja amerykańska 
przewodzi światu dzięki chorobie psychicznej, którą ma zapisaną w genach. Jest ona 
konsekwencją dziedziczenia genów przodków złożonych z emigrantów, którzy by zdobyć 
nowe życie i pieniądze musieli odznaczać się cechami osobowości, które predysponują 
zarówno do sukcesu jaki i choroby dwubiegunowej (np. otwartość na doświadczenia, 
żądza przygód, ciekawość świata, chęć podejmowania ryzyka oraz wzmożona energia). 
W mmeJszeJ pracy przeprowadzono badania występowania uzdolnień 
artystycznych oraz z zakresu nauk ścislych u pacjentów, a następnie zbadano czy osoby je 
wykazujące, charakteryzują się określonymi miarami kreatywności. Wśród osób 
wykazujących uzdolnienia plastyczne, uzyskano wyższe wyniki w skali kreatywności 
BW AS zarówno w remisji, jak i w zaostrzeniu objawów CHAD. Ponadto, wśród osób 
wykazujących uzdolnienia literackie, odnotowano wyższe wyniki w momencie zaostrzenia 
objawów dla skali kreatywności BIS. Na taki wynik wpływ mialy większe umiejętności 
plastyczne i liczbowe w teście BIS. Odnotowano również wyższe wyniki w podskali 
BWAS-TAK, co jednak nie wplynęło na wynik ogólny testu BWAS. Nie różnicowaly 
natomiast istotnie kreatywności osób badanych ani uzdolnienia muzyczne, ani uzdolnienia 
z nauk ścisłych, poza umiejętnościami liczbowymi BIS, które byly w niewielkim stopniu 
wyższe w grupie osób uzdolnionych muzycznie (p	
			

/p0113.djvu

			liczbowych BIS. W licznych badaniach wykazano, iż szczególnie utalentowane osoby, 
chorowaly na zaburzenia psychiczne, głównie o typie dwubiegunowym. W badaniach 
empirycznych Andreasen, a następnie Powers i Jamison wykazali zdecydowanie większy 
odsetek chorób psychicznych, szczególnie o obrazie zaburzeń nastroju, wśród badanych 
różnych grup pisarzy i artystów, w porównaniu do grupy kontrolnej osób zdrowych. W 
swych badaniach Ludwig, Jamison, Post oraz Schildkraut odnotowali 2-3 krotny wzrost 
występowania zaburzeń nastroju, objawów psychotycznych, a także zachowań 
samobójczych u artystów i pisarzy, w porównaniu z przedstawicielami innych profesji. 
Potwierdzenie tych wniosków widoczne jest również w poniżej przedstawionych 
wynikach badań, mówiących o wpływie zdolności artystycznych i ścisłych wśród 
krewnych osób badanych, na kreatywność pacjentów. Zbadano ponadto zależność 
pomiędzy przejawianą przez pacjentów kreatywnością a uzdolnieniami artystycznymi 
występującymi wśród ich najbliższych krewnych. Wykazano, iż pacjenci posiadający 
krewnych pierwszego stopnia z uzdolnieniami artystycznymi, uzyskiwali wyższe wyniki w 
teście BW AS. Zależność ta była wyraźnie widoczna w trakcie zaostrzenia objawów i 
słabła w trakcie remisji objawów choroby. Stwierdzono także różnicę w kreatywności 
pacjentów, którzy posiadali wybitnie artystycznie uzdolnione osoby w swoich rodzinach. 
Osiągali oni wyższe wyniki dla testu BIS w remisji CHAD, na co główny wpływ mialy 
umiejętności plastyczne BIS. Nie stwierdzono różnicy dla kreatywności mierzonej BW AS. 
Wykazano specyficzną niewielką różnicę w kreatywności, ZWiązaną z 
występowaniem wybitnych zdolności z nauk ścislych w rodzinie pacjentów. Osiągali oni 
wyższe wyniki tylko dla podskali BW AS - NIE w zaostrzeniu objawów. Jeśli wziąć pod 
uwagę dane na poziomie trendu statystycznego, to wyższe wyniki owi pacjenci uzyskali 
również w zaostrzeniu choroby dla całej skali BW AS, a także dla skali umiejętności 
liczbowych BIS. W remisji objawów uzyskali oni wyższe wyniki dla umiejętności 
liczbowych oraz werbalnych BIS, co jednak nie wplynęło na całościowy wynik skali BIS. 
Niekwestionowany związek schizotypii z kreatywnością pacj entów przedstawiono 
przy omówieniu hipotezy pierwszej. Stwierdzono znaczący wplyw schizotypii, jako 
czynnika pośredniczącego w kreatywności pacjentów, na wyniki w skali BW AS. 
Odnotowano istotny wplyw takich wymiarów schizotypii jak: "Zachowania Impulsywne i 
Niezgodne z Regulami", "Niezwykłe Doznania" oraz "Dezorganizacja Poznawcza". Dla 
wyższych osiagnięć w skali BIS, wykazano istotność "Zachowań Impulsywnych i 
Niezgodnych z Regulami". Można dodać, że nasilenie cech schizotypii wplywało na 
pacjentów w zaostrzeniu manii i depresji oraz ich remisji następujaco: pacjenci w remisji 


113
		

/p0114.djvu

			manii wykazywali większą kreatywność zarówno w całej skali BW AS jaki i BIS, 
natomiast pacjenci w zaostrzeniu depresji uzyskiwali gorsze wyniki w teście BIS, 
zwłaszcza w umiejętnościach werbalnych BIS. 
Podjęto również próbę wykazania korelacji między współczynnikiem ręczności 
pacjentów a ich kreatywnością. Z powodu homogeniczności badanej grupy pacjentów pod 
wzgledem ręczności nie udało sie wykazać jej wplywu na kreatywność (praworęcznych - 
38 osób, leworęcznych - O osób, oburęcznych -2 osoby). 
W niniejszej pracy postanowiono ponadto sprawdzić, czy kreatywność zależy od 
takich cech CHAD, jak faza choroby czy nasilenia objawów choroby. Stwierdzono, że 
wyniki testów kreatywności dla pacjentów w remisji depresji zmienily się w sposób istotny 
w porównaniu do fazy depresji - uzyskali oni wyższe wyniki kreatywności mierzonej 
testem BIS w remisji depresji. Na wynik ogólny tego testu składają się różnice w skali 
umiejętności plastycznych oraz werbalnych. Dla skali umiejętności liczbowych BIS nie 
zaobserwowano istotnej różnicy. Dla osób z objawami manii w przebiegu choroby 
afektywnej dwubiegunowej nie stwierdzono istotnej różnicy między fazą nasilenia a 
remisji objawów. Wykazano natomiast, że im większe nasilenie objawów depresji tym 
mniejsza kreatywność mierzona testem BIS. Nasilenie objawów manii nie wplywało 
istotnie na kreatywność pacjentów ani mierzoną testem BIS, ani BW AS. Dane te, 
potwierdzają zaburzenie sprawności procesów poznawczych w fazie nasilenia objawów 
depresji, co jest jak najbardziej zgodne z obrazem psychopatologii epizodów depresyjnych. 
Uzyskane wyniki, wykazujące różnice w teście BIS w zależności od fazy choroby, mogą 
świadczyć o zmianie sprawności procesów poznawczych w przebiegu CHAD. Brak różnic 
dla testu BW AS może natomiast oznaczać, niezależność wyników tego testu od faz 
choroby i nasilenia objawów, dlatego należy potraktować wynik testu BW AS jako 
osobniczo stałą cechę jednostki. 
W niniejszym projekcie badawczym starano sie poznać wplyw różnych czynników 
na kreatywność pacjentów z zburzeniami afektywnymi dwubiegunowymi. W tym celu 
zbadano, czy wiek rodziców w chwili poczęcia może oddzialywać na kreatywność. 
Stwierdzono istotną statystycznie zależność jedynie dla wieku ojca. Ustalono mianowicie, 
iż im starszy ojciec, tym mniejsze umiejętności werbalne pacjentów w fazie zaostrzenia 
obj awów. 
Przeprowadzone testy kreatywności BW AS oraz BIS, me wykazaly korelacji 
kreatywności z takimi zmiennymi jak wiek początku choroby oraz ilość przebytych 
epizodów choroby. Pomimo, że o wpływie łagodniejszego przebiegu CHAD (czyli 


114
		

/p0115.djvu

			rzadszych i mniej nasilonych epizodów choroby i dłuższych remisjach) donosiła Richards 
(1988), to w przeprowadzonym przeze mnie badaniu nie potwierdzono tej hipotezy, nie 
wykazano bowiem żadnej istotnej korelacji dla ilości zaostrzeń CHAD a miarami 
kreatywności. 
Wykazano natomiast negatywną korelację, na pOZIOmie trendu statystycznego, 
kreatywności z długością przebiegu procesu chorobowego (niższe wyniki testu BIS w 
remisji depresji) oraz długością leczenia CHAD (niższe wyniki testu BIS w zaostrzeniu 
objawów manii). Zespół pod kierownictwem Kettera w 2005 roku wykazał negatywną 
korelację w teście BW AS z czasem trwania choroby dwubiegunowej (Simeonova i wsp., 
2005). 
W mmeJszym badaniu wykazano znaczeme takich czynników, jak wiek czy 
wykształcenie dla procesów kreatywnych u pacjentów z zaburzeniami afektywnymi 
dwubiegunowymi. Zaobserwowano, że starsi pacjenci uzyskiwali gorsze wyniki 
kreatywności dla całej skali BIS - szczególnie w zakresie umiejętności plastycznych w 
remisji. Taką samą tendencję (chociaż o mniejszym nasileniu) zaobserwowano w 
zaostrzeniu choroby dla skali BIS, a zwłaszcza zdolności plastycznych BIS. Gorsze wyniki 
pacj entów odnotowano również w remisj i obj awów dla podskali BW AS- TAK, co jednak 
nie wplynęło istotnie na całość wyników w skali BW AS. Można wyciągnąć wniosek o 
pogarszaniu się sprawności procesów poznawczych związanych z wpływem wieku na 
funkcj e poznawcze. 
Stwierdzono też, że pacjenci z wyższym wykształceniem uzyskiwali lepsze wyniki 
kreatywności w skali BIS w zaostrzeniu objawów chorobowych. Taki wynik może 
sugerować zasadność hipotezy mówiącej, iż im wyższe wykształcenie (prawdopodobnie 
związane z wyższym ilorazem inteligencji) tym sprawniejsze funkcje poznawcze - lepiej 
funkcjonujące nawet pomimo nasilenia objawów choroby. 


115
		

/p0116.djvu

			7. PODSUMOWANIE 


Celem badań podjętych w niniejszej pracy było porównanie oraz ocena cech 
kreatywności w chorobie afektywnej dwubiegunowej w okresie zaostrzenia objawów 
choroby (manii lub depresji) oraz w remisji, a także porównanie tych cech z grupą 
kontrolną osób zdrowych. Nie porównywano dotychczas kreatywności pacjentów w 
zależności od faz choroby afektywnej dwubiegunowej. Opublikowane doniesienia skupialy 
się raczej na badaniu pacjentów z dwubiegunowością w remisji objawów oraz grupy 
kontrolnej osób zdrowych lub z kierunków twórczych. Ponadto podjęto próbę określenia w 
jakim stopniu długość i przebieg choroby oraz nasilenie objawów mają wplyw na poziom 
kreatywności. Postanowiono również wykazać czy nasilenie cech kreatywności pozostaje 
w związku z takimi zmiennymi, jak np. z wiekiem, obciążeniem rodzinnym chorobami 
psychicznymi, wiekiem rodziców w chwili poczęcia, występowaniem szczególnych 
uzdolnień: plastycznych, muzycznych, literackich oraz uzdolnień z nauk ścislych - 
dotyczących zarówno pacjenta, jak i członków jego rodziny oraz wpływu choroby na 
twórczość pacjenta. Postanowiono także sprawdzić czy krewni osób z CHAD są bardziej 
uzdolnieni artystycznie niż krewni osób zdrowych. 
W niniejszym badaniu wykazano, że pacjenci z chorobą afektywną dwubiegunową 
przejawiają więcej cech kreatywności w porównaniu z grupą kontrolną osób zdrowych. 
Stwierdzono, iż pacjenci będący w remisji objawów uzyskiwali istotnie wyższe wyniki w 
teście kreatywności Berlińskiego Testu Struktury Inteligencji. Wykazano zdecydowanie 
częstsze występowanie u osób chorych uzdolnień artystycznych: plastycznych, 
muzycznych i literackich. Stwierdzono, iż rodzice i rodzeństwo pacjentów przejawia 
znamiennie więcej uzdolnień artystycznych. Zauważono również, że rodziny pacjentów 
charakteryzują się wyższym odsetkiem osób posiadających wybitne i udokumentowane 
osiągnięcia artystyczne oraz z nauk ścisłych. 
Wykazano również, iż pacjenci przejawiają istotnie większe nasilenie schizotypii. 
Uzyskiwali oni znamiennie wyższe wyniki w Kwestionariuszu Cech Schizotypii (O-LIFE), 
we wszystkich badanych wymiarach, jak: "Niezwykłe Doznania", "Dezorganizacja 
Poznawcza", "Introwersja i Anhedonia" oraz "Zachowania Impulsywne i Niezgodne z 
Regulami". 
Nie zaobserwowano natomiast różnic pomiędzy pacjentami oraz grupą kontrolną w 
nasileniu cech kreatywności badanych za pomocą Skali Preferencji Estetycznej Barrona- 
Welsha. Nie wykazano również istotnych różnic w wynikach Edynburskiego 


116
		

/p0117.djvu

			Kwestionariusza Ręczności, ponieważ obie badane grupy byly praworęczne. Nie 
stwierdzono także by pacjenci wykazywali się większymi uzdolnieniami z zakresu nauk 
ścislych od osób zdrowych. 
W przebadanej grupie pacjentów stwierdzono związek między zwiększonym 
występowaniem cech kreatywności a pewnymi czynnikami. 
Stwierdzono, iż w ostrym epizodzie choroby afektywnej dwubiegunowej, pacjenci 
hipomaniakalni przejawiali więcej cech kreatywności niż paCJenCI maniakalni. 
Udowodniono, że obciążenie rodzinne chorobami psychicznymi implikuje zwiększoną 
kreatywność. Wykazano znaczący wpływ schizotypii, a zwłaszcza takich jej wymiarów 
jak: "Zachowania Impulsywne i Niezgodne z Regułami", "Niezwykłe Doznania" oraz 
"Dezorganizacja Poznawcza", jako czynnika pośredniczącego na kreatywność pacjentów. 
Wykazano także, iż schizotypia w remisji objawów manii nasila kreatywność, a zmniejsza 
ją w fazie depresji. Zaobserwowano, że faza remisji w przebiegu choroby dwubiegunowej 
sprzyja procesom kreatywności. Zauważono stymulujący wplyw wyższego wykształcenia 
na wyniki kreatywności mierzone testem BIS w zaostrzeniu CHAD. Zaobserwowano 
związek wzmożonej kreatywności z posiadanymi przez pacjentów zdolnościami 
plastycznymi i literackimi oraz z wybitnymi osiągnięciami artystycznymi i z nauk ścislych. 
Stwierdzono także, iż występowanie wśród krewnych pierwszego stopnia zdolności 
artystycznych oraz wybitnych uzdolnień artystycznych i ścislych w rodzinach osób 
badanych przej awia się istotnie większą kreatywnością pacj entów. 
Stwierdzono negatywny związek między występowaniem cech kreatywności a 
starszym wiekiem ojca w chwili poczęcia oraz starszym wiekiem pacjentów. Zauważono 
także, że im większe nasilenie objawów CHAD oraz dłuższy czas trwania choroby 
leczenia pacjentów, tym gorsze wyniki uzyskiwali oni w testach kreatywności. 
Nie stwierdzono istotnego związku kreatywności z przejawianymi przez pacjentów 
zdolnościami muzycznymi i z nauk ścislych. Z powodu braku zróżnicowania grupy 
badanych osób pod względem ręczności, nie wykazano znaczenia współczynnika ręczności 
dla procesów kreatywności. Ustalono, że wiek matki w chwili poczęcia nie miał istotnego 
wplywu na przejawianie cech twórczych badanych osób. Nie stwierdzono także zależności 
w nasileniu cech kreatywności od ilości przebytych epizodów oraz wieku początku CHAD. 
Podsumowując, przeprowadzony projekt badawczy, wykazał, iż osoby z chorobą 
afektywną dwubiegunową przejawiają istotnie więcej cech kreatywności w porównaniu z 
grupą kontrolną osób zdrowych. Stwierdzono również, iż rodziny pacjentów cechują się 
zwiększoną aktywnością twórczą w porównaniu do rodzin grupy kontrolnej. Wykazano 


117
		

/p0118.djvu

			także istotność pewnych charakterystycznych cech związanych z chorobą afektywną 
dwubiegunową dla kreatywności pacjentów. Stwierdzono znaczący wplyw schizotypii na 
kreatywność, zwłaszcza w grupie badanych pacjentów. 


118
		

/p0119.djvu

			8. WNIOSKI - ODPOWIEDŹ NA HIPOTEZY BADAWCZE 


1. Osoby z chorobą afektywną dwubiegunową prZejaWIają istotnie więcej cech 
kreatywności W porównaniu z grupą kontrolną osób zdrowych. Również krewni 
pacjentów cechują się zwiększoną aktywnością twórczą W porównaniu do krewnych 
grupy kontrolnej. 
2. Wykazano wplyw pewnych czynników związanych z chorobą afektywną 
dwubiegunową na kreatywność pacjentów. Do najistotniejszych zaliczono: fazę 
CHAD, nasilenie objawów CHAD, obciążenie rodzinne chorobami psychicznymi, 
wiek i wykształcenie oraz uzdolnienia artystyczne pacjentów i członków ich rodzin. 
3. Na szczególną uwagę zasługuje znaczenie cech schizotypii, jako czynnika 
pośredniczącego w kreatywności, zwłaszcza u pacjentów z chorobą afektywną 
dwubiegunową. Dla przejawiania cech kreatywności potwierdzono szczególne 
znaczenie takich wymiarów schizotypii jak: "Zachowania Impulsywne i Niezgodne z 
Regułami" oraz "Niezwykłe Doznania". 


119
		

/p0120.djvu

			9. STRESZCZENIE 


Znaczna część badań wykazuje związek pomiędzy fenomenologią kreatywności i 
zaburzeń nastroju, zwłaszcza o typie dwubiegunowym. Badania przeprowadzone przy 
zastosowaniu narzędzi psychometrycznych do pomiaru kreatywności wykazaly 
podobieństwo pacjentów z chorobą afektywną dwubiegunową i członków ich rodzin do 
osób twórczych w zakresie zarówno zwiększonych wskaźników kreatywności, jak również 
cech temperamentalnych, takich jak cyklotymia, neurotyzm oraz otwartość na 
doświadczenie. Stwierdzono także zależność między wymIarem "psychotyczności" i 
cechami schizotypowymi, a miarami kreatywności. Badania biograficzne również 
wskazują na częstsze występowanie zaburzeń afektywnych u osób twórczych i członków 
ich rodzin. Dotychczasowe opracowania niewyczerpująco analizują jednak zależności 
między kreatywnością, a chorobą dwubiegunową. Dlatego celem mojej pracy było 
przeprowadzenie bardziej szczegółowych badań w tym zakresie. 
W niniejszej pracy zbadano podobieństwa i różnice w kreatywności, występujące 
pomiędzy pacjentami w eutymii z chorobą afektywną dwubiegunową a grupą kontrolną 
osób zdrowych. Porównywano także kreatywność pacjentów w manii lub depresji, a 
następnie w remisji choroby afektywnej dwubiegunowej. 
Zbadano czterdziestu pacjentów z chorobą afektywną dwubiegunową oraz 
czterdzieści osiem osób zdrowych psychicznie, w wieku 18-65 lat. Wykorzystano 
następujące skale: Skala Preferencji Estetycznej Barrona-Welsha (BWAS), Berliński Test 
Struktury Inteligencji (BIS), Kwestionariusz Cech Schizotypii (O-LIFE), Edynburski 
Kwestionariusz Ręczności (EHI) oraz Kwestionariusz Własny, a także Skalę Depresji 
Hamiltona (HDRS) i Skalę Manii Younga (YMRS). 
Przeprowadzone badania wykazaly, iż osoby z chorobą afektywną dwubiegunową 
przejawiają istotnie więcej cech kreatywności w porównaniu z grupą kontrolną osób 
zdrowych. Stwierdzono również, iż krewni pacjentów cechują się zwiększoną aktywnością 
twórczą w porównaniu do krewnych grupy kontrolnej. Wykazano także istotność pewnych 
charakterystycznych cech związanych z chorobą afektywną dwubiegunową dla 
kreatywności pacjentów. Do naj istotniej szych zaliczono: fazę CHAD, nasilenie objawów 
CHAD, obciążenie rodzinne chorobami psychicznymi, wiek i wykształcenie oraz 
uzdolnienia artystyczne pacj entów i członków ich rodzin. 
Na szczególną uwagę zasługuje znaczenie cech schizotypii, jako czynnika 
pośredniczącego w kreatywności, zwłaszcza u pacjentów z chorobą afektywną 


120
		

/p0121.djvu

			dwubiegunową. Potwierdzono szczególne znaczeme takich wymiarów schizotypii jak: 
"Zachowania Impulsywne i Niezgodne z Regulami" oraz Niezwykłe Doznania". 


121
		

/p0122.djvu

			10. SUMMARY 


A considerable number of researches finds the connection between phenomenology 
of creativity and mood disorders, especially bipolar disorders. Studies have demonstrated a 
similarity of patients with bipolar affective disease and members of their families to 
creative individuals, in terms of increased creativity rates as well as temperamental 
features such as cyclothymia, neuroticism and openness. An association has been also 
found between the dimension of "psychoticism", schizotypal features and the measures of 
creati vi ty . 
Biographic studies also indicate the more frequent occurrence of affective disorders 
in creative subjects and in members of their families. However, current accessible studies 
have not analyzed the relationship between creativity and bipolar disorder sufficiently. 
Thus, the aim of my research was to perform more detailed study in this field. 
This study examines the similarities and differences in creativity between euthymic 
patients with bipolar disorders and healthy control group. I compared the same bipolar 
patients in mania or depression and subsequently in a stable mental state. 
Forty patients with bipolar disorders and forty eight healthy control adults were 
included to the study. They completed the following measures: The Barron-Welsh Art 
Scale (BWAS), The Berlin Intelligence Structure Test (BIS), The Oxford-Liverpool 
Inventory of Feelings and Experiences (O-LIFE), The Edinburgh Handedness Inventory 
(EHI), my own Individual Questionnaire and The Hamilton Depression Rating Scale 
(HDRS) and also The Y oung Rating Scale for Mania (YMRS). 
This study demonstrated that patients with bipolar disorders present with 
significantly more creative features compared with the healthy control group. It was also 
revealed that the relatives of examined patients were found with the increased creative 
activity compared with relatives of subjects from the control group. It was also proved that 
certain characteristic features of bipolar disorder were important in terms of creativity of 
the patients. The most important features were: CHAD phase, severity of CHAD 
symptoms, family burden of psychiatric illnesses, age, education and artistic talents of 
examined patients and members of their families. 
My study also indicates the importance of schizotypy as an intermediary factor in 
creativity, especially in patients with bipolar disorders. The study confirms special 
importance of such schizotypal dimensions as: "Impulsive Nonconformity" and "Unusual 
Experiences". 


122
		

/p0123.djvu

			11. PIŚMIENNICTWO 
1. Akiskal H.: Mood disorders: Clinical Features. W: Kaplan H., Sadock B.: 
Comprehensive Textbook of Psychiatry (7yh ed.). Lippincott Williams a. Wilkins. 
Philadelphia. 2000. 1338-1385. 
2. Allilaire 1. F, Hantouche E. G, Sechter D., Bourgeois M. L., Azorin J. M., Lancrenon 
S., Chatenet-Duchene L., Akiskal H. S.: Frequency and clinical aspects of bipolar II 
disorder in a French multicenter study: EPIDEP. L'Encephale. 2001. 27(2): 149-58. 
3. Andreasen N. C.: Creativity and mental illness: Prevalence rates in writers and their 
first-degree relatives. Am. 1. Psychiatry. 1987. 144: 1288-1292. 
4. Andreasen N. c.: Fascynujący mózg. Walka z chorobami psychicznymi w epoce 
genomu. Wydawnictwo CZELEJ. Lublin. 2003. 
5. Andreasen N. C.: The relationship between creativity and mood disorders. Dialogues 
Clin. Neurosci. 2008. 10(2): 251-5. 
6. Andreasen N. C., Powers P. S.: Creativity and psychosis. An examination of conceptual 
style. Arch. Gen. Psychiatry. 1975.32(1): 70-3. 
7. Beauducel A, Kersting M.: Fluid and Crystallized Intelligence and the Berlin Model of 
Intelligence Structure (BIS). EJPA 2002.18(2): 97-112. 
8. Burch G. S., Pavelis C., Hemsley D. R., Corr P. 1: Schizotypy and creativity in visual 
artists. Br. 1. Psychol. 2006. 97: 177-190. 
9. Carlsson I, Wendt P.E., Risberg 1.: On the neurobiology of creativity. Differences in 
frontal activity between high and low creative subjects. Neuropsychologia. 2000. 
38: 873-85. 
10. Carson S. H., Peterson 1. B., Higgins D. M.: Decreased latent inhibition is associated 
with increased creative achievement in high-functioning individuals. 1. Pers. Soc. 
Psychol. 2003. 85: 499-506. 
11. Coryell W., Endicott 1., Keller M., Andreasen N., Grove W., Hischfeld R. M. A, 
Scheftner W.: Bipolar affective disorder and high achievement: a familial association. 
Am. 1. Psychiatry. 1989. 146: 983-988. 
12. Eysenck H. 1., Furnham A: Personality and the Barron-Welsh Art Scale. Percept. Mot. 
Skills. 1993.76: 837-8. 
13. Figueroa C.: Virginia W oolf: enfermedad mental y creatividad artistica. Rev. Med. 
Chi l. 2005. 133: 1381-1388. 


123
		

/p0124.djvu

			14. Folley B., Park S.: Verbal creativity and schizotypal personality in relation to prefrontal 
hemispheric laterality: A behavioral and near-infrared optical imaging study. 
Schizophr. Res. 2005. 80: 271-282 
15. Fonseca-Pedrero E., Mufiiz J., Lemos Gini1dez S., Garcia-Cueto E., Campillo-Alvarez 
A: Handedness, emotional problems, and schizotypy. Psicothema. 2007. 19(3): 
467-72. 


16. Goodwin G., Sachs G.: Zaburzenia afektywne dwubiegunowe. a - Medica Press. 
Bielsko-Biała. 2006. 
17. Grzywa, A: Oblicza psychozy. Wydawnictwo CZELEJ. Lublin. 2005. 
18. Haug H. J., Ahrens B.: Zaburzenia afektywne. W: Freyberger H. J., Schneider W., 
Stieglitz R D. (red.): Kompendium psychiatrii, psychoterapii, medycyny 
psychosomatycznej. Wydawnictwo Lekarskie PZWL. Warszawa. 2005. 108-126. 
19. Heron J., Jones 1., Williams J., Owen M. J., Craddock N., Jones L. A: Self-reported 
schizotypy and bipolar disorder: demonstration of a lack of specificity of the Kings 
Schizotypy Questionnaire. Schizophr. Res. 2003. 65: 153-158. 
20. Jager A O., Siill H., Beauducel A: Berliner Intelligenzstruktur-Test. Horgefe-Verlag. 
Bem. 1997. 
21. Jamison K. R: Manic-depressive illness and creativity. In: Mysteries of the Mind. 
Scientific American Inc. New York. 1997.44-49. 
22. Jamison K. R: Mood disorders and patterns of creativity in British writers and artists. 
Psychiatry. 1989.52(2): 125-34. 
23. Janka Z.: Artistic creativity and bipolar mood disorder. Orv Hetil. 2004. 145(33): 1709- 
18. 
24. Janka Z.: The impact of mood alterations on creativity. Ideggyogy Sz. 2006. 59(7-8): 
236-40. 


25. Koszewska 1., Habrat-Pragłowska E.: O depresji o manii o nawracających zaburzeniach 
nastroju. Wydawnictwo Lekarskie PZWL. Warszawa. 2003. 
26. Krzywoń D.: Twórcza postawa młodzieży o róznym typie lateralizacji. Wydawnictwo 
Uniwersytetu Śląskiego. Katowice. 2003. 
27. Ludwig A M.: Mental illness and creative activity in female writers. Am. J. Psychiatry. 
1994. 151: 1650-1656. 
28. Ludwig A M.: Creative achievement and psychopathology: companson among 
professions. Am. J. Psychother. 1992. 46(3): 330-56. 


124
		

/p0125.djvu

			29. Mason O., Linney Y., Claridge G: Short scales for measuring schizotypy. Schizophr. 
Res. 2005. 78: 293-296. 
30. McDermott 1. F: Emily Dickinson revisited: A study of periodicity in her work. Am. 1. 
Psychiatry. 2001. 158: 686-690. 
31. Merikangas K. R., Akiskal H. S., Angst 1., Greenberg P. E., Hirschfeld R. M., 
Petukhova M., Kessler R. C.: Lifetime and 12-month prevalence of bipolar spectrum 
disorder in the National Comorbidity Survey replication. Arch. Gen. Psychiatry. 2007. 
64(5): 543-552. 
32. Miller G F.: Aesthetic fitness: How sexual selection shaped artistic virtuosity as a 
fitness indicator and aesthetic preferences as mate choice criteria. BulI. PsychoI. Arts. 
2001. 2: 20-25. 
33. Nęcka E.: Psychologia twórczości. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne. Gdańsk. 
2005. 
34. Nęcka E.: Twórczość. W: Strelau 1. (red.): Psychologia. Podręcznik akademicki. Tom 
II. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne. Gdańsk. 2006. 783-807. 
35. Nelson B., Rawlings D.: Relating Schizotypy and Personality to the Phenomenology of 
Creativity. Schizophr. BulI. 2008 Aug 4. 
36. Nettle D., Clegg H.: Schizotypy, creativity and mating success in humans. Proc. BioI. 
Sci. 2006. 273: 611-615. 
37. Nosal C. S.: Diagnoza typów umysłu: Rozwinięcie zastosowanie teorii Junga. 
Wydawnictwo Naukowe PWN. Warszawa. 1992. 
38. Nowakowska C., Sachs G S., Zarate C. A Jr, Marangell L. B., Calabrese 1. R., 
Goldberg 1. F., Ketter T. A: Increased rate of non-right-handedness in patients with 
bipolar disorder. 1. Clin. Psychiatry. 2008. 69(5): 866-7. 
39. Nowakowska C., Strong C. M., Santosa C. M., Wang P. W., Ketter T. A: 
Temperamental commonalities and differences in euthymic mood disorder p atients, 
creative controls, and healthy controls. 1. Affect. Disord. 2005. 85: 207-215. 
40. Oldfield R. C.: The assessment and analysis of handedness: The Edinburgh Inventory. 
Neuropsychologia. 1971. 9: 97-113. 
41. Papolos D., Papolos 1.: The Bipolar ChiId: The Definitive and Reassuring Guide to 
Childhood's Most Misunderstood Disorder. Broadway Books. New York. 2006. 
42. Post F.: Creativity and psychopathology. A study of 291 world-famous men. Br. 1. 
Psychiatry. 1994. 165: 22-34. 


125
		

/p0126.djvu

			43. Post F.: Verbal creativity, depression and alcoholism: an investigation of one hundred 
American and British writers. Br. 1. Psychiatry. 1996. 168: 545-555. 
44. Prentky R: Creativity and Psychopatology. W: Glover 1. A, Ronning R R, Reynolds 
C. R (red): Handbook of Creativity. Plenum Press. New York. 1989. 243-269. 
45. Preti A, Sardu C., Piga A: Mixed-handedness is associated with the reporting of 
psychotic-like beliefs in a non-clinical Italian sample. Schizophr. Res. 2007. 92(1-3): 
15-23. 
46. Pużyński S., Wciórka 1.: Narzędzia oceny stanu psychicznego. W: Bilikiewicz A, 
Pużyński S., Rybakowski 1., Wciórka 1. (red.): Psychiatria. Tom I. Wydawnictwo 
Medyczne Urban & Partner. Wrocław. 2002. 453-526. 
47. Pużyński S.: Choroby afektywne nawracające. W: Bilikiewicz A, Pużyński S., 
Rybakowski 1., Wciórka 1. (red.): Psychiatria. Tom II. Wydawnictwo Medyczne Urban 
& Partner. Wrocław. 2002. 343-415. 
48. Richards R, Kinney D. K., Lunde 1., Benet M., Merzel A P.: Creativity in manic- 
depressives, cyclothymes, their normaI relatives, and control subjects. 1. Abnorm. 
Psychol. 1988.97: 281-288. 
49. Rihmer Z., Gonda x., Rihmer A: Creativity and mental illness. Psychiatro Hung. 2006. 
21(4): 288-94. 
50. Rothenberg A: Bipolar illness, creativity, and treatment. Psychiatro Q. 2001. 72(2): 
131-47. 
51. Rybakowski 1.: Oblicza choroby maniakalno-depresyjnej. Termedia Wydawnictwa 
Medyczne. Poznań. 2008. 
52. Rybakowski 1., Klonowska P., Patrzała A, Jaracz 1.: Psychopatologia a kreatywność. 
Psychiatria Polska. 2006. XL( 6): 319-342. 
53. Rybakowski 1. K., Suwalska A, Łojko D., Rymaszewska 1., Ki ej na A: Bipolar mood 
disorders among Polish psychiatric outpatients treated for major depression. 1. Affect. 
Disord. 2005. 84(2-3): 141-7. 
54. Sachs G., Thase M.: Zaburzenia afektywne dwubiegunowe. Medical Press. Gdańsk. 
2003. 
55. Santosa C. M., Strong C. M., Nowakowska C., Wang P. W., Rennicke C. M., Ketter T. 
A: Enhanced creativity in bipolar disorder patients: A controlled study. 1. Affect. 
Disord. 2007. 100: 31-39. 
56. Savitz 1., Van der Merwe L., Solms M., Ramesar R: Lateralization of hand skill in 
bipolar affective dis order. Genes Brain Behav. 2007. 6(8): 698-705. 


126
		

/p0127.djvu

			57. Schildkraut 1. 1., Hirshfeld A 1., Murphy 1. M.: Mind and mood in modern art, II: 
Depressive disorders, spirituality, and early deaths in the abstract expressionist artists 
ofthe New York School. Am. 1. Psychiatry. 1994. 151: 482-488. 
58. Schiirhoff F., Laguerre A, Roy 1., Beaumont 1. L., Leboyer M.: Handedness and 
schizotypal features in healthy subjects. World 1. Biol. Psychiatry. 2008. 9(2):121-5. 
59. Schuldberg D.: Eysenck Personality Questionnaire scales and paper-and-pencil tests 
related to creativity. 2005. Psychol. Rep. 2005. 97:180-2. 
60. Schuldberg D., French C., Stone B. L., Heberle 1.: Creativity and schizotypal traits. 
Creativity test scores and perceptual aberration, magical ideation, and impulsive 
nonconformity. 1. Nerv. Ment. Dis. 1988. 176(11): 648-57. 
61. Seligmann M. E. P, Walker E. F, Rosenhan D. L.: Zaburzenia nastroju. W: 
Psychopatologia. Zyska i S-ka Wydawnictwo. Poznań. 2003. 268-323. 
62. Simeonova D. 1., Chang K D., Strong C., Ketter T. A: Creativity in familial bipolar 
disorder. 1. Psychiatro Res. 2005. 39: 623-631. 
63. Simonton D. K: Scientific genius: A psychology of science. Cambridge University 
Press. New York. 1988. 
64. Somers M., Sommer I. E., Boks M. P., Kałm R. S.: Hand-preference and population 
schizotypy: A meta-analysis. Schizophr. Res. 2008 
65. Stasiakiewicz M.: Twórczość i interakcja. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. 
Adama Mickiewicza. Poznań. 1999. 
66. Sternberg R. 1.: Thinking styles. Cambridge University Press. Cambridge. 1997. 
67. Strong C. M., Nowakowska C., Santosa C. M., Wang P. W., Kraemer H c., Ketter T. 
A: Temperament-creativity relationships in mood disorder patients, healthy controls 
and highly creative individuals. 1. Affect. Disord. 2007. 100: 41-48. 
68. Szmidt K: Pedagogika twórczości. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne. Gdańsk. 
2007. 
69. Walden 1., Grunze H: Choroba afektywna dwubiegunowa. Etiologia leczenie. 
Wydawnictwo Medyczne Urban & Partner. Wrocław. 2004. 
70. Welsh G. S., Gough H B., Hall W. B. i wsp.: Manual for The Barron-Welsh Art Scale. 
Mind Garden. 2005. 
71. Woody E., Claridge G.: Psychoticism and thinking. Br. 1. SOC. Clin. Psychol. 1977. 
16(3): 241-8. 
72. Whybrow P. C.: American manIa. Ciągle WIęceJ, ale nigdy dość. Termedia 
Wydawnictwo Medyczne. Poznań. 2006. 


127
		

/p0128.djvu

			12. ZAŁĄCZNIKI 
Załącznik nr 1 


Informacja o badaniu 


"Badanie cech kreatywności w schizofrenii i chorobie afektywnej dwubiegunowej" 


Badanie niniejsze ma służyć do oceny cech kreatywności u osób ze schizofrenią i z 
chorobą afektywną dwubiegunową w różnym okresie choroby. Po wyrażeniu zgody na 
badanie, będzie Pani/Pan proszony/a o rozwiązanie kliku testów psychologicznych. 
Ogólny czas wykonania testów nie powinien przekraczać l godziny. 
Jednocześnie zostanie u Pani/Pana pobrana krew na badania genetyczno-molekularne 
mające na celu ustalić ewentualny związek predyspozycji do choroby z takimi cechami. 


Zgoda na udział w badaniu 


Po zapoznanm SIę z charakterem i celem badania oraz uzyskaniu niezbędnych 
wyjaśnień od osoby prowadzącej badanie, wyrażam zgodę na udział w badaniu 


Imię i nazwisko: 
Podpis: 
Data: 


128
		

/p0129.djvu

			Załącznik nr 2 


Skala Depresji Hamiltona 
(HDRS - Hamilton Depression Rating Scale) 


1. Nastrój depresyjny 
O 
1 
2 
3 
4 


aniu 


2. Poczucie winy 
O 
1 
2 
3 
4 


3. Myśli i tendencje samobójcze 
O 
1 
2 
3 
4 


4. Zaburzenia zasypiania 
O nie stwierdza si 
1 sporadyczne trudności z zasypianiem (oczekiwanie na sen powyżej 0,5 godz.) 
2 częste, znaczne trudności z zasypianiem 


5. Sen płytki, przerywany 
O 
1 
2 


6. Wczesne budzenie 
O nie stwierdza się 
1 budzenie si nad ranem i onowne zas ianie 
2 budzenie się zbyt wcześnie z niemożnością ponownego uśnięcia 


129
		

/p0130.djvu

			7. Praca i zainteresowania 


o 
1 
2 
3 


4 


w pracy, na oddziale brak przejawów 


8. Spowolnienie, zahamowanie (myślenia, mowy, upośledzenie koncentracji 
uwagi, obniżenie aktywności ruchowej w czasie badania) 
O nie stwierdza si 
1 nieznaczne 
2 w raźne sowolnienie 
3 na skutek zahamowania - trudności w przeprowadzeniu badania 
4 osłupienie 


9. Niepokój, podniecenie ruchowe 
O 
1 
2 
3 
4 


włosami 


wyrywanie 


10. Lęk - objawy psychiczne 
O 
1 
2 
3 
4 


12. Przewód pokarmowy, brak apetytu, zaparcia 
O 
1 
2 


130
		

/p0131.djvu

			13. Objawy somatyczne ogólne 
O nie stwierdza się 
1 uczucie ci żaru w łowie, karku, barków, wzmożona m czliwość, utrata ener ii 
2 znaczne nasilenie dolegliwości wymienionych w punkcie 1 


14. Utrata libido, popędu seksualnego, zaburzenia miesiączkowania 
O nie stwierdza si 
1 nasilenie łagodne 
2 nasilenie znaczne 
x nie dotyczy 


15. Hipochondria 
O 
1 
2 
3 
4 


16. Ubytek masy ciała 
A. Ocena danych z wywiadu (przeszłości) 
O 
1 
2 


B. Ocena stanu aktualnego (oceniać okres 1 tygodnia) 
O 
1 
2 


17. Krytycyzm (wgląd) 
O 
1 
2 


3 


18. Wahania dobowe samopoczucia 
A. Obecność wahań dobowych 
O nie stwierdza si 
1 gorzej rano 
2 gorzej wieczorem 


131
		

/p0132.djvu

			B. Nasilenie wahań dobowych 

 nie stwierdza się 
1 łagodne 
2 wyraźne 


19. Depersonalizacja, derealizacja 
O nie stwierdza się 
1 łagodnie wyrażone 
2 umiarkowane nasilenie 
3 nasilone znacznie 
4 skrajne, ciężkie 


20. Urojenia 
O 
1 
2 
3 
4 


21. Natręctwa, fobie 
O nie stwierdza si 
1 umiarkowanie w rażone 
2 znacznie nasilone 


22. Bezradność 
O 
1 
2 
3 
4 


czynności (toaleta, spożywanie 


23. Poczucie beznadziejności 
O 
1 
2 


3 


daje się 


4 


132
		

/p0133.djvu

			23. Poczucie małej wartości 
O 
1 
2 
3 
4 


133
		

/p0134.djvu

			Załącznik nr 3 


Skala Manii Younga 
(YMRS - Young Rating Scale for Mania) 


1. Podwyższony nastrój 
O 
1 
2 


3 


nadmierne poczucie 


4 


2. Wzmożona aktywność ruchowa/energia 
O 
1 
2 
3 


4 


ii 


aktywność, niepokój 


3. Popęd seksualny 
O prawidłowy 
1 lekko lub rawdo odobnie wzmożon 
2 wyraźne wzmożenie popędu seksualnego subiektywnie odczuwane w trakcie 
badania 
3 spontanicznie ujawniane zainteresowanie sprawami seksu, obszerne 
wypowiedzi na tematy seksualne, chory sam zgłasza wzmożoną aktywność 
seksualn 
4 jawne zachowanie seksualne (w stosunku do pacjentów, personelu lub osoby 
przeprowadzającej badanie) 


4. Sen 
O 
1 
2 
3 
4 


134
		

/p0135.djvu

			5. Drażliwość 
O nie występuje 
1 
2 subiekt nie odczuwane wzmożone oczucie drażliwości 
3 
4 okresowe przejawy rozdrażnienia w trakcie badania, epizody wybuchów 
niewu lub rozdrażnienia na oddziale w ostatnim okresie 
5 
6 częste przejawy rozdrażnienia w trakcie badania, chory przez cały czas 
zachowu'e szorstkość i lakoniczność w stosunku do bada' ce o 
7 
8 chory nastawiony wrogo, odmawia współpracy, niemożliwe przeprowadzenie 
badania 


6. Mowa (szybkość i fluencja) 
O rawidłowa 
1 
2 
3 
4 
5 
6 


subiekt 


oczucie nadmierne' rozmowności 


cho okresowo mówi dużo lub sz bko, czasami w st 


adatliwość 


przymus mówienia, mowa nadmiernie szybka, znacznie zwiększona fluencja, 
trudności w rzerwaniu w owiedzi 


7 
8 ciągły potok mowy niemożliwy do przerwania 


7. Formalne zaburzenia myślenia i wypowiedzi 
O nie w st u'e 
1 zwi kszona drobiaz owość, lekkie roz roszenie w tku, sz bsz bie m śli 
2 rozproszenie toku myślenia, utrata wątku, częsta zmiana tematu, szybkie 
następowanie myśli jednej za drugą 
3 gonitwa myśli, przeskakiwanie z tematu na temat, trudno podążyć za biegiem 
myśli, rymowanie, echolalia 
4 inkoherencja (całkowity bezład) myśli, niemożliwe porozumienie z chorym 


8. Zaburzenia treści myślenia 
O 
1 
2 słabo uzasadnione 
3 
4 
5 
6 idee wielkościowe lub 
7 
8 urojenia, omamy 


135
		

/p0136.djvu

			9. Zachowania destrukcyjne lubli agresywne 


o nie występują, chory chętny do współpracy 
1 
2 sarkastyczność, okresowa hałaśliwość, nieufność 
3 
4 chory zgłasza liczne pretensje, wypowiada groźby pod adresem osób na 
oddziale 
5 
6 chory grozi badającemu, krzyczy, prowadzenie badania jest utrudnione 
7 
8 chory agresywny czynnie, niszczy przedmioty, przeprowadzenie badania jest 
niemożliwe 


10. Wygląd niestaranny 
O 
1 
2 


3 
4 


wyraźnie zaniedbany, strój przesadny do 


ozdoby, ubiór 


11. Wgląd 
O w pełni zachowany, występuje świadomość choroby, chory przyznaje, że 
zachodzi konieczność leczenia 
1 chory dopuszcza możliwość istnienia choroby 
2 przyznaje, że występuje u niego zmiana zachowania, ale uważa, że nie jest 
ona spowodowana chorobą 
3 chory dopuszcza możliwość zmiany zachowania, ale zaprzecza istnieniu 
choroby 
4 chory zaprzecza, że wystąpiła u niego jakakolwiek zmiana zachowania 


136
		

/p0137.djvu

			Załącznik nr 4 


Skala Preferencji 
Estetycznej Barron Welsh 
Formularz od owiedzi 


Wskazówki 


Proszę uzupełnić poniższe informacje: 


Imię i nazwisko 


Data 


Wiek 


Płeć (Zakreśl) : 


M 


K 


Inne informacje 


(1) Na kolejnych stronach zobaczysz rysunki. Zastanów się, które ci się podobają, a 
które nie. 


(2) Zaznacz swoje odpowiedzi na oddzielnej kartce papieru, wpisując "X" w kolumnie 
oznaczonej literą "P" (podoba mi się), jeśli rysunek ci się podoba lub w kolumnie 
"N" (Nie podoba mi się), jeśli rysunek ci się nie podoba. Upewnij się czy numer 
ocenianego przez ciebie rysunku jest taki sam, jak numer zaznaczanej odpowiedzi 
na kartce. 


Jeśli nie możesz się zdecydować, zaznacz dowolną kolumnę. Nie opuszczaj żadnego 
rysunku. Postaraj się udzielać odpowiedzi tak szybko, jak potrafisz. 


PROSZĘ NIE PISAĆ POD TĄ LINIĄ 


P 


N 


BW 
RA 


137
		

/p0138.djvu

			"P" - podoba 
"N" - nie podoba 


Skala Preferencji Estetycznej Barron Welsh 
Formularz Odpowiedzi 


Podoba Nie PodobIl Nie Podoba Nie Podoba N" Podoba N" Podoba Nie 
.. podobil ". podoba -. podoba się podoba ". podoba -. podoba 
". się ". się się się 
1. 9. 17. 25. 33. 41. 
2. ID. 18. 26. 34. 42. 
3. 11. 19. 27. 35. 43. 
4. 12. 20. 28. 36. 44. 
5. 13. 21. 29. 37. 45. 
6. 14. 22. 30. 38. 46. 
7. 15. 23. 31. 39. 47. 
8. 16. 24. 32. 40. 48. 
P N p N p N p N p N p N 


Podoba Nie Podoba. Nie Podoba Nie Podoba .0 Podoba. 
o 
się podoba -, podoba się podoba ". podoba -. podoba 
się ". się -. ., 
49. 57. 65. 73. 81. 
50. 58. 66. 74. 82. 
51. 59. 67. 75. 83. 
52. 60. 68. 76. 84. 
53. 61. 69. 77. 85. 
54. 62. 70. 78. 86. 
55. 63. 71. 79. P N 
56. 64. 72. 80. 
P N p N p N p N 


BWASD Duplication Set. Copyright@ 1949 by George S. Welsh, 1987, by Consulting Psychologists Press, 
Inc. Ali rights reserved. www.mindgarden.com. 


138
		

/p0139.djvu

			Załącznik nr 5 


Berliński Test Struktury Inteligencji 


139
		

/p0140.djvu

			140
		

/p0141.djvu

			141
		

/p0142.djvu

			142
		

/p0143.djvu

			143
		

/p0144.djvu

			144
		

/p0145.djvu

			145
		

/p0146.djvu

			146
		

/p0147.djvu

			147
		

/p0148.djvu

			148
		

/p0149.djvu

			149
		

/p0150.djvu

			150
		

/p0151.djvu

			Załącznik nr 6 


Kwestionariusz Cech Schizotypii 


Niezwykle Doznania (12 pozycji) 


TAK NIE 
1. Czy kiedy przebywasz w ciemności często widzisz sylwetki 
lub kształty mimo, ze nie ma tam niczego? 
2. Czy czasami twoje myśli są tak silne, że prawie możesz je 
slyszeć? 
3. Czy myślałeś kiedyś, że posiadasz szczególną prawie 
magiczną moc? 
4. Czy miałeś czasami odczucie obecności wokół siebie 
szatana mimo, że nie byłeś w stanie go zobaczyć? 
5. Czy uważasz, że mógłbyś nauczyć się czytać myśli innych 
osób gdybyś chciał to zrobić? 
6. Czy kiedy patrzysz w lustro, twoja twarz wydaje ci się 
czasami inna niż zwykle? 
7. Czy myśli i refleksje czasami nachodzą cię czasami tak 
szybko, że nie potrafisz ich wszystkich wyrazić? 
8. Czy uświadamiasz sobie fakt, że niektórzy ludzie o myślą 
tobie? 
9. Czy przelotna myśl wydała się kiedyś do tego stopnia 
rzeczywista, że przeraziła cię? 
10. Czy masz uczucie, że twoje przypadkowe wydarzenia są 
spowodowane przez tajemnicze sily? 
11. Czy miałeś kiedyś uczucie nieokreślonego zagrożenia lub 
nagłego lęku z powodów, których nie rozumiałeś? 
12. Czy twoje uczucie powonienia staje się czasami 
niezwykle wyostrzone? 


151
		

/p0152.djvu

			Dezorganizacja Poznawcza (11 pozycji) 


TAK NIE 
1. Czy łatwo popadasz w zakłopotanie, gdy zbyt wiele dzieje 
się w tym samym czasie? 
2. Czy często masz trudności z rozpoczynaniem czynności? 
3. Czy jesteś osobą, której nastrój łatwo ulega zmianom? 
4. Czy odczuwasz strach, kiedy sam(a) wchodzisz do 
pomieszczenia, w którym znajdują się inne osoby i 
rozmawiają za sobą? 
5. Czy sprawia ci trudność zainteresowanie się tą sama rzeczą 
przez długi okres czasu? 
6. Czy często masz trudności z zapanowaniem nad swoimi 
myślami ? 
7. Czy marzenia łatwo odwracają twoją uwagę podczas 
pracy? 
8. Czy miałeś kiedyś uczucie, że to, co mówisz jest trudne do 
zrozumienia, ponieważ słowa są przemieszane i nie mają 
sensu? 
9. Czy łatwo rozpraszasz się, kiedy czytasz lub z kimś 
rozmawiasz? 
10. Czy łatwo podejmujesz decyzje? 
11. Czy kiedy przebywasz w pomieszczeniu pełnym ludzi 
masz problemy z nadążaniem za rozmową? 


152
		

/p0153.djvu

			Introwersja i Anhedonia (10 pozycji) 


TAK NIE 
1. Czy sąjakieś rzeczy, które kiedykolwiek sprawialy ci 
przyjemność? 
2. Czy czujesz się zbyt niezależny aby włączyć się w 
działanie z innymi ludźmi? 
3. Czy lubisz kiedy ktoś masuje twoje plecy? a 
4. Czy uważasz, że patrzenie najaskrawe światła miejskie jest 
fascynujące? a 
5. Czy czujesz się bliski ze swoimi przyjaciółmi? a 
6. Czy taniec albo myślenie o nim zawsze wydawało ci się 
nudne? 
7. Czy lubisz utrzymywać kontakty towarzyskie z innymi 
ludźmi? a 
8. Czy próbowanie nowych pokarmów zawsze sprawiało ci 
przyj emność? a 
9. Czy często czujesz się nieswojo, gdy twoi znajomi cię 
dotykają? 
10. Czy wolisz oglądać program telewizyjny zamiast wyjść w 
towarzystwie innych osób? 


153
		

/p0154.djvu

			Zachowania Impulsywne i Niezgodne z Regułami (10 pozycji) 


TAK NIE 
1. Czy uważasz, że jesteś całkiem przeciętnym człowiekiem?a 
2. Czy chciałbyś, aby inni ludzie bali się ciebie? 
3. Czy często masz nagłą chęć aby wydać pieniądze na coś, na 
co cię nie stać? 
4. Czy zwykle jesteś w przeciętnym nastroju, ani za wesolym, 
ani za smutnym? a 
5. Czy chwilami masz chęć wyrządzić (komuś) krzywdę lub 
zrobić coś szokującego? 
6. Czy przerywasz przemyślenie danej sprawy zanim 
cokolwiek zrobisz? a 
7. Czy często pozwalasz sobie na zbyt duże ilości alkoholu 
czy jedzenia? 
8. Czy miewasz chęć zniszczenia lub roztrzaskaniajakiegoś 
przedmiotu? 
9. Czy miałeś kiedyś chęć zranienia się? 
10. Czy często masz ochotę zrobić coś wbrew sugestiom 
innych osób mimo, iż wiesz, że maj ą oni racj ę? 


I Suma punktów 


a Punktacia : ,,1" jeżeli odpowiedź NIE, 
"O"jeżeli odpowiedź TAK 


154
		

/p0155.djvu

			Załącznik nr 7 


Edynburski Kwestionariusz Ręczności 
(Edinburgh Handedness Inventory adapted) 


1. Leworęczność bądź praworęczność pacjenta 


Badanych prosi się o opisanie i zademonstrowanie sposobu wykonywania poszczególnych 
czynności. Niektóre zadania wymagają użycia obu rąk. W przypadkach, w których do 
wykonania części zadania lub posługiwania się przedmiotem wymagane jest użycie prawej 
bądź lewej ręki, w nawiasie umieszcza się informację o wyborze ręki przez pacjenta. 
Preferencję użycia prawej bądź lewej ręki do wykonania zadań oznacza się wpisując l w 
odpowiedniej kolumnie (odpowiednio: lewej bądź prawej), a O w drugiej. Jeżeli 
preferencja użycia którejś z rąk jest tak silna, że badany dobrowolnie nigdy nie 
próbowałby użyć drugiej ręki do wykonania danego zadania, w odpowiedniej kolumnie 
wpisuje się 2. Jeżeli w jakimkolwiek przypadku badanemu jest zupełnie obojętne, którą 
ręką się posłuży w obu kolumnach wpisuje się 1. 


1. Pisanie 
2. Rysowanie 
3. Rzucanie 


4. Cięcie nożyczkami 


5. Szczotkowanie zębów 


6. Posługiwanie się nożem (bez widelca) 


7. Posługiwanie się lyżką 


8. Zapalanie zapałki (zapałka) 
9. Otwieranie pudełka (pokrywka) 


Razem 


155
		

/p0156.djvu

			2. Leworęczność bądź praworęczność członka rodziny 


Zaznacz w odpowiednim polu, której ręki użyją do pisania niżej wymIemem 
członkowie rodziny. 
Np., jeśli ojciec jest praworęczny: 


Lewa Prawa 


Nie 
Wiem 
D 


l Ojciec D 


[g] 


Lewa Prawa Nie 
Wiem 
l Ojciec D D D 
2 Matka D D D 
3 Brat/siostra l D D D 
4 Brat/siostra 2 D D D 
5 Brat/siostra 3 D D D 
6 Matka oj ca D D D 
7 Ojciec ojca D D D 
8 Matka matki D D D 
9 Ojciec matki D D D 
Razem D D D 


I Inicj ały badanego I[J[J[JI 


rmesIą 
dzień c rok 
Data wypełnienia I[J[J[J[J[J[J[J[J 


156
		

/p0157.djvu

			Załącznik nr 8 


KWESTIONARIUSZ OSOBOWY 


CZEŚĆ OGÓLNA 


PŁEĆ 
WIEK 
WYKSZTAŁCENIE? 
(JEŻELI ZAWODOWE, TO 
JAKI ZAWÓD) 
ZAWÓD WYKONYWANY 
ILE LAT MIELI PANlINA Proszę podać w latach 
RODZICE, KIEDY PANlIN Matka........................... . 
SIĘ URODZIŁA!Ł? Ojciec ........................... 


CZEŚĆ OGÓLNA 


WYWIAD 


Proszę odpowiednie zaznaczyć krzyżykiem: 


1. Czy Pan/Pani ma rodzeństwo? Proszę wymienić. 
A) D TAK a) D Siostra .... b) D Brat .... 
B) D NIE 


2. Jak określa PanilPan swoje relacje z członkami swojej rodziny? 
A) Bardzo dobrą. 
B) Dobrą. 
C) Niekonf1iktową. 
D) Złą. 
E) Bardzo złą. 
3. Jakie ma Paniln Warunki socjoekonomiczne(-bytowe)? 
A) Bardzo dobre 
B) Dobre 
C) Dość dobre 
D) Mierne 


157
		

/p0158.djvu

			E) Złe 
4. Czy Pan/Pani pracuje? 
A) D na pełen etat 
B) D na pół etatu 
C) D bezrobotny, ale zdolny do pracy 
D) D bezrobotny, niezdolny do pracy 
E) D emerytura 
F) D renta 
G) D zasiłek 
I) D działalność gospodarcza 
5. Z kim PaniPani mieszka? 
A) Mąż B) D Żona C) D Staly partner 
D) Małżonek + Dzieci 
E) Z Dziećmi 
F) Z Rodzicami 
G) Z Rodzicami i Dziećmi 
H) Z Rodzicami i Rodzeństwem 
I) Z Rodzeństwem 
1) W domu opieki społecznej 
K) Samodzielnie 
6. Gdzie PanilPan mieszka? 
A) D miasto 
B) D wieś 
7. Jakie miała/miał Panil Pan świadectwo Maturalne? 
A) D Z wyróżnieniem 
B) D Bardzo dobre 
C) D Dobre 
D) D Dostateczne 
E) D Nie zdałam/łem matury 
F) D Nie podchodziłem/łam, 
G) D Nie dotyczy 
8. Jakim była PanilPan uczniem w szkole średniej I zawodowej? 
A) D bardzo dobrym 
B) D dobrym 


158
		

/p0159.djvu

			C) D dostatecznym 
D) D miernie uczącym się 
E) D nie uczącym się 
9. Oceny ze sprawowania - koniec szkoły średniej I zawodowej 
A) D wzorowe 
B) D wyróżniające 
C) D dostateczne 
D) D poprawne 
E) D naganne 
10. Jakim była PanilPan uczniem w szkole podstawowej? 
A) D bardzo dobrym 
B) D dobrym 
C) D dostatecznym 
D) D miernie uczącym się 
F) D nie uczącym się 
11. Oceny ze sprawowania - koniec szkoły podstawowej 
A) D wzorowe 
B) D wyróżniające 
C) D dostateczne 
D) D poprawne 
E) D naganne 
12. W jakim zawodzie pracują PanilPana rodzice? I jakie mają wykształcenie? 
A) D Matka......................................................................................... 
B) D Oj ciec.......................................................................................... 
13. Czy ktoś z rodziny chorował lub choruje na choroby psychiczne? 
A) D TAK Geśli odpowiedź "tak" to proszę wypełnić pyt. 14) 
B) D NIE Geśli "nie" to proszę pominąć pyt. 14) 
14. Jeśli TAK to proszę o wskazanie stopnia pokrewieństwa i podanie, jaka to 
jednostka chorobowa. 
A) D Matka ................................................... 
B) D Ojciec .................................................. 
C) D Rodzeństwo a) Siostra,.................. 
D) D Babcia a) Ze strony ojca ............ 
E) D Dziadek - a) Ze strony Ojca ............. 


b) Brat .................... 
b) Ze strony matki ........ 
b) Ze strony Matki ............. 


159
		

/p0160.djvu

			F) D Ciocia - a) Siostra Matki............... b) Siostra Ojca ................... 
G) D Wujek - a) Brat Matki b) Brat Ojca....................... 
H) D Kuzynostwo a) pierwszej linii ............ b) dalszej linii ..................... 
I) D inne osoby z rodziny spokrewnione............................................................. 


CZĘŚĆ MEDYCZNA 


15. Czy Pan I Pani choruje na chorobę psychiczną? 
A) D Tak 
B) D Nie 
Proszę wypełnić poniższą tabelę w przypadku twierdzącej odpowiedzi na pytanie 15. 


ROZPOZNANIE 
CHOROBOWE 


OD KIEDY LECZONA/Y? 


ILOŚĆ HOSPITALIZACJI? 


16. Kiedy pierwszy raz pojawiły się u Panilna objawy choroby? 
A) D od pół roku do roku temu 
B) D 2 lata temu 
C) D 3 lata temu 
D) D 4 lat temu 
E) D 5 lat temu 
F) D od 6 - 10 lat 
G) D od 11 - 15 lat 
H) D od 16 - 20 lat 
I) D powyżej 20 lat 
1) D nie choruję 
17. Od ilu lat jest PanilPan leczony? 
A) D mniej niż pół roku do roku 
B) D od l roku - 5 lat 
C) D od 6 - 10 lat 
D) D od 11 - 15 lat 
E) D od 16 - 20 lat 
F) D od 21 - 30 


160
		

/p0161.djvu

			G) D powyżej 30 lat 
H) D nie choruj ę 
18. Jakie zażywa PanilPan leki, w jakich dawkach? Proszę wymienić. 
- zażywane leki w dniu I badania: 
- zażywane leki w dniu II badania: 
19. Czy uczęszcza PanilPan w szpitalu na terapię grupową, zajęciową-manualną 
czy psychoedukację? 
A) D TAK a) D grupa terapeutyczna b) D psychoedukacja 
c) D terapię zaj ęciowo-manualną 


B) D NIE 
C) D nie choruję 
20. Czy korzysta PanilPan systematycznie z porad psychologa lub psychiatry poza 
szpitalem? 
A) D T AK a) D psychologa b) D psychiatry 
B) D NIE 


PYTANIA SZCZEGÓŁOWE 


Proszę o udzielenie odpowiedzi na poniższe pytania. 


21. Czy ma Paniln zainteresowania artystyczne (Plastyczne, Muzyczne, 
Literackiej)? 
A)Tak plastyczne 
B)Tak muzyczne. 
C) Tak literackie 
D)Tak plastyczne + muzyczne 
E) Tak plastyczne + literackie 
F) Tak plastyczne + muzyczne + literackie 
G) Tak muzyczne + literackie 
H) Nie mam takich zainteresowań 
22. Czy PanilPan wykazuje zdolności artystyczne (plastyczne, muzyczne, 
literackie)? 
A) Tak plastyczne 
B)Tak muzyczne. 
C) Tak literackie 
D) Tak plastyczne + muzyczne 


161
		

/p0162.djvu

			E) Tak plastyczne + literackie 
F) Tak plastyczne + muzyczne + literackie 
G) Tak muzyczne + literackie 
H) Nie mam takich zdolności 
23. Kiedy u PanilPan ujawnił się talent (-uzdolnienie)? 
A) Przed Chorobą 
B) W trakcie choroby. 
C) W czasie remisji 
D) nie mam talentu 
E) nie choruje 
24. Czym objawił się talent u Pani/na? 
A) Nagrodą w konkursie artystycznym. 
B) Kwalifikacją do wystawy, konkursu artystycznego 
C) Publikacjami w prasie 
D) Uznaniem Pani/na twórczość za wyjątkowe/oryginalne przez najbliższe 
otoczenie 
E) Nie mam talentu. 
25. W jakim okresie PanilPana życia zdolności te znacznie się rozwinęły? 
A) Przed chorobą. 
B) W czasie chorobie. 
C) W czasie remisji 
D) Nie choruję 
E) Nie mam talentu 
26. Jaki wpływ miała lub ma PanilPana choroba na wskazane zdolności? 
A) Choroba pobudzałaje 
B) Choroba stłumiałaje 
C) Choroba nie miała wplywu nie. 
D) Nie choruję 
E) Nie mam talentu 
27. Czy chęć tworzenia wzrosła, lub spadła u Panilna w trakcie nasilenia objawów 
choro bowych? 
A) Tak wzrosła. 
B) Tak spadała 
C) W zrosła a potem spadała 


162
		

/p0163.djvu

			D) Spadała a potem wzrosła 
E) Nasilenie objawów chorobowych nie miało wplywu na proces tworzenia. 
F) Nie choruję 
G) Nie mam talentu 
28. Jaki wpływ miał/ma proces tworzenia na Panilna chorobę? 
A) Pozytywny 
B) Negatywny 
C) Obojętny 
D) Nie choruję 
E) Nie mam talentu 
29. Czy ukończyłla Panilan szkołę artystyczną? 
A) Tak ukończyłam/lym szkoła artystyczna 
B) Nie ukończyłam/lym szkoly artystycznej 
C) Tak uczęszczałam ognisko artystyczne 
30. Czy uczęszczał/a PanilPan poza szpitalem na: 
A) lekcje prywatne (z zakresu swoich uzdolnień) 
B) warsztaty artystyczne 
C) programy artystyczno- terapeutyczne 
D) nie 
31. Czy są osiągnięcia, wyróżnienia, nagrody w dziedzinie artystycznej? 
A) D TAK (proszę wymienić).......................................................... 
B) D NIE 
32. Czy kiedvkolwiek czynnie PanilPan uczestniczył/a publicznie w życiu 
artystycznym (występy, wystawy)? 
A) TAK B) NIE 
33. Czy rodzeństwo wykazuje zdolności artystyczne (plastyczne, muzyczne, 
literackie)? 
A) D T AK a) D plastyczne b) D muzyczne c) D literackie 
d) D inne Gakie) .............................................................................................. 
B) D NIE 
34. Czy rodzice PanilPana wykazują zdolności artystyczne (plastyczne, muzyczne, 
literackie)? 
A) D T AK a) D plastyczne b) D muzyczne c) D literackie 
d) D inne Gakie) ....................................................................... 


163
		

/p0164.djvu

			B) D NIE 


35. Czy dziadkowie PanilPana przejawiali zdolności artystyczne? (plastyczne, 
muzyczne, literackie). 
A) D TAK a) D plastyczne b) D muzyczne c) D literackie 
d) D inne Gakie)o 00 o o 00 o 00 o 00 o 00 o o 00 o 00 o 00 o 00 o o 00 o 00 o 00 o o 00 o 00 o 00 o 00 o o 00 o 00 o 00 o o 00 o 00 o 00 o 00 o o 00 o 00 o 00 o 00 o o 00 o 00 o 00 
B) D NIE 


36. Czy w rodzinie są lub były szczególne osiągnięcia artystyczne? 
A) D TAK 
B) D NIE 


37. Czy wykazuje PaniPani szczególne zdolności z zakresu nauk ścisłych? 
A) Matematyka 
B) Fizyka 
C) Chemia 
D) Biologia 
E) Nie mam szczególnych zdolności z tej dziedziny 


38. Z jakiego przedmiotu PaniPani uzyskiwał najwyższą ocenę w szkole średniej? 
(Proszę podać) 


39. Czy są szczególne udokumentowane osiągnięcia z zakresu nauk ścisłych? 


40. Czy ktoś z rodziny wykazuje szczególne osiągnięcia z zakresu nauk ścisłych? 
(Proszę wymienić) 


ao Publikacje 
bo Stypendium/staż 
co Nagroda naukowa 
do Dyplom uznaniowy 
eo Inne Gakie) 00 o 00 o o 00 o 00 o 00 o 00 o o 00 o 00 o 00 o 00 o o 00 o 00 o 00 o o 00 o 00 o 00 o 00 o o 00 o 00 o 00 o o 00 o 00 o 00 o 00 o o 00 o 00 o 00 o 00 o o 00 o 00 o 00 o o 00 


PYTANIA DOTYCZĄCE STANU SOMATYCZNEGO 


41. Czyn pan/pani choruje na choroby neurologiczne? 


A) Tak Gakie) 
B) Nie 


164
		

/p0165.djvu

			42. Czy choruje pan IPani na choroby somatyczne? 
A) Tak Gakie) ........................................................................................................... 
B) Nie 


43. Czy zażywa pan/pani inne leki niż psychiatryczne? 
A) Tak Gakie) ........................................................................................................... 
B) Nie 


44. Czy zażywa Pani Pani substancje psychoaktywne/stymulujące/odurzające? 
A) Tak Gakie) ........................................................................................................... 
B) Nie 


PYTANIA DODATKOWE DOTYCZĄCE CHOROBY DWUBIEGUNOWEJ 


45. Czy miał Pani Pani wykonywane elektrowstrząsy? 


46. Przyczyna hospitalizacji? 


47. Czas trwania obecnego epizodu (od kiedy)? 


48. Wiek początku choroby? 


49. Liczba epizodów choroby (włączając obecny)? 


50. Liczba epizodów depresji? 


51. Liczba epizodów manii? 


165