/p0001.djvu

			Zakład Gerostomatologii Katedry Protetyki Stomatologicznej 


Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu 


Ewa Jundziłł- Bieniek 


ANALIZA WYBRANYCH CZYNNIKÓW PSYCHOLOGICZNYCH 
I STOMATOLOGICZNYCH POTRZEB LECZNICZYCH 
U OSÓB PO 65 ROKU ŻYCIA 


Praca na stopień doktora nauk medycznych 


PROMOTOR: dr hab.n.med. Ryszard Koczorowski prof. nadzw UM 


POZNAŃ 2008
		

/p0002.djvu

			Pragnę bardzo serdecznie podziękować 


mojemu Promotorowi 


Panu Profesorowi Ryszardowi Koczorowskiemu 


za poświęcony czas, cenne wskazówki i miłą współpracę 


3
		

/p0003.djvu

			SPIS TREŚCI 


l. WS TĘP......................................................................................................................................................................................6 
2. PRZEGLĄD PIŚMIENNICTW A............................................................................................................10 


2.1 Modele opieki stomatologicznej nad osobami starszymi w wybranych krajach...... 10 
2.2 Rola Światowej Organizacji Zdrowia w opiece stomatologicznej osób w wieku 
powyżej 65 roku życia..................................................................................................................................11 
2.3 Somatyczny aspekt procesu starzenia......................................................................................................12 
2.4 Stan narządu żucia a proces starzenia......................................................................................................14 
2.5 Proces starzenia się a psychika......................................................................................................................18 
2.6 Testy i skale kliniczne - narzędzia wstępnej oceny stanu psychicznego i 
funkcj onowania....... .... ... ... ... .... ... .... ... ... ... ... ... ..... ... ... ... ... ... .... ... ... ... ... ... ... .... ... ... ... ... ... ..... ... ... ... ... ... .... ... ... ... ... ..24 
2.7 Badania epidemiologiczne stanu narządu żucia i stomatologicznych potrzeb 
l eczni czych... .. ... ... ... ... ... .... ... ... ...... ... ..... ... ... ... ... ... .... ... ... ... ... ..... ... ... ... ... ..... ..... ... ... ... ... ... .... ... ... ... ... ... ..... ... ... ... .....27 


3. ZAŁOŻENIA I CEL PRACY........................................................................................................................30 


4. MATERIAŁ I METOD Y....................................................................................................................................31 


4.1 Charakterystyka osób badanych................................................................................................................31 
4.2 Metodyka badań............ ....................................... ................... ............................................................. ..................3 4 


5. METODY STATYSTYCZNE STOSOWANE WPRACY........................................41 
6. WYNIKI................................................................................................................................................................................42 


6.1 Wyniki badania ankietowego......................................................................................................................42 
6.2 Wyniki klinicznego badania stomatologicznego.........................................................................55 
6.2.1 Wyniki badania klinicznego zewnątrzustnego..........................................................55 
6.2.2 Wyniki badania klinicznego wewnątrzustnego.........................................................56 
6.2.3 Ocena stanu i higieny protez .................................................................................................67 
6.2.4 Porównanie potrzeb leczenia stomatologicznego w trzech badanych 
środowi skach.. .... ... ... ... ..... ... ... ..... ... ... ..... ... ... ... ... ... .... ... ... ... ... ..... ... ... ... ..... ... ..... ... ... ... ... ... .... ... ... ... ... ... 68 
6. 3 Wyniki testów psychol ogi cznych............................................................................................................. 77 


6.4 Porównanie wyników testów psychologicznych z wybranymi parametrami 
klini cznego badania stomatologi cznego............ ....................................... ...................................... 81 


4
		

/p0004.djvu

			7. OMÓWIENIE WYNIKÓW I DySKUSJA.................................................................................95 


8. WNIOSKI .......................................................................................................................................................................114 


9. S TRESZCZENIE.....................................................................................................................................................116 


10. AB S TRACT..................................................................................................................................................................118 
11. PIŚMIENNICTWO'..............................................................................................................................................120 


12. SPIS TABEL I R yCIN.....................................................................................................................................132 


12.1 SPIS TABEL..............................................................................................................................132 


12.2 SPIS R YCIN............................................................................................................................. .13 3 


13. ZAŁĄCZNIKI............................................................................................................................................................134 


ZAŁĄCZNIK A 
ZAŁĄCZNIK B 


KARTA BADANIA OGÓLNEGO'...................................................................134 
KARTA KLINICZNEGO BADANIA 
STOMA TOLOGICZNEGO......................................................................................138 
KWESTIONARIUSZE PSYCHOLOGICZNE.......................................... 141 
KLASYFIKACJE I WSKAŹNIKI STOMATOLOGICZNE....... 146 
SKRÓTY I SYMBOLE STOSOWANE W PRACY...........................149 


ZAŁĄCZNIK C 
ZAŁĄCZNIK D 
ZAŁĄCZNIK E 


5
		

/p0005.djvu

			l. WSTĘP 


"Podobnie jak jesień może być naj piękniejszą porą roku, tak i starość może być 
najlepszym okresem życia, w którym osiąga się życiową mądrość i czuje 
prawdziwy smak życia..." 


A. Kępżńskż 


Struktura demograficzna ludności, zarówno w Polsce, jak i na świecie, ulega znaczącym 
zmianom. Statystyki podają wzrost liczby osób po 65 roku życia, szczególnie w krajach 
dynamicznie się rozwijających, przy czym tendencja wzrostowa dotyczy zwłaszcza osób 
powyżej 80 roku życia. Proces transformacji demograficznej jest skutkiem wydłużania się 
życia, malejącej liczby urodzeń, jak też postępu wiedzy medycznej, wdrażania programów 
profilaktycznych w naj młodszych grupach wiekowych i poprawy opieki zdrowotnej nad 
osobami starszymi. Ocenia się, iż na świecie żyje około 600 milionów ludzi w wieku powyżej 
60 lat. Prognozy wskazują, iż do 2050 roku liczba ta wzrośnie do 2 bilionów, przy czym 80% 
przypadnie na kraje gospodarczo rozwinięte (178, 191). Według badań Głównego Urzędu 
Statystycznego (GUS) w Polsce w 2005 r. osoby po 65 roku życia stanowiły 13,3% ludności 
(57). Dla porównania, w tym samym roku liczba osób powyżej 65 roku życia w Niemczech 
wynosiła 18%, w Wielkiej Brytanii 15,6%, w Japonii 20,2%, a w Stanach Zjednoczonych 
12,4% (33, 147, 179). Biorąc pod uwagę prognozy demograficzne ludności Polski według 
GUS-u można przyjąć, iż w ciągu najbliższych 20 lat, co piąty Polak będzie miał nie mniej 
niż 65 lat (58). Konsekwencją zmian struktury społeczeństw jest konieczność dostosowania 
funkcjonujących systemów ekonomicznych, społecznych czy medycznych do wzrastających 
potrzeb osób w podeszłym wieku. 


Populacja osób starszych jest grupą niejednolitą, ponieważ sam przebieg starzenia ma 
charakter indywidualny, modyfikowany przez wpływ czynników zewnętrznych, takich jak 


6
		

/p0006.djvu

			warunki środowiskowe, styl życia, obciążenia psychiczne, stan socjalno-społeczny 
aktywność społeczna (65). 


Kompleksowa opieka nad seniorami uwzględniać pOWInna zarówno promOCję zdrowia i 
działalność profilaktyczną, pomoc leczniczą, jak i wsparcie społeczne. Celem promOCJI 
zdrowia jest podniesienie stanu świadomości zdrowotnej, propagowanie form aktywizacji 
osób starszych, zdrowego trybu życia, dążenie do starości sprawnej i niezależnej w myśl 
twierdzenia: "nie dodawać lat do życia, ale dodawać życia do lat" (65, 143). Działania w 
obrębie profilaktyki geriatrycznej opierają się na zapobieganiu chorobom i wczesnym ich 
wykrywaniu. Pomoc lecznicza, obejmująca zarówno terapię, jak i rehabilitację, realizowana 
jest w poradniach geriatrycznych, rehabilitacyjnych i na oddziałach geriatrycznych. Z 
założenia ma ona pomagać w przywróceniu zdrowia i sprawności osobie chorej lub 
zminimalizowaniu skutków choroby. Z drugiej strony sama hospitalizacja często wpływa na 
pogorszenie stanu psychofizycznego osoby starszej, mimo wyleczenia choroby będącej jej 
przyczyną (104). Pożądanym modelem opieki nad ludźmi starszymi jest działalność zespołów 
złożonych z lekarzy geriatrów, psychologów, fizjoterapeutów, pielęgniarek i pracowników 
socjalnych. Zadaniem zespołu jest interdyscyplinarna ocena potrzeb - tzw. całościowa ocena 
geriatryczna i ścisła współpraca w zakresie ustalenia planu leczenia, rehabilitacji i dalszej 
opieki (65, 189). W razie potrzeby konsultacje winny się również odbywać z lekarzami 
innych specjalności, w tym lekarzami dentystami. Pomoc społeczna natomiast realizowana 
jest poprzez instytucje takie jak dzienne i stacjonarne domy pomocy społecznej czy hospicja. 
Stosunek społeczeństwa do domów opieki ewoluuje, choć i dziś niekiedy można usłyszeć 
pejoratywne oceny. Domy pomocy są instytucjami zapewniającymi całodobową opiekę 
osobom, które ze względu na zaawansowany wiek czy niepełnosprawność nie mogą 
samodzielnie funkcjonować. Pomimo wzrostu liczby miejsc w stacjonarnych instytucjach 
pomocy w ostatnich latach, czas oczekiwania na przyjęcie nie uległ skróceniu (104). Z 
pewnością ta forma posiada swoje wady i zalety, jednakże przy współudziale 
7
		

/p0007.djvu

			zaangażowanego personelu i stałym kontakcie z rodziną osoba starsza może nie odczuwać 
osamotnienia czy wyobcowania. Instytucje te wspierają aktywizację mieszkańców poprzez 
terapię ZajęcIOWą, ZajęCIa kulturalno-rekreacyjne (104). Najbardziej optymalnym 
środowiskiem bytowania dla osób starszych jest jednak rodzina. Senior potrzebuje wsparcia 
zwłaszcza od swoich najbliższych, ale również sam dysponuje doświadczeniem, które może 
przekazać młodszym pokoleniom. Wartość modelu rodziny wielopokoleniowej dostrzec 
można zwłaszcza porównując Polskę z państwami zachodnimi, takimi jak Niemcy, Holandia 
czy Dania. Wprowadzony tam system pomocy społecznej doprowadził do rozdzielenia 
pokoleń rodziny i tym samym przyczynił się do alienacji seniorów z ich środowiska życia 


(143). 


Jedną z form aktywizacji ludzi starszej generacji są Uniwersytety Trzeciego Wieku (UTW), 
kluby seniora oraz domy kultury, które obalają kolejny stereotyp o niezdolności osób w 
podeszłym wieku do przyswajama nowych informacji czy znalezienia zajęć 
satysfakcjonujących. Idea Uniwersytetów i klubów seniora jest stosunkowo młoda - rozwój 
organizacji na rzecz edukacji ustawicznej datowany jest na drugą połowę XX-wieku. O 
diametralnej zmianie podejścia do tematyki poświęconej rozwojowi osób starszych może 
świadczyć przytoczony za Minoisem cytat: "Gdyby Montaigne wiedział o naszych 
Uniwersytetach III Wieku, uznałby je za szaleństwo. Mając pięćdziesiąt lat nie snuł już 
żadnych planów na dłużej niż rok naprzód" (125). Pierwszy Uniwersytet III Wieku powstał 
we Francji w 1973 roku, w Polsce natomiast zaledwie 2 lata później. Na następne lata 
przypada dynamiczne powstawanie kolejnych instytucji, które zrzeszone zostały w Sekcję 
Uniwersytetów Trzeciego Wieku przy Polskim Towarzystwie Gerontologicznym. Celem 
Uniwersytetów jest poprawa jakości życia osób starszych, wspomaganie aktywności i 
włączenie seniorów do systemu kształcenia ustawicznego opierającego się na bazie wyższych 
uczelni. Założenia te realizowane są poprzez wykłady, ćwiczenia, prelekcje, koła 
zainteresowań, lektoraty języków obcych, wycieczki rekreacyjno-poznawcze (104, 143). 


8
		

/p0008.djvu

			Efektem zmian struktury wieku ludności jest zwiększenie zapotrzebowania na specjalistyczną 
opiekę zdrowotną, również stomatologiczną wśród osób w podeszłym wieku. Wzrastające 
potrzeby stomatologiczne oraz problemy związane z leczeniem i rehabilitacją osób starszych 
przyczyniły się do wyodrębnienia dziedziny medycznej zwanej gerostomatologią. Zarówno w 
Stanach Zjednoczonych, jak i w krajach europ ej skich, odnotowuje się wysoki odsetek szkół 
dentystycznych zapewniających szkolenie teoretyczne i praktyczne w zakresie opieki 
stomatologicznej nad osobami starszymi (127, 139). 


Szczegółowa analiza problematyki, w tym określenie potrzeb leczniczych, stwarza 
jednocześnie szansę zwiększenia efektywności działań profilaktycznych, jak też służy 
poprawie jakości życia poprzez doskonalenie opieki zdrowotnej. Warunkiem uzyskania 
satysfakcjonującego i przewidywalnego efektu leczenia jest poznanie problematyki starzenia 
się i starości, również w kontekście zagadnień dotyczących gerostomatologii. Wiedza ta jest 
niezbędna w aspekcie różnicowania fizjologii starzenia od stanów patologicznych. Jest to 
zadanie niełatwe, ze względu na rozpowszechnienie zjawiska wielochorobowości i 
polisymptomatologii (104). 


9
		

/p0009.djvu

			2. PRZEGLĄD PIŚMIENNICTWA 


2.1. Modele opieki stomatologicznej nad osobami starszymi w wybranych krajach. 


Istniejące systemy opieki stomatologicznej nad osobami starszymi, żyjącymi samodzielnie, są 


zróżnicowane w poszczególnych krajach. Odmienności wynikają m.in. z charakteru samej 


opieki (całkowicie państwowy, prywatny, mieszany) i odpłatności za usługi stomatologiczne 


(całkowicie bezpłatne, częściowo odpłatne, bezpłatne dla wybranych grup, całkowicie 


odpłatne) (77). W Stanach Zjednoczonych, tak samo jak w Danii, Norwegii czy Niemczech 


opieka stomatologiczna jest zapewniana głównie przez dentystów praktykujących prywatnie. 


W Szwecji i w Wielkiej Brytanii natomiast osoby starsze mają możliwość wyboru pomiędzy 


leczeniem prywatnym i publiczną służbą zdrowia, refundującą częściowo koszty leczenia. 


Pełen zakres świadczeń stomatologicznych dla osób starszych, żyjących samodzielnie, nie jest 


całkowicie bezpłatny w żadnym z wyżej wymienionych krajów, natomiast większość 


podstawowych zabiegów prewencyjnych i odtwórczych jest finansowanych przez system 


ubezpieczeń dentystycznych. W Norwegii, osoby starsze funkcjonujące samodzielnie, 


opłacają leczenie stomatologiczne w całości z funduszy własnych. Odmienna sytuacja 


dotyczy osób przewlekle chorych, niesamodzielnych, wymagających stałej opieki. Dla tej 


grupy pacjentów w niektórych krajach skandynawskich (Dania, Norwegia, Szwecja) 


stworzono specjalne programy opieki dentystycznej, które w większości refundują koszty 


prowadzonego 


leczenia (78). W Stanach Zjednoczonych opieka stomatologiczna 


finansowana jest głównie z prywatnego ubezpieczenia zdrowotnego i ze środków własnych. 


Osoby starsze, ze względów ekonomicznych, korzystają z prywatnych ubezpieczeń tylko w 


około 30 %. Natomiast domy opieki, które otrzymują dotacje z programów Medicare i 


Medicaid, są zobligowane do zapewnienia opieki stomatologicznej swoim pensjonariuszom. 


Faktycznie jednak osoby funkcjonujące niesamodzielnie mają znacznie ograniczony dostęp 


do leczenia (72, 83, 153). W Polsce nie ma wyodrębnionego programu stomatologicznej 
10
		

/p0010.djvu

			opieki zdrowotnej dla pacjentów w podeszłym wieku. Osoby te mogą korzystać z 


podstawowego zakresu świadczeń stomatologicznych, refundowanych przez Narodowy 


Fundusz Zdrowia, lub opieki prywatnej. Problem dostępu do leczenia stomatologicznego 


dotyczy zwłaszcza osób wymagających stałej opieki, nie funkcjonujących samodzielnie, w 


tym pensjonariuszy domów opieki, gdzie odnotowuje się znaczne potrzeby lecznicze (10, 75, 


76, 84, 101). Okazuje się, iż kluczową rolę w korzystaniu z opieki stomatologicznej odgrywa 


nie wiek osób starszych, ale dostępność gabinetu i refundowanych usług stomatologicznych, 


czynniki społeczne i ekonomiczne oraz ogólny stan zdrowia. 


2.2 Rola Światowej Organizacji Zdrowia (WHO-World Health Organisation) w opiece 


stomatologicznej osób w wieku powyżej 65 roku życia. 


Jednym z głównych celów Światowej Organizacji Zdrowia są działania zmIerzające do 


poprawy stanu zdrowotnego ludności. Prace prowadzone pod patronatem WHO, mające na 


celu poprawę stanu zdrowia jamy ustnej osób po 65 roku życia, kładą szczególny nacisk na 


działania prewencyjne, promocję zdrowia i edukację prozdrowotną, a także na wprowadzenie 


alternatywnych programów ukierunkowanych na tę grupę wiekową. Podkreślana jest również 


rola szkolenia przed i podyplomowego, które są podstawą do dogłębnego zrozumienia 


medycznych i psychospołecznych aspektów opieki nad osobami starszymi i prowadzenia 


kompetentnego leczenia (14, 137, 138, 190). Cele dla zdrowia jamy ustnej do roku 2000 r. 


określone przez WHO i FDI (Federation Dentaire Internationale) zakładały zmniejszenie 


odsetka utraconych zębów do 25% oraz utrzymanie przynajmniej 20 funkcjonalnie 


przydatnych zębów u połowy populacji osób po 64 roku życia. Obecnie WHO wraz z FDI i 


IADR (International Association for Dental Research) sformułowały stomatologiczne cele 


zdrowotne do osiągnięcia w 2020 roku. Ogólne wytyczne w odniesieniu do osób powyżej 65 


roku życia dotyczą ograniczenia wpływu schorzeń narządu żucia na ogólny stan zdrowia 
11
		

/p0011.djvu

			poprzez wczesne wykrycie, odpowiednie leczenie i tym samym poprawę jakości życia. 
Szczegółowe cele definiują ograniczenie liczby starszych osób bezzębnych i zmniejszenie 
odsetka ekstrakcji zębów z powodu próchnicy czy chorób przyzębia. Szczególny więc nacisk 
położony jest na wzrost liczby osób posiadających przydatne czynnościowo uzębienie, w tym 
20 i więcej zębów (71, 138). Prowadzone badania epidemiologiczne mogą okazać się 
szczególnie przydatne w określaniu zakresu potrzeb, a ich wyniki pozwolą na ocenę 
efektywności obecnego systemu opieki stomatologicznej i kierunków jego usprawniania 
(124). Większość krajów wysoko rozwiniętych, w tym także ze Wspólnoty Europejskiej, 
przyjęła definicję ludzi starszych jako osób powyżej 65 roku życia. Natomiast Światowa 
Organizacja Zdrowia za początek starości przyjęła 60 rok życia. Ustalenia te mają jednak 
charakter umowny, ponieważ tempo starzenia jest relatywne i wiek kalendarzowy często nie 
pokrywa się z wiekiem biologicznym, określanym przez ogólną sprawność i żywotność 
organizmu (152, 193). Światowa Organizacja Zdrowia przyjęła umowny podział okresu 
starości i jej faz na: 60-74 - starość wczesną - wiek podeszły, 75-89 - starość pośrednią (faza 
starości pełnej), 2': 90 - starość późną (faza długowieczności) (65). 


2.3 Somatyczny aspekt procesu starzenia. 


Starzenie definiowane jest jako proces fizjologiczny, długotrwały i nieodwracalny, który u 
człowieka rozpoczyna się już w wieku średnim. Natomiast starość (wiek starczy) to okres 
życia odpowiadający ostatniej fazie starzenia (65). Wyróżniamy starość fizjologiczną, będącą 
efektem naturalnego procesu starzenia, oraz patologiczną, powikłaną przewlekłymi procesami 
chorobowymi (65, 104). W ujęciu holistycznym proces starzenia możemy rozpatrywać, 
biorąc pod uwagę zmiany fizjologiczne oraz psychologiczne, jak również miejsce człowieka 
w danej grupie społecznej czy określonym środowisku. Na podkreślenie zasługuje fakt 
wzajemnej zależności pomiędzy czynnikami biologicznymi psychospołecznymi 
12
		

/p0012.djvu

			determinującymi proces starzenia. Dokładne poznanie zmian zachodzących w ustroju wraz z 
wiekiem jest kluczowe we właściwym diagnozowaniu i postępowaniu leczniczym. Wiedza ta 
jest niezbędna w celu różnicowania stanów fizjologicznych od zmian patologicznych. 


Starzenie się jest procesem obejmującym stopniowe zmniejszanie rezerw czynnościowych i 
możliwości adaptacyjnych organizmu, jak też redukcję zdolności utrzymania homeostazy w 
odpowiedzi na działanie czynników patogennych. Zmiany te dotyczą wszystkich układów i 
narządów organizmu. Do niedawna uważano, iż rezerwa czynnościowa większości narządów 
zmniejsza się o około 1% rocznie (tzw. reguła 1%). Obecnie jednak przyjmuje się, iż procesy 
te mogą mieć przebieg znacznie wolniej szy (96). Zmiany zachodzące w organizmie wraz z 
wiekiem dotyczą m. in. osłabienia układów obronnych, upośledzenia funkcji poznawczych, 
pogorszenia percepcji i motoryki (65). Objawem zmniejszenia odporności jest wzrost 
podatności na choroby infekcyjne, nowotworowe i zaostrzenie dotychczas występujących 
chorób (68). Wraz z wiekiem obserwujemy wzrost częstości występowania schorzeń 
cywilizacyjnych, takich jak cukrzyca, miażdżyca, nadciśnienie tętnicze (65). Według danych 
Głównego Urzędu Statystycznego osoby po 60 roku życia w Polsce cierpią średnio na 4 
przewlekłe stany chorobowe jednocześnie (65). 


Rozwój inżynierii genetycznej i biologii molekularnej przyczynił SIę do szerszego 
zrozumienia procesu starzenia. Badania dowiodły, iż proces ten u człowieka rozpoczyna się 
na poziomie komórek i tkanek już około 30-40 roku życia (96). Dochodzi do ograniczenia 
zdolności wzrostu, regeneracji i rozmnażania komórek oraz upośledzenia ich czynności. U 
podstaw w/w procesów leżą mechanizmy wewnątrzkomórkowe. Obecnie istniejące teorie, 
opisujące proces starzenia, dzielą się na dwie grupy. Teorie stochastyczne zakładają, iż proces 
starzenia jest wynikiem przypadkowych destrukcyjnych oddziaływań, które kumulując się na 
poziomie komórek doprowadzają do ich obumierania i w konsekwencji śmierci organizmu. 
Przykładami są wolnorodnikowa teoria starzenia, teoria mutacji somatycznych, 


13
		

/p0013.djvu

			nieenzymatycznej glikozylacji białek (20, 21, 31, 96). Natomiast drugą grupę stanowią teorie 


zakładające, iż starzenie jest procesem determinowanym genetycznie (31, 67, 154). Jednym z 


założeń jest przekonanie, iż liczba podziałów fibroblastów, wyizolowanych z żywego 


organizmu, jest stała dla każdego gatunku, po przekroczeniu której następuje ich obumarcie 


(tzw. liczba Hayflicka) (161). Potwierdzeniem słuszności teorii genetycznych jest fakt 


istnienia tzw. maksymalnej długości życia gatunku w warunkach optymalnych, która dla 


człowieka wynosi ok. 110-120 lat (154). Przykładem tego rodzaju teorii jest telomerowa 


teoria starzenia czy genów długowieczności. Jednakże słuszny wydaje się pogląd, iż etiologia 


procesu starzenia jest bardziej skomplikowana i ma charakter wieloczynnikowy (51, 65, 68, 


96, 154, 169, 173). 


2.4. Stan narządu żucia a proces starzenia. 


Przewaga procesów katabolicznych nad anabolicznymi jest dostrzegalna również w obrębie 


tkanek narządu żucia. Obserwowane skrócenie dolnego odcinka twarzy, wraz z pogłębieniem 


bruzdy nosowo-wargowej, opadaniem kątów ust i wysunięciem bródki, wynikać może z 


utraty powierzchni żucia na skutek starcia czy ekstrakcji zębów, jak również zmniejszenia 


pionowego wymiaru wyrostków zębodołowych i atrofii tkanki mięśniowej (2, 98, 196). 


Ubytek tkanki kostnej u ludzi dorosłych jest zjawiskiem fizjologicznym, ponieważ po 


osiągnięciu około 35. roku życia procesy resorpcji kości zaczynają przeważać nad procesami 


apozycji. Stopniowo postępujący wraz z wiekiem zanik wyrostków zębodołowych może 


ulegać akceleracji pod wpływem chorób ogólnoustrojowych (osteoporozy, nadczynności 


tarczycy, nadczynności przytarczyc), przewlekłej farmakoterapii (sterydoterapia w astmie 


oskrzelowej), jak też czynników miejscowych: ekstrakcji zębów, chorób przyzębia czy 


obecności węzłów urazowych (2, 8,24,26,69, 94, 135). Zanik kości wyrostka zębodołowego 


ma jednak etiologię wieloczynnikową i jest wysoce zindywidualizowany, przy czym uważa 
14
		

/p0014.djvu

			się, iż czynniki miejscowe - zaopatrzenie chirurgiczne, zdolności gojenia, dominują w fazie 


poekstrakcyjnej, podczas gdy czynniki ogólnoustrojowe odpowiadają za późniejsze etapy 


resorpcji wyrostka (26, 94). Zanik wyrostków obserwowany jest zarówno w wymiarze 


pionowym, jak i poziomym. Na zanik podłoża kostnego mają również wpływ czynniki 


mechaniczne, na przykład całodobowe użytkowanie protez, nadmiernie ograniczony zasięg 


płyty protezy, zaburzenia okluzyjne. Zanik wyrostka zębodołowego szczęki w odcinku 


przednim może nasilać się w sytuacji, gdy przeciwstawnymi dla protezy całkowitej górnej są 


własne zęby pacjenta lub uzupełnienia stałe. Protezy częściowe akrylowe, uzupełniające braki 


skrzydłowe w żuchwie, często nie są użytkowane przez pacj entów. Cała siła żucia przenosi 


się poprzez protezę górną na podłoże protetyczne w odcinku przednim, co powoduje 


niekorzystne obciążenie wyrostka zębodołowego szczęki i w efekcie może doprowadzić do 


jego miejscowego zaniku (91, 131). Wraz z wiekiem występuje fizjologiczny proces redukcji 


gęstości kości oraz zmiany w jej architektonice. Zmniejszają się zdolności tworzenia z 


powodu redukcji liczby i aktywności komórek kościotwórczych (52, 80). Występujące 


obszary gorszego ukrwienia skutkować mogą opóźnionym gojeniem ran kostnych (15). Na 


procesy przebudowy kości obserwowane wraz z wiekiem wpływ mają również zmniejszenie 


masy oraz siły generowanej przez mięśnie narządu żucia (61,173). Szacuje się, iż 


zmniej szenie liczby włókien mięśniowych oraz ich atrofia może wpłynąć na zmniej szenie siły 


wyzwalanej przez mięśnie nawet 060% (61, 121). 


Zmiany w zakresie uzębienia dotyczą zarówno liczby zachowanych zębów, jak i ich kształtu, 


koloru i wrażliwości na bodźce. Znaczna utrata zębów ogranicza wydolność żucia i tym 


samym wpływa na modyfikacje diety. Pacjenci unikają pokarmów bogatych w błonnik, a 


wybierają produkty zawierające głównie nasycone kwasy tłuszczowe i cholesterol (186). 


Starciu ulegają przede wszystkim powierzchnie żujące, brzegi sieczne, szczególnie u osób 


uprawiających parafunkcje zwarciowe i ni ezwarci owe, jak też powierzchnie wargowe i 


styczne. Nadmierne odkładanie niektórych składników mineralnych powoduje kruchość 
15
		

/p0015.djvu

			zębów i predysponuje do pęknięć, a następnie ich złamań. Zmiana koloru na ciemniejszy i 
matowienie wynika ze zmian jakościowych zębiny, a także przebarwień szkliwa. Mniejsza 
wrażliwość zębów na bodźce jest spowodowana obliteracją światła kanalików zębinowych, 
zmniej szeniem liczby komórek, naczyń i zakończeń nerwowych w miazdze (98, 196). 


Wraz z wiekiem dochodzi do przesuwama SIę przyczepu nabłonkowego w kierunku 
wierzchołka korzenia, który to proces zwany biernym wyrzynamem zęba prowadzi do 
wydłużania koron klinicznych zębów. Niekorzystny stosunek części koronowej do 
korzeniowej skutkuje mniejszą odpornością aparatu zawieszeniowego zęba na działanie sił 
poziomych i występowanie wtórnego urazu zgryzowego. Dodatkowo, odsłonięcie cementu 
korzeniowego oraz gorsze samooczyszczanie przez ślinę, powoduje wzrost częstości 
występowania próchnicy korzenia. Próchnica okrężna, spotykana często u osób starszych w 
okolicy przyszyjkowej zębów, jest skutkiem zalegania resztek pokarmowych w okolicy 
klamer protez ruchomych lub niedopasowanych w okolicy przyszyjkowej uzupełnień stałych. 
Zapalenie przyzębia u osób starszych ma zwykle charakter przewlekły, modyfikowany przez 
czynniki ogólnoustrojowe (98, 120). 


Zasadniczą rolę w prawidłowym funkcjonowaniu ekosystemu jamy ustnej odgrywa zarówno 
ilość, jak i jakość wydzielanej śliny. Badania dowiodły, iż około 30 % pacjentów po 65 roku 
życia, zwłaszcza kobiet, odczuwa suchość jamy ustnej (kserostomię) (157). Spadek 
wydzielania śliny związany jest ze zmIanamI zwyrodnieniowymi i degeneracyjnymi w 
samych gruczołach ślinowych, przewlekłymi chorobami ogólnoustrojowymi, a także 
znacząco z dużą liczbą przyjmowanych leków. Szacuje się, iż około 400 leków może 
powodować suchość jamy ustnej, przy czym szczególny wpływ obserwuje się w grupie leków 
przeciwnadciśnieniowych, przeciwdepresyjnych, moczopędnych, uspokajających. Skutkiem 
zmniejszenia ilości wydzielanej śliny może być nasilenie próchnicy, gorsza retencja protez 


16
		

/p0016.djvu

			całkowitych oraz trudności w ich użytkowaniu, jak też wzrost częstości występowania 
stomatopatii protetycznych (27,32,38,40, 109, 123, 130). 


Niekorzystnym zmianom postępującym wraz z wiekiem, z punktu widzenia właściwości 
obronnych, podlega również błona śluzowa. Obserwujemy sklerotyzację naczyń 
krwionośnych, zmiany degeneracyjne włókien kolagenowych i ścieńczenie nabłonka 
wielowarstwowego płaskiego, stanowiącego mechaniczną barierę przed wnikaniem obcych 
antygenów. Funkcja immunologicznej obrony błony śluzowej ulega osłabieniu, między 
innymi poprzez spadek liczby komórek Langerhansa, tzw. komórek prezentujących antygen, 
będących obok keratynocytów, limfocytów i makrofagów częścią aktywnego systemu obrony 
(17, 32, 118). Zmniejszone zdolności obronne predysponują do rozwoju zmian 
hiperplastycznych i infekcyjnych, w tym zakażeń grzybiczych, szczególnie u użytkowników 
ruchomych uzupełnień protetycznych oraz do większej wrażliwości na czynniki mutagenne. 
Stąd też wśród osób starszych w obrębie narządu żucia częściej występują stany przedrakowe 
i zmiany nowotworowe (17, 32, 155). Do wyżej wymienionych zmian predysponują również 
zła higiena jamy ustnej i użytkowanych uzupełnień protetycznych, nieprawidłowo wykonane 
czy uszkodzone protezy, jak też szkodliwe nawyki, czy utrzymujące się stany zapalne i 
owrzodzenia. Patologiczne zmiany stosunkowo często lokalizują się w obrębie wargi, języka, 
dna jamy ustnej (14, 47). U osób korzystających z protez ruchomych, głównie całkowitych, 
posiadających nieprawidłową retencję i stabilizację, występować mogą również fałdy 
włókniste, owrzodzenia odleżynowe oraz przerosty błony śluzowej, których 
rozpowszechnienie szacuje się na 4% do 26% (183). Choroby ogólnoustrojowe, przebyta 
radioterapia, niedobory składników odżywczych, a także stosowane leki (np. antybiotyki, leki 
immunosupresyjne) predysponują do zmian zapalnych i atroficznych błony śluzowej. U 
pacjentów użytkujących uzupełnienia protetyczne czynniki te łącznie z miejscowymi 
patogennymi uwarunkowaniami mogą wpływać na powstanie protetycznego zapalenia błony 
śluzowej (38, 79, 188). 


17
		

/p0017.djvu

			2.5. Proces starzenia się a psychika. 


Psychologiczne wykładniki starości stanowią problem złożony, bowiem sam proces starzenia 
u każdego człowieka przebiega w sposób indywidualny, w zależności od różnych czynników 
biologicznych, społecznych i kulturowych. Proces ten może przebiegać w sposób pozytywny, 
nie upośledzający znacznie sprawności i funkcji poznawczych oraz w sposób niepożądany, 
ograniczający samodzielność jednostki. 


Postawy przystosowawcze ludzi starszych do nowych sytuacji opisał Bromley. 


Wyróżnił: 


- postawę konstruktywną - wyrażającą się pełną integracją wewnętrzną, akceptacją starości 
i pozytywnym stosunkiem do przyszłości; 
- postawę zależności - bierności, uzależnienia od pomocy innych i obawy przed utratą 
bezpieczeństwa, brakiem własnych ambicji i poczuciem zwolnienia z odpowiedzialności; 
- obronną- dotyczącą osób przesadnie opanowanych, cechuj ącą się odrzuceniem pomocy 
otoczenia, pesymistycznym podejściem do starości z towarzyszącym lękiem przed 
śmiercią; 
- postawę wrogości wobec otoczenia - opIsywaną u osób podejrzliwych, agresywnych, 
niezadowolonych z kontaktów interpersonalnych, izolujących SIę społecznie, 
obawiających się starości i utraty sprawności, o negatywnym stosunku do przyszłości; 
- postawę wrogości skierowaną na siebie- charakteryzującą się negatywną oceną własnych 
osiągnięć, brakiem motywacji i chęci do działania, poczuciem osamotnienia i 
niewydolności; postawie wrogości skierowanej na siebie towarzyszyć mogą zaburzenia 
depresyjne (13, 18,65). 
Wraz z wiekiem zmniejsza się zdolność przystosowania do zachodzących zmian w szerokim 
ujęciu, w tym także do nowych uzupełnień protetycznych. Ludzie starsi często wykazują 
niechęć do wprowadzania wszelkiego rodzaju nowości dotyczących ich życia. Czynnikami 
18
		

/p0018.djvu

			wpływającymi niekorzystnie na odporność i sprawność ustroju starzejącego się człowieka 
oraz na obniżenie zdolności przystosowania do nowych sytuacji mogą być przebyte lub 
aktualnie występujące choroby somatyczne (11, 22, 65, 141). Również motywacja nabiera 
innego charakteru. Potrzebna jest silniejsza zachęta i pomoc w wykonywaniu konkretnych 
działań. Dlatego tak istotne jest, aby poświęcić starszemu pacjentowi więcej czasu, 
zaoferować cierpliwość i tolerancję. 


W wyniku gorszego funkcjonowania pamięci krótkotrwałej często występują kłopoty z 
zapamiętywaniem, obserwowany jest brak podzielności uwagi, a czas reakcji ulega 
wydłużeniu. Istotne jest więc, aby informacje dotyczące prowadzonego leczenia 
przekazywane były powoli, wraz z pisemną dyspozycją leczniczą. Ponieważ starsi pacjenci 
kodują wiadomości w sposób prostszy i uboższy, ważne jest przekazywanie informacji w 
zwięzłej formie i w taki sposób, aby były odbierane różnymi kanałami sensorycznymi (141). 
Prowadzenie dokładnej dokumentacji jest obowiązkiem każdego lekarza, a w przypadku 
pacjentów geriatrycznych może znacznie ułatwiać prowadzenie leczenia. 


Osłabienie uczuciowości i reaktywności emocjonalnej, wpływa na bardziej powściągliwe 
manifestowanie emocji w porównaniu do osób młodszych (65, 141). Wytworzenie 
pozytywnej relacji emocjonalnej jest bardzo ważnym warunkiem sukcesu terapeutycznego. 
Nie jest to zadanie łatwe ze względu na występowanie u części pacjentów podejrzliwości i 
braku zaufania. Niezbędne jest także wcześniejsze psychologiczne przygotowanie pacjenta do 
przyjęcia i użytkowania uzupełnień, w kontekście mogących wystąpić problemów (120, 158). 
W miarę możliwości przed przystąpieniem do leczenia protetycznego lekarz powinien 
zwrócić uwagę i ocenić stan emocjonalny, postawę psychiczną, cechy osobowości pacjenta i 
uwzględnić je w toku pracy. Pozwoli to na właściwe psychiczne przygotowanie pacjenta do 
przyjęcia uzupełnień protetycznych (114, 120, 158). 


19
		

/p0019.djvu

			Wymienione wyżej cechy i reakcje osób starszych zaliczyć można do procesów tzw. starości 


fizj ologicznej. Działanie dodatkowych, niekorzystnych bodźców natury biologicznej czy 


psychospołecznej może modyfikować ten proces i w konsekwencji prowadzić do starości 


patologicznej (65, 104). Rozpowszechnienie zaburzeń psychicznych u osób starszych szacuje 


się w przybliżeniu na 12 - 50% (11). Otępienie, obok depresji, jest jednym z naj częstszych 


stanów psychopatologicznych występujących u osób starszych. Badania populacji osób 


powyżej 65 roku życia wykazały rozpowszechnienie otępienia na poziomie około 5-10%, 


przy czym wraz z wiekiem liczba chorujących na demencję wzrasta i może dochodzić do 50% 


u osób po 80 roku życia (13). Jako główne przyczyny tego zaburzenia psychicznego 


wymienia się: chorobę Alzheimera, otępienie naczyniopochodne, a ponadto otępienie z 


ciałami Lewy'ego i otępienie czołowo-skroniowe. Podstawowe objawy kliniczne otępienia to 


upośledzenie sprawności umysłowej i pamięci, zwłaszcza świeżej, oraz dezorientacja, a także 


zaburzenia zachowania i obniżenie krytycyzmu (13, 35, 97). Choroby otępienne znacznie 


upośledzają jakość życia chorych poprzez ograniczenie samodzielności, aż do całkowitej 


utraty możliwości funkcjonowania bez odpowiedniej opieki. Zazwyczaj osoby chore nie są w 


stanie ocenić zaburzeń funkcji poznawczych, ale zmiany te z reguły są zauważane przez 


najbliższe otoczenie. 


Zaburzenia depresyjne, obok otępienia, wymieniane są jako jedne z naj częstszych zespołów 


psychopatologicznych występujących u osób w wieku podeszłym (13). Statystyki wskazują, 


iż średnio około 15-25% osób powyżej 65 roku życia wykazuje objawy depresyjne (13, 177). 


Jednak w zależności od przyjętych kryteriów diagnostycznych i metod badawczych szacuje 


się, iż odsetek ten może dochodzić nawet do 45 % (11, 37). Na wystąpienie depresji wpływ 


mają czynniki psychospołeczne, biologiczne. Przyczyny psychospołeczne związane są 


między innymi z utratą lub pogorszeniem sprawności psychofizycznej, utratą pozycji 


społecznej, zmianą środowiska związaną z odejściem od czynnego życia zawodowego, 


problemami materialnymi, zmianą warunków mieszkaniowych, utratą osób najbliższych i 
20
		

/p0020.djvu

			zwiększoną często zależnością od pomocy innych osób. Śmierć współmałżonka wymieniana 
jest jako jedna z naj częstszych przyczyn odpowiedzialnych za wystąpienie depresji. Wśród 
czynników biologicznych wymienić należy płeć żeńską, czynniki genetyczne, schorzenia 
somatyczne oraz stosowane w terapii leki. Choroby ogólnoustrojowe mogą wpływać na 
rozwój zaburzeń depresyjnych, ale z drugiej strony również depresja może rzutować na stan 
somatyczny (30, 41, 151, 177). Według raportu Światowej Organizacji Zdrowia, 
opracowanego w roku 2007, depresja może wpływać na pogorszenie stanu zdrowia u osób 
obciążonych przez dłuższy okres chorobami somatycznymi. Wykazano bowiem, iż osoby 
chorujące na schorzenia przewlekłe, u których rozpoznano depresję, mają gorszy stan zdrowia 
w porównaniu do osób przewlekle chorych bez diagnozy tego stanu (194). Klinicznie 
depresja może objawiać SIę przede wszystkim obniżeniem nastroju i anhedonią, czyli 
niezdolnością do odczuwania przyjemności, ale także znacznym niepokojem i lękiem, 
pobudzeniem, drażliwością, poczuciem winy i bezwartościowości, pragnieniem śmierci, 
problemami z pamięcią, skargami somatycznymi (na przykład dolegliwościami bólowymi, 
zaparciami, zmęczeniem), nieprzestrzeganiem zaleceń lekarskich. Szczególnie występowanie 
depresji maskowanej może utrudniać postawienie prawidłowej diagnozy i prowadzenie 
leczenia, w tym stomatologicznego. Depresja maskowana bowiem manifestuje się wyłącznie 
poprzez obj awy somatyczne czy psychosomatyczne i jest dość trudna do rozpoznania (6, 41, 
92, 151, 177). Objawem (maską) depresji mogą być na przykład występujące zespoły bólowe 
w obrębie głowy czy twarzy (151, 177). Dodatkowo, obraz kliniczny depresji może 
przypominać zespół otępienny, określany jako rzekome otępienie depresyjne i pogłębiać 
deficyt funkcji poznawczych (35, 45, 150). 


Inne zaburzenia występujące stosunkowo często u osób w podeszłym wieku to zaburzenia 
lękowe w postaci fobii, które mają zazwyczaj charakter sytuacyjny, tzn. pojawiają się po 
wystąpieniu negatywnego zdarzenia, następnie zaburzenia świadomości, zaburzenia 
osobowości, zaburzenia urojeniowe, zaburzenia somatyzacyjne i hipochondryczne (11,13). 


21
		

/p0021.djvu

			Zaburzenia świadomości mogą występować na podłożu zmian zarówno biologicznych (np. 
chorób somatycznych, w okresie pooperacyjnym, w stanach terminalnych, w odwodnieniu, 
niedożywieniu), jak i psychologicznych, związanych z pogorszeniem stanu psychicznego. 
Objawami tego zaburzenia są: upośledzenie orientacji, percepcji, iluzje, omamy, zaburzenia 
pamięci krótkotrwałej, jak też zmienna aktywność psychoruchowa, tempo wypowiedzi, 
wydłużenie czasu reakcji i gwałtowne zmiany nastroju, lęk, depresja, drażliwość, złość. 
Należy zwrócić uwagę, iż gwałtowne zmiany zachowania osób w podeszłym wieku mogą 
wskazywać na początek choroby psychicznej, somatycznej czy schorzeń ośrodkowego układu 
nerwowego (13,65). 


W zaburzeniach osobowości u osób starszych dominują skargi na dolegliwości somatyczne 
(13). Jest to zagadnienie istotne ze względu na częstość występowania. Skargi wyrażane 
przez chorego mogą się powtarzać wraz z uporczywym domaganiem się kolejnych badań. 
Stąd duże trudności nastręczać może, również w stomatologii, rozróżnienie pomiędzy 
dolegliwościami mającymi uzasadnienie kliniczne a skargami nie mającymi rzeczywistych 
podstaw. Pomocna w rozpoznaniu może być obserwacja pacjenta: wielomiesięczny okres 
utrzymywania się wielorakich, zmiennych dolegliwości somatycznych przy braku 
odpowiednich przesłanek klinicznych oraz nieakceptowanie porad i opinii wielu lekarzy o 
braku podstaw somatycznych występujących dolegliwości (13, 46). Pacjenci z zaburzeniami 
występującymi pod postacią somatyczną zgłaszać mogą dolegliwości ze strony jamy ustnej, 
np. w postaci suchości jamy ustnej, pieczenia, zmienionego smaku oraz objawów imitujących 
patologię w stawach skroniowo-żuchwowych (46). 
Uwagi pacjenta nie mogą być jednak nigdy bagatelizowane, a wnikliwa ocena stanu zdrowia i 
szczegółowa diagnostyka są niezbędne w celu różnicowania. Badanie podmiotowe powinno 
zawierać pytania o lokalizację, charakter i stopień nasilenia dolegliwości, następnie czas 
trwania, czynniki wyzwalaj ące, częstość występowania, okresowość i obecność obj awów 
dodatkowych. 


22
		

/p0022.djvu

			U pacjentów z zaburzeniami psychicznymi dolegliwości występujące w trakcie użytkowania 
protez mogą wynikać nie z przyczyn obiektywnych, ale być w dużym stopniu wyrazem tych 
problemów. Przyjmuje się, iż depresja może być jednym z czynników wpływających na brak 
efektywności leczenia protetycznego. Wykładnikami klinicznymi, sugerującymI 
występowanie depresji, mogą być nieprzestrzeganie zaleceń lekarskich oraz brak satysfakcji 
pacjenta z efektów rehabilitacji pomimo właściwego leczenia, podejmowanego zazwyczaj 
kilkakrotnie (41,149). Rezultat leczenia protetycznego u pacj entów choruj ących na depresj ę 
może być więc niepomyślny mimo bezbłędnej terapii. Zalecane jest przeprowadzenie 
planowanej rehabilitacji w trakcie remisji lub po zakończeniu fazy depresyjnej. Pacjenci, 
którzy są leczeni psychiatrycznie z powodu depresji, przed podjęciem leczenia 
stomatologicznego wymagają konsultacji z lekarzem psychiatrą i ustalenia wspólnego planu 
postępowania leczniczego (149). Jednak istotny problem stanowią pacjenci chorujący na 


depresję, u których to schorzenie nie 


zostało nigdy wykryte. Według danych 


epidemiologicznych liczba osób starszych z nierozpoznaną depresj ąj est znaczna (37, 151). 
Chorzy z zaburzeniami psychicznymi mogą gorzej adaptować uzupełnienia i być bardziej 
podatni na zakażenia grzybicze. Wpływają na to zaniedbania higieniczne jamy ustnej i 
protez, a także terapia niektórymi lekami psychotropowymi (na przykład trój cyklicznymi 
lekami przeciwdepresyjnymi), które ograniczają ilość wydzielanej śliny (6, 109, 150). W 
obecnie dostępnych na rynku lekach przeciwdepresyjnych nowej generacji, na przykład 
selektywnych inhibitorach wychwytu serotoniny (SSRI), antycholinergiczny skutek uboczny 
w postaci zmniej szonego wydzielania śliny został zminimalizowany (150). 
U pacjentów chorujących na demencję przeprowadzenie miarodajnego badania 
podmiotowego oraz ewentualnego leczenia może być znacznie utrudnione. Chory może 
zapominać o wydanych mu poleceniach i wskazówkach higienicznych odnośnie użytkowania 
protez. Stąd obecność opiekuna wydaje się niezbędna, również w fazie planowania leczenia, 
które powinno być dostosowane do kondycji psychofizycznej pacjenta. Na szczególną uwagę 
23
		

/p0023.djvu

			zasługuje fakt, iż chorzy ci nie potrafią często określić charakteru odczuwanego bólu oraz 
sprecyzować jego lokalizacji (28). Zatem rolą lekarza stomatologa jest wnikliwe badanie 
narządu żucia, również w aspekcie profilaktyki onkologicznej (28,146). Opiekunowie 
powmm być uświadomieni, iż wszelkie me gOjące SIę owrzodzenia muszą być poddane 
ocenie lekarskiej. 


Pomocne w diagnozowaniu zaburzeń psychicznych u pacj entów poddanych rehabilitacji 
protetycznej mogą być kryteria opracowane przez Mi.iller - Fahlbuscha, a więc niezgodność 
pomiędzy stanem faktycznym a dolegliwościami, fluktuacja dolegliwości, związek pomiędzy 
dolegliwościami a zdarzeniami biograficzno-sytuacyjnymi, niezwyczajne współdziałanie 
pacjenta w rozwoju choroby oraz diagnoza wsteczna - gdy wcześniejsze prawidłowe leczenie 
nie przyniosło terapeutycznego skutku (74). 


2.6. Testy i skale kliniczne - narzędzia wstępnej oceny stanu psychicznego 
funkcjonowania. 


Analiza stanu funkcjonalnego osób starszych opIera SIę na oceme zarówno stanu 
psychicznego, społecznego, fizycznego, jak też sprawności w wykonywaniu czynności 
niezbędnych do samodzielnego egzystowania. Są to elementy składowe tzw. kompleksowej 
oceny geriatrycznej. Narzędziami pomocniczymi w badaniu stanu funkcjonalnego osób 
starszych są różne wystandaryzowane skale i testy (189). 


Testy psychometryczne służą jako narzędzia wstępnej oceny stanu psychicznego i są 
elementem pomocniczym badania klinicznego. Ich zaletąjest możliwość wykrycia zaburzeń 
w badaniach przesiewowych, mogą zostać również wykorzystane przez lekarzy innych niż 
psychiatria specjalności, w tym dentystów. Standaryzacja ocen sprzyja obiektywizacji 
wyników, poprzez określenie przedmiotu badań, metody ich prowadzenia, wyeliminowanie 


24
		

/p0024.djvu

			subiektywnych ocen (12). We wstępnej ocenie objawów depresji u pacjentów w wieku 
starczym istotne znaczenie ma Geriatryczna Skala Oceny Depresji (GDS-Geriatric 
Depression Scale) według Jerome Yesavage i wsp. (16, 19, 34, 162). Jest ona najczęściej 
stosowaną skalą samooceny depresji w wieku podeszłym, którą cechuje wysoka spójność i 
rzetelność potwierdzona w licznych badaniach klinicznych (3,34). Test zawiera pytania z 
możliwymi odpowiedziami: "tak", "nie" odpowiednio punktowanymi według klucza. 
Dostępne są trzy wersje testu: pełna, skrócona i krótka zawierające odpowiednio 30 , 15 i 4 
pytania (3, 41). Do narzędzi oceniających objawy depresyjne, polecanych przez 
p sychogeriatrów, zaliczamy również między innymi skalę depresji Montgomery-Asberg 
(MADRS - Montgomery-Asberg Depression Rating Scale) i stosowaną u pacjentów z 
zaburzeniami pamięci Skalę Oceny Depresji w otępieniu według Cornell (12, 41). Wczesną 
diagnostykę zaburzeń funkcji poznawczych umożliwia Krótka Skala Oceny Stanu 
Psychicznego według Folsteinów (MMSE-Mini Mental State Examination). Służy ona do 
orientacyjnej oceny głębokości zaburzeń procesów poznawczych u chorych z podejrzeniem 
otępienia. Wynik poniżej 24 punktów sugeruje obecność cech zespołu otępiennego i jest 
wskazaniem do dalszej diagnostyki w celu potwierdzenia bądź wykluczenia tego zaburzenia 
(12, 53, 85, 160). Spośród innych testów służących do oceny otępienia wymienić należy Test 
Rysowania Zegara Shulmana (CDT-Clock Drawing Test), Skalę Deterioracji Ogólnej 
(GDtS-Global Deterioration Scale) oraz Skalę Hachinskiego (skalę oceny niedokrwienia 
ośrodkowego układu nerwowego.). Test Rysowania Zegara jest narzędziem przesiewowym 
opierającym się na ocenie funkcji wzrokowo-przestrzennych, praksji konstrukcyjnej, 
zdolności planowania oraz myślenia abstrakcyjnego. Natomiast Skala Deterioracji Ogólnej 
służy zasadniczo do oceny nasilenia otępienia w chorobie Alzheimera i obejmuje 7 stadiów 
otępienia. Skala Hachińskiego jest narzędziem różnicującym otępienie typu 


alzheimerowskiego 


naczymowego oraz wykorzystywana jest do wykrywaniu 


naczyniowych przyczyn uszkodzeń ośrodkowego układu nerwowego (12). Kwestionariusz 


25
		

/p0025.djvu

			Ogólnego Stanu Zdrowia według D. Goldberga (General Health Questionnaire-GHQ) 


przydatny jest przy dokonywaniu oceny stanu zdrowia psychicznego u osób dorosłych. 


Określa prawdopodobieństwo, że dana osoba cierpi na zaburzenia zdrowia psychicznego. 


Kwestionariusz ten jest wysoce czuły na przypadki krótkotrwałego załamania w normalnym 


funkcjonowaniu, a nie dotyczy względnie trwałych cech jednostki. Test ten może być 


użyteczny w badaniu osób korzystających z placówek socjalnych, zakładów podstawowej 


opieki zdrowotnej czy innych placówek lecznictwa otwartego. Wyróżniamy kilka wersji 


kwestionariusza w zależności od liczby pytań: GHQ-60, GHQ-30, GHQ-28, GHQ-12. Jest to 


kwestionariusz samoopisowy, przy czym dopuszczalna jest pomoc badającego w jego 


wypełnianiu. Zaletą jest fakt, iż nie wymaga on od badającego subiektywnej oceny stanu 


zdrowia psychicznego. Powyższa metoda badawcza odznacza się dużą czułością w 


wykrywaniu zaburzeń depresyjnych i stanów lękowych. W celu selekcji osób z chorobami o 


podłożu depresyjnym wskazane jest jednak zastosowanie testów specjalnie do tego celu 


skonstruowanych, ponieważ swoistość GHQ może być niższa (54, 59, 60). 


Do badania samodzielności funkcj onowania osób starszych służą m.in.: Skala oceny 


podstawowych czynności w życiu codziennym wg Katza (ADL-Activity of Daily Living), 


Skala oceny złożonych czynności codziennych wg Lawtona (IADL-Instrumental Activities 


of Daily Living) oraz skala Barthela. Pierwsza z nich ocenia m.in. zdolności poruszania się, 


samodzielnej kąpieli i przyjmowania posiłków, druga natomiast ocenia zdolność do 


prowadzenia gospodarstwa domowego, 


samodzielnego 


. . 
przyjmowama 


leków 


czy 


posługiwania się telefonem. Brak możliwości wykonywania czynności ujętych w badaniu 


skalą ADL wskazuje na niezdolność do samodzielnego funkcjonowania i konieczność 


całodobowej opieki. Natomiast ograniczenia w wykonywaniu zadań złożonych skali IADL 


świadczą o konieczności dostosowania odpowiedniej pomocy opiekuna (12,65, 189). 


Testy wykorzystywane w celu oceny zdrowia fizycznego umożliwiają analizę wydolności 


całego organizmu lub układów w warunkach występowania choroby przewlekłej. Przykładem 
26
		

/p0026.djvu

			jest test Tinetti - ocemający ryzyko upadków, skale oceny ryzyka rozwOJU odleżyn wg 
Nortona, Waterlow lub skala punktową Douglasa, jak też oceniająca stan odżywienia Skala 
Mini Nutritional Assessment (MNA) (104). 


2.7 Badania epidemiologiczne stanu narządu żucia 
leczniczych 


stomatologicznych potrzeb 


Obserwowany proces transformacji demograficznej społeczeństw wpływa na wzrost 
zainteresowania problematyką starzenia się i starości, również w aspekcie zagadnień 
gerostomatologicznych. Dane epidemiologiczne uzyskane w tej grupie wiekowej wskazują 
na ogólnie niezadowalającą kondycję narządu żucia i w konsekwencji na znaczne 
stomatologiczne potrzeby lecznicze. Istotnym problemem, wynikającym z analizy badań, jest 
wysoki odsetek osób starszych z licznymi brakami w uzębieniu, a zwłaszcza bezzębiem (43, 
44, 55, 75, 88, 93, 95, 116, 167, 170, 174). W badaniach przeprowadzonych w Polsce w 
latach od 1987 r. do 2003 r., odsetek osób z całkowitymi brakami uzębienia mieścił się w 
granicach 33-53% u osób w wieku 65-74 lata, natomiast wyraźny wzrost liczby osób 
bezzębnych odnotowywano u ludności powyżej 75 roku życia, do ponad 70 % w naj starszej 
grupie wiekowej (75, 117, 171, 174). Międzynarodowe badania prowadzone w 1991r. pod 
patronatem WHO wykazały, iż w porównaniu do Polski, gdzie osoby bezzębne stanowiły 
35,5% populacji w wieku 65-74 lata, wyższy odsetek odnotowano na Węgrzech (53,3%), 
niższy natomiast na Słowacji (29,3%), w Austrii (14,(%) i we Włoszech (12,8%) (14). U 
osób starszych w populacji polskiej, które posiadają uzębienie naturalne, średnie liczby 
zachowanych zębów kształtują się na poziomie: od około 9 zębów u osób w wieku 55-64 
lata, poprzez średnio 6 zębów u osób w wieku 65-74, do zaledwie 2-3 u osób powyżej 74 
roku życia (75, 87, 88, 134). Liczne doniesienia wskazują również na niezadowalający stan 
zdrowia uzębienia naturalnego, co skutkuje znacznymi potrzeby leczenia zachowawczego. 


27
		

/p0027.djvu

			Analiza badań epidemiologicznych dotyczących występowania próchnicy u osób starszych, 
opracowanych przy użyciu wskaźnika próchnicy PUW, wykazała, iż jest to problem 
alarmujący. Wartości wskaźnika mieściły się w granicach od 28,6 u osób po 65 roku życia 
do 31,59 u badanych powyżej 75 roku życia (14, 134, 171). Podobne wartości wskaźnika 
PUW odnotowano na Słowacji (29,9), niższe natomiast obserwowane były u starszej części 


populacji włoskiej (26,34), amerykańskiej (24,9) i japońskiej (23,86). Dla porównania, u 
osób młodszych wartości te były mniejsze - u badanych w wieku 35-44 lata wskaźnik PUW 


wynosił od około 16,3 do 19,3 (43, 81, 171). 


Jednakże dopiero analiza poszczególnych składowych liczby PUW dostarcza informacji o 
rozmiarze stomatologicznych potrzeb. Składowa P wskaźnika, oznaczająca średnią liczbę 
zębów dotkniętych próchnicą, wynosiła od 0,8 w u mieszkańców dużych miast w Polsce, do 
około 2,6 u osób w środowisku wiejskim (43, 73, 170). U osób młodszych, w wieku 35-44 
lat, również odnotowywano większe wartości składowej P, średnio 3,8-4,8 (43,170). 
Podkreślić należy, iż zwłaszcza liczba zębów usuniętych z powodu próchnicy (U) jest 
znacznie większa u ludzi po 65 roku życia (w granicach od 22 do 29 zębów) w porównaniu 
do młodszych grup wiekowych (14, 43, 44, 134, 170, 171). Mniejsze średnie liczby 
usuniętych zębów obserwowano w populacji starszych Włochów - 18,8 i Austriaków - 20,4 


(14). 


Badania prowadzone w kraju określają, iż średnia liczba zębów wypełnionych (W) u osób po 
65 roku życia waha się od 0,43 do 1,70 (14, 43, 134, 171). W analizowanych danych 


stwierdzono, iż u wysokiego odsetka badanych, stomatologiczne potrzeby lecznicze dotyczą 
zwłaszcza konieczności przeprowadzenia rehabilitacji protetycznej (10, 76, 89, 95, 116, 128, 
134, 172, 175, 195, 196). Ocena stanu i higieny użytkowanych protez wykazała, iż w 
znacznej liczbie przypadków jest on niezadowalający, a protezy są użytkowane często dłużej 
niż 10 lat (76, 116, 175, 195). Trudności w utrzymaniu właściwej higieny jamy ustnej, 
wynikające m.in. z upośledzenia percepcji i funkcji motorycznych, wpływają również na 
28
		

/p0028.djvu

			niedostateczny stan zdrowia przyzębia, często obserwowany u osób starszych posiadających 
uzębienie naturalne. Liczne dane wskazują na zróżnicowanie stomatologicznych potrzeby 
leczniczych w zależności od miejsca zamieszkania - proporcjonalnie największe 
odnotowano u osób w środowisku wiejskim, natomiast najmniejsze u mieszkańców dużych 
miast (134, 170, 174). Obserwowany tak duży poziom stomatologicznych potrzeb 
leczniczych u osób starszych wymaga przede wszystkim zwrócenia większej uwagi na 
promocj ę zdrowia i oświatę zdrowotną, j ak zintensyfikowania działań profilaktycznych w 
młodszych grupach wiekowych (81, 124, 181). 


29
		

/p0029.djvu

			3. Założenia i cele pracy 


Wiele czynników kształtuje potrzeby lecznicze u osób w podeszłym wieku, przy czym 
istotne znaczenie ma kondycja psychofizyczna i środowisko życia. Populacja osób starszych 
jest grupą niehomogenną, a różnorodność ta determinowana jest przez czynniki społeczne, 
ekonomiczne, a także uwarunkowania osobnicze, w tym czynniki psychiczne. Uzasadnione 
są zatem badania epidemiologiczne ludzi starszych w wielu aspektach, w tym ocena potrzeb 
protetycznych w odniesieniu do różnych grup środowiskowych, z uwzględnieniem 
czynników psychicznych. 


Przyjęto założenia, iż stomatologiczne potrzeby lecznicze różnią się pomiędzy badanymi 
grupami, oraz że istnieje korelacja pomiędzy stanem psychospołecznym a potrzebami 


leczenia narządu żucia. 


Celem pracy jest: 


l. Analiza wybranych stomatologicznych potrzeb leczniczych u osób po 65 roku 
życia w trzech środowiskach aglomeracji miejskiej. 


2. Ocena występowania objawów psychopatologicznych u osób w badanych grupach 
przy użyciu metod psychometrycznych. 


3. Analiza relacji pomiędzy wynikami testów psychometrycznych a subiektywnymi 
i obiektywnymi potrzebami leczenia stomatologicznego. 


30
		

/p0030.djvu

			4. Materiał i metody 


4.1 Charakterystyka osób badanych 


Badaniem objęto 210 osób w wieku powyżej 65 lat zamieszkujących w większości obszar 
Bydgoszczy (202 osoby) i okolic (8 osób). Dane piśmiennictwa wskazuj ą, iż poziom i 
potrzeby stomatologicznego lecznictwa są w Polsce bardzo zróżnicowane. Wydaje się, iż 
Bydgoszcz, jako 360 - tysięczne miasto, położone w centralnej Polsce, może być 
reprezentatywną aglomeracją miejską w naszym kraju dla przeprowadzenia badań 
epidemiologicznych. 


Badanie przeprowadzono w trzech grupach środowiskowych: w Poradni i Klinice Geriatrii 
Szpitala Uniwersyteckiego w Bydgoszczy (grupa I), w dwóch Domach Pomocy Społecznej 
(grupa II) oraz na Bydgoskim Uniwersytecie III Wieku (grupa III). Wybór grup dokonany 
został głównie w celu zobrazowania różnic pomiędzy badanymi środowiskami, przy czym 
pacjenci Szpitala w pewnym stopniu reprezentowali cały przekrój społeczeństwa w 
określonym wieku. Aby umożliwić porównanie pomiędzy grupami, pensjonariusze Domów 
Pomocy Społecznej oraz słuchacze Uniwersytetu III Wieku, którzy korzystali w okresie 
badania z opieki medycznej Poradni lub Kliniki Geriatrii Szpitala Uniwersyteckiego, nie byli 
brani pod uwagę. Przed przystąpieniem do badania u pacjentów Szpitala oraz pensjonariuszy 
Domów Pomocy zastosowano test Mini-Mental State Examination wg Folsteinów (MMSE) 
jako narzędzie przesiewowe do oceny objawów otępienia. Natomiast u osób uczęszczających 
na zajęcia w ramach Uniwersytetu III Wieku, które wykazywały się ogólnie dobrą kondycją 
psychofizyczną, test ten wykonano jedynie w przypadkach wątpliwych, ze względu na małe 
prawdopodobieństwo występowania zaburzeń funkcji poznawczych. Osoby, które uzyskały 
wynik testu niższy niż 24 punkty, wskazujący na występowanie zespołu otępiennego, zostały 
wykluczone z badania (7). 


31
		

/p0031.djvu

			Do właściwego badania zakwalifikowano 70 pacjentów Szpitala, 70 mieszkańców Domów 


Pomocy Społecznej oraz 70 słuchaczy Uniwersytetu III Wieku. Zbadano łącznie 145 kobiet i 


65 mężczyzn. Podział badanych ze względu na płeć w poszczególnych grupach ilustruje 


tabela I. 


Tab. I Rozkład liczbowy i procentowy badanych z podziałem na płeć w 
poszczególnych grupach. 


Kobiet Mężczyzn Razem 
Środowisko 
n % n % n 
Szpital 51 72,9 19 27,1 70 
(GRUPA I) 
Dom Pomocy 
Społecznej 52 74,3 18 25,7 70 
(GRUPA II) 
Uniwersytet III 
Wieku 42 60 28 40 70 
(GRUPA III) 
Wynik wśród całej 145 69,1 65 30,9 210 
badanej populacji 


We wszystkich trzech grupach przeważały kobiety, przy czym ich liczba w grupie pierwszej i 


drugiej wynosiła odpowiednio 51 i 52, a w grupie trzeciej 42. Mężczyźni stanowili mniej niż 


połowę osób badanych w grupie pierwszej i drugiej (19 i 18), podczas gdy na Uniwersytecie 


odnotowano największą ich liczbę (28). Analiza statystyczna testem dla dwóch frakcji (dwóch 


wskaźników struktury) nie wykryła istotnych różnic, więc można uznać, że pod względem 


płci grupy sąj ednorodne. 


32
		

/p0032.djvu

			Minimalny wiek osób badanych wynosił 65 lat, a maksymalny odpowiednio 91 lat w grupie 


pierwszej (średni wiek 77 lat), 93 lata w grupie drugiej (średni wiek 79 lat), natomiast w 


trzeciej 88 lat (średnio 73 lata)(tab. II). 


Tab. II Wiek osób badanych w poszczególnych grupach (w latach). 


WIEK Szpital Domy pomocy Uniwersytet III 
społecznej wieku 
n 70 70 70 
min 65 65 65 
max 91 93 88 
mediana 77.0 81.0 72.0 
średnia 77.43 79.0 72.7 
SD 6.69 7.96 4.66 
Wsp.zm. 0.086 0.101 0.064 


Analiza statystyczna wykazała, iż średni wiek studiujących na Uniwersytecie był istotnie 


niższy niż wiek pacjentów w pozostałych środowiskach (F=17.3, Fkr=3.04, p	
			

/p0033.djvu

			4.2 Metodyka badań 


Badania obejmowały: 


l) Część ankietową, składającą się z: 
a) wywiadu ogólnego 


b) wywiadu stomatologicznego, które zawierało pytania Geriatrycznego Wskaźnika 
Oceny Zdrowia Jamy Ustnej (GOHAI- Geriatrie Oral Health Assessment Index) 


2) Kliniczne badanie stomatologiczne, które obejmowało: 


a) ocenę zewnątrz- i wewnątrzustną tkanek narządu żucia 


b) ocenę stanu i higieny użytkowanych ruchomych protez zębowych 
3) Ocenę występowania cech zaburzeń psychicznych na podstawie 
psychometrycznych: 


testów 


a) Krótkiej Skali Oceny Stanu Psychicznego wg Folsteinów (Mini-Mental State 
Examination -MMSE) 


b) Geriatrycznej Skali Oceny Depresji wg Yesavage (Geriatrie Depression Scale - 
GDS) w wersji 15 punktowej 


c) Kwestionariusza Ogólnego Stanu Zdrowia wg Goldberga (General Health 
Questionnaire - GHQ) w wersji 12 punktowej 


Opracowana ankieta składała SIę z: wywiadu ogólnego oraz wywiadu 
stomatologi cznego (Załącznik A). 


Pierwsza część ankiety zawierała pytania o dane personalne takie jak: wiek, płeć, 
wykształcenie (podstawowe, średnie, wyższe), stan cywilny, czynniki środowiskowe 
(mieszkanie z rodziną, samodzielne, w domu opieki). Odnotowywano ponadto subiektywną 
34
		

/p0034.djvu

			ocenę ogólnego stanu zdrowia oraz występowania chorób przewlekłych. (Pola karty badań 


1-7) 


Drugą część ankiety stanowiły pytania wywiadu stomatologicznego dotyczące przybliżonej 
daty ostatniej wizyty u dentysty, samooceny potrzeb stomatologicznych i protetycznych. 
Subiektywnej ocenie poddany został również stan uzębienia naturalnego oraz użytkowanych 
protez zębowych, jak też czas ich posiadania określony w latach. Pytania dotyczyły zarówno 
akceptacji protez, jak i występowania ewentualnych czynników utrudniających adaptację, 


takich jak zaburzenia smaku, nieprawidłowa wymowa, ograniczona funkcja żucia, 
niezadowalająca estetyka oraz innych czynników trudnych do sprecyzowania przez badanych. 
Następnie rejestrowano subiektywne opinie badanych dotyczące najważniejszych cech protez, 
biorąc pod uwagę cztery kryteria: estetykę, funkcjonalność, trwałość i niską cenę. 
Odnotowywano również opinie badanych odnośnie dostępu do świadczeń z zakresu protetyki 
stomatologicznej refundowanych przez Narodowy Fundusz Zdrowia. Pacjenci oceniali 
ponadto klarowność informacji przekazywanych przez lekarza na temat prowadzonego 
leczenia oraz chęć otrzymywania zaleceń w formie pisemnej. (Pola karty badań 8-22) 


Występujące zaburzenia związane ze stanem zdrowia jamy ustnej oraz ich korelację z 
jakością życia (Oral Health-Related Quality of Life -OHRQoL) rejestrowano na podstawie 
Geriatrycznego Wskaźnika Oceny Zdrowia Jamy Ustnej (Geriatrie Oral Health Assessment 
Index - GOHAI) (7). Zdrowie jamy ustnej jest rozumiane jako stan narządu żucia i struktur 
sąsiadujących, który wpływa pozytywnie na stan fizyczny, psychiczny i zadowolenie z życia, 
poprzez umożliwienie jednostce wykonywania podstawowych czynności bez bólu, 
dyskomfortu czy zakłopotania (113). Kwestionariusz ten, przeznaczony dla badania osób 
starszych, składa się z dwunastu pytań dotyczących okresu ostatnich 3 miesięcy. Test ten 
określa zgłoszone przez osoby badane problemy czynnościowe (dyskomfort spożywania 
pokarmów, zaburzenia żucia i połykania), psychologiczne i behawioralne (niezadowolenie z 
wyglądu uzębienia czy protez, ograniczenie kontaktu z otoczeniem, unikanie mówienia, 
35
		

/p0035.djvu

			zdenerwowanie czy skrępowanie z powodu stanu uzębienia lub protez) oraz występowanie 
dolegliwości bólowych (7, 107, 108). Odpowiedzi oceniano według 5-punktowej skali 
Likertowskiej w zakresie od O - odpowiedź "nigdy" do 4 - odpowiedź "zawsze". Punktację 
odwrotną zastosowano w trzech pozytywnie punktowanych pytaniach: 3, 5 i 7, gdzie 
odpowiedź "nigdy" otrzymywała 4 punkty, natomiast odpowiedź "zawsze" - O. Dla każdego 
pacjenta obliczone zostały wartości średnie z 12 ocen w skali od O do 4, a następnie 
wyznaczono wartości charakterystyczne dla każdej grupy. Przyjęto, że wyższa suma punktów 
uzyskanych w badaniu wskazuje na gorsząjakość życia zależną od stanu zdrowia jamy ustnej 
(107, 108). (Pola karty badań 23) 


Kliniczne badanie stomatologiczne obejmowało ocenę zewnątrz- i wewnątrzustną 
tkanek narządu żucia oraz ocenę użytkowanych ruchomych uzupełnień protetycznych. 
(Załącznik B) 


W badaniu zewnątrzustnym wizualnie oraz palpacyjnie ocemano napIęCIe mięśni 
żwaczowych i okrężnego ust. Występowanie dysfunkcji stawów skroniowo-żuchwowych 
określano według przyjętych kryteriów: trzaski, staw samokorygujący się, blokowanie, 


przemieszczenia, występowania bólu 


podczas ruchu. Analizowano także kliniczne 


wykładniki estetyki twarzy wynikające z użytkowania nieprzydatnych czynnościowo 
uzupełnień protetycznych (skrócenie dolnego odcinka twarzy, pogłębienie bruzdy nosowo- 
wargowej, opadanie kątów ust i wysunięcie bródki). (Pola karty badań 24-27) 


Badanie wewnątrzustne wykonywano w sztucznym oświetleniu, przy użyciu lusterka 
stomatologicznego i zgłębnika. Oceniano stan uzębienia uwzględniając: liczbę zachowanych 
zębów, rodzaj braków zębowych, następnie liczbę zębów z ubytkami próchnicowymi, liczbę 
zębów wypełnionych oraz obecność korzeni i zębów zakwalifikowanych do ekstrakcji. Na 
podstawie powyższych danych możliwe było określenie liczby PUW, oznaczającej sumę 
zębów z aktywną próchnicą (P), zębów usuniętych (U) i wypełnionych (W), oraz średniej 


36
		

/p0036.djvu

			wartości PUW, frekwencji próchnicy zębów, jak też wskaźnika leczenia w badanych grupach. 
Liczba PUW większa od O informowała o tym, iż dana osoba jest, lub była dotknięta 
próchnicą, natomiast średnia liczba PUW, obliczona w stosunku do badanych grup, 
umożliwiła porównanie zapadalności na próchnicę w poszczególnych środowiskach. Z kolei 
frekwencja próchnicy oznaczała odsetek osób dotkniętych próchnicą czyli o PUW wyższym 
od O. Frekwencja czynnej próchnicy określała odsetek osób posiadających zęby z próchnicą 
aktywną (P>O). Wskaźnik leczenia informował o skuteczności leczenia choroby próchnicowej 
na danym terenie. Wartości tego wskaźnika oscylowały w przedziale od O do 1, przy czym O 
wskazywało, iż żaden z zębów z próchnicą nie został wypełniony, natomiast wartość 1 - że 
wszystkie zęby z ubytkami próchnicowymi zostały wyleczone. Wartości pośrednie określały 
różną intensywność leczenia uzębienia (81). 


W ocenie braków zębowych wykorzystano klasyfikację według Eichnera, ponieważ jest ona 
przydatna również w ocenie warunków okluzyjnych. Klasyfikacja ta uwzględnia cztery strefy 
podparcia, dwie na zębach przedtrzonowych i dwie na zębach trzonowych, w maksymalnej 
interkuspidacji. Obecność lub brak wymienionych stref stanowi kryterium podziału na trzy 
klasy: Klasę A- z zachowanymi czterema strefami podparcia, klasę B- z zachowanymi od 
jednej do trzech stref podparcia oraz klasę C- z brakiem kontaktu przeciwstawnych zębów w 
zwarciu nawykowym lub z całkowitym bezzębiem (114). 


Kondycję tkanek przyzębia badano uwzględniając brak lub obecność stanu zapalnego na 
podstawie oceny zabarwienia dziąseł, zmiany kształtu, krwawienia przy zgłębnikowaniu lub 
skłonności do samoistnego krwawienia, recesji dziąseł, obecności kieszonek przyzębnych, 
ruchomości zębów według wskaźnika Entina (99). 


Odnotowywano ponadto obecność suchości błony śluzowej na podstawie wywiadu oraz 
badania klinicznego. Stopień nawilżenia błony śluzowej oceniano w badaniu wzrokiem oraz 


37
		

/p0037.djvu

			za pomocą testu lusterkowego, którego III stopień wskazywał na zmmej szoną ilość 
wydzielanej śliny (Mirror Test-MT) (99). 


Ocenę warunków podłoża protetycznego u osób bezzębnych przeprowadzono w oparciu o 
klasyfikację Supple'a (168). Występowanie stomatopatii protetycznych określano według 
klasyfikacji Newtona (168). (Pola karty badań 28-32) 


W dalszej części badania określano liczbę użytkowanych ruchomych protez zębowych 
(akrylanowych i szkieletowych) oraz stałych (koron i mostów). Ruchome uzupełnienia 
protetyczne poddane zostały ocenie uwzględniającej ich rodzaj (częściowe, całkowite) oraz 
lokalizację (szczęka, żuchwa). Stan uzupełnień określano za pomocą oceny wewnątrz- i 
zewnątrzustnej . Zastosowano IV -stopniową wewnątrzustną skalę oceny stanu i przydatności 
uzupełnień protetycznych według Malejewskiej i Graf według przyjętych kryteriów: stan 
bardzo dobry - bardzo dobre przyleganie protezy do podłoża, zachowana jej retencja i 
stabilizacja, prawidłowo przebiegająca płaszczyzna zgryzowa, prawidłowa wysokość zwarcia, 
stan dobry - dobre przyleganie protezy do podłoża, prawidłowo przebiegaj ąca płaszczyzna 
zgryz owa, obniżona wysokość zwarcia, stan dostateczny - słabe przyleganie protezy, 
zaburzenie płaszczyzny zgryzowej, obniżona wysokość zwarcia, stan zły - brak przylegania i 
stabilności protez, obniżona wysokość zwarcia (116). Poza jamą ustną oceniano stan 
uzupełnień, biorąc pod uwagę ich wykonanie oraz obecność ewentualnych uszkodzeń. 
Badanie stanu higieny ruchomych protez zębowych przeprowadzono w oparcIU o 
zmodyfikowany indeks płytki dla uzupełnień protetycznych wg Ambjornsena. Oceniano 
występowanie płytki na powierzchni dośluzowej oraz przedsionkowej płyty protez, w okolicy 
pierwszych zębów trzonowych. Przyjęto następujące kryteria: higiena dobra - brak płytki w 
badaniu wzrokiem oraz przy zeskrobywaniu instrumentem, higiena niezadowalająca - 
powierzchnia protezy umiarkowanie pokryta widocznym nagromadzeniem płytki, 


38
		

/p0038.djvu

			pokrywającą częściowo protezę, higiena zła- powierzchnia protezy całkowicie pokryta 
obfitym nalotem płytki (4). (Pola karty badań 33-40) 


Powyższe dane umożliwiły określenie ogólnych potrzeb leczenia stomatologicznego, ze 
szczególnym uwzględnieniem potrzeb protetycznych w zakresie uzupełnień ruchomych, 
potrzeb leczenia zachowawczego ubytków próchnicowych, leczenia stanu zapalnego 
przyzębia oraz ekstrakcji zębów. Ocena potrzeb leczenia protetycznego została 
scharakteryzowana na podstawie analizy klinicznej warunków podłoża protetycznego oraz 
oceny uzupełnień protetycznych z uwzględnieniem ich stanu, stabilizacji i retencji oraz czasu 
użytkowania. Protetyczne potrzeby lecznicze u osób badanych oceniano według przyjętych 
kryteriów: brak potrzeb, potrzeba naprawy protezy, potrzeba wykonania protezy częściowej, 
potrzeba wykonania protezy całkowitej. 


Trzecia część badania ukierunkowana została na ocenę prawdopodobieństwa 
występowania cech zaburzeń psychicznych u osób badanych na podstawie narzędzi 
kwestionariuszowych: Krótkiej Skali Oceny Stanu Psychicznego wg Folsteinów (Mini- 
Mental State Examination - MMSE), Geriatrycznej Skali Oceny Depresji wg Yesavage 
(Geriatrie Depression Scale - GDS) w wersji 15 punktowej oraz Kwestionariusza Ogólnego 
Stanu Zdrowia wg Goldberga (General Health Questionnaire - GHQ) w wersji 12 punktowej 
(Załącznik C). Test Mini-Mental State Examination wykorzystano w celu orientacyjnej oceny 
głębokości zaburzeń procesów poznawczych u chorych z podejrzeniem otępienia. Wynik 
poniżej 24 punktów sugerował obecność cech zespołu otępiennego (12, 53, 85, 160). Osoby, 
które uzyskały wynik testu niższy niż 24 punkty, zostały wykluczone z badania Według 
obowiązujących wytycznych przyjęto, iż wynik testu GDS powyżej 5 wskazywał na 
występowanie objawów depresyjnych (162). Dla kwestionariusza GHQ-12 przyjęto próg na 
poziomie 2/3 punktów, czyli jako potencjalny przypadek identyfikowano osoby, które 
uzyskały więcej niż 2 punkty (60). Wyniki uzyskiwano poprzez sumowanie punktacji z 


39
		

/p0039.djvu

			odpowiedzi metodą GHQ. Zastosowano 12-punktową werSję kwestionariusza GHQ, 
ponieważ charakteryzuje się ona trafnością, czułością i swoistością zbliżoną do werSJI 
zawierających większą liczbę pytań (59,60). Przy wyborze danej werSJI kwestionariusza 
kierowano SIę również zalecaną wielkością próby, która dla kwestionariusza GHQ-12 
powinna obejmować przynajmniej 60 osób (60). 


Następnie dokonano analizy porównawczej parametrów ankietowych i klinicznych pomiędzy 
poszczególnymi grupami. W drugim etapie podjęto próbę oceny zależności pomiędzy stanem 
psychicznym a aspektami stomatologicznymi u wszystkich zbadanych osób. 


Wykorzystane klasyfikacje oraz wskaźniki stomatologiczne zamieszczono w Załączniku D, 
natomiast skróty i symbole stosowane w pracy w Załączniku E. 
Wniosek o prowadzenie badań został pozytywnie zaopiniowany przez Komisję Bioetyczną 
przy Collegium Medicum im. L. Rydygiera w Bydgoszczy. 


40
		

/p0040.djvu

			5. Metody statystyczne stosowane w pracy 


Analizie statystycznej poddano wyniki, zebrane na podstawie badania ankietowego i 
klinicznego, dotyczącego oceny stomatologicznych potrzeb leczniczych oraz stanu 
psychicznego za pomocą testów psychologicznych, u pacjentów w trzech różnych 
środowiskach. 
Zastosowano następujące parametryczne nieparametryczne testy istotności w celu 
weryfikacji postawionych hipotez: 
- parametryczny test dla dwóch frakcji (dwóch wskaźników struktury) w celu 
porównania częstości (procentów) występowania wyróżnionych przypadków 
w dwóch grupach, 
parametryczny z- test w oparciu o rozkład normalny 
parametryczny test ANOV A porównujący wartości średnie w więcej niż w dwóch 
grupach, 
nieparametryczny test "chi-kwadrat" w celu weryfikacji hipotezy o zależności 
korelacyjnej między cechami jakościowymi. 


Jako miarodajny, przy sprawdzeniu hipotez, przyjęty był pOZIOm istotności p=0,05, dla 
którego podano wartości krytyczne. Także w tabelach podano wartości p-value. Są to 
prawdopodobieństwa, z którymi możemy popełnić błąd odrzucając hipotezę sprawdzaną i 
stwierdzając, że różnice w porównywanych populacjach są istotne. Przy p<0,05 różnica ta 
jest uznawana za statystycznie istotną (42,64, 105, 126, 159). 


41
		

/p0041.djvu

			6. Wyniki 


6.1 WYNIKI BADANIA ANKIETOWEGO 


Ocena wykształcenia osób badanych wykazała istnienie znaczących różnic pomiędzy grupą 


pierwszą (Szpital) i drugą (Domy Pomocy Społecznej - DPS) a grupą trzecią (Uniwersytet III 


Wieku - UTW). Wykształcenie podstawowe dominowało wśród mieszkańców Domów 


Pomocy (46 osoby - 66%) oraz u pacjentów Szpitala (37 osób - 53%), podczas gdy w grupie 


trzeciej przeważało wykształcenie średnie (40 osób - 57%) i wyższe (24 osób - 34%). W 


grupie drugiej nie odnotowano żadnej osoby, która posiadałaby wykształcenie wyższe 


(ryc. 1 ). 


70% 
60% 
50% 
40% 
30% 
20% 
10% 
0% 
Szpital 


. podstawowe 
. średnie 
D wyższe 


Domy Pomocy 
Społecznej 


Uniwersytet III 
Wieku 


Ryc. 1. Rozkład procentowy osób badanych w poszczególnych grupach z podziałem na 
wykształcenie. 


Biorąc pod uwagę stan cywilny osób badanych odnotowano stosunkowo wysoki odsetek osób 


zamężnych w grupie pierwszej i trzeciej (odpowiednio 44% i 60%), natomiast wśród 


pensjonariuszy dominował stan wolny (91 %) (ryc.2). 


42
		

/p0042.djvu

			100% 
90% 
80% 
70% 
60% 
50% 
40% 
30% 
20% 
10% 
0% 
Szpital 


. zamężna/żonaty 
. wolny 


Domy Pomocy 
Społecznej 


Uniwersytet III 
Wieku 


Ryc. 2. Ocena stanu cywilnego badanych osób w trzech grupach. 


Ocena środowiska zamieszkania wykazała, iż zarówno 67% osób w grupie szpitalnej, jak i 


63% słuchaczy Uniwersytetu mieszkało wraz z rodziną, natomiast samodzielnie odpowiednio 


33% i 37% osób w badanych grupach (tab. III). 


Tab. III Środowisko zamieszkania osób badanych w grupie I i III. 


Z rodziną samodzielnie Razem 
Środowisko 
n % n % n 
Szpital 47 67,1 23 32,9 70 
(GRUPA I) 
Uniwersytet III 
Wieku 44 62,9 26 37,1 70 
(GRUPA III) 


Bardzo dobry i dobry stan zdrowia, oceniany na podstawie subiektywnych odczuć badanych 


osób, odnotowano przede wszystkim wśród słuchaczy Uniwersytetu (38,6%), następnie wśród 


grupy szpitalnej (24,3%), a w DPS tylko u 14,3% osób. Niezadowalający i zły stan podała 


43
		

/p0043.djvu

			połowa pacjentów szpitala i 47% mieszkańców Domów Pomocy, podczas gdy słuchacze 


Uniwersytetu tylko w 19% (ryc. 3). 


50% 
45% 
40% 
35% 
30% 
25% 
20% 
15% 
10% 
5% 
0% 


. bardzo dobry i dobry 
. średni 
u niezadowalający i zły 


Sz pital 


Domy Pomocy Uniwersytet III 
Społecznej Wieku 


Ryc. 3. Stan zdrowia badanych osób w grupach na podstawie oceny subiektywnej. 


Występowanie chorób przewlekłych, określane na podstawie wywiadu, okazało SIę być 


komplementarne do badania ogólnego stanu zdrowia. 96% osób, zarówno z grupy pierwszej, 


jak i drugiej, podało występowanie chorób przewlekłych. Natomiast znacząco mmej 


słuchaczy Uniwersytetu zgłaszało obecność schorzeń przewlekłych (66%) (tab. IV). 


Tab. IV Występowanie chorób przewlekłych u osób w badanych grupach na 
podstawie wywiadu. 


Występują Nie występują Razem 
Środowisko n % n % n 
Szpital 67 95,7 3 4,3 70 
(GRUPA I) 
Domy pomocy 
społecznej 66 96,2 4 5,8 70 
(GRUPA II) 
Uniwersytet III 
Wieku 46 65,7 24 34,3 70 
(GRUPA III) 


44
		

/p0044.djvu

			Ocena stanu wiedzy badanych odnośnie możliwości korzystania z leczenia protetycznego 


refundowanego ze środków Narodowego Funduszu Zdrowia wykazała, iż większość osób 


badanych posiadała wiedzę na ten temat. Najwięcej osób nieświadomych takiej możliwości 


odnotowano wśród pacjentów szpitala (19%), następnie wśród mieszkańców Domów 


Pomocy (11%), najmniej natomiast wśród słuchaczy Uniwersytetu (3 %). 


Największa liczba badanych w grupie III (46%) oceniła dostępność do leczenia protetycznego 


refundowanego ze środków NFZ jako zadowalającą. W pozostałych dwóch grupach ocenę 


zadowalającą odnotowano zaledwie u 25,7% osób w grupie I i u 21,4% badanych w grupie II. 


Wysoki odsetek pacjentów Szpitala (30%) i mieszkańców DPS (27,2%) ocenił dostępność do 


leczenia j ako niezadowalającą (ryc. 4). 


50% 
45% 
40% 
35% 
30% 
25% 
20% 
15% 
10% 
5% 
0% 
Szpital 


. zadowalająca 
. przeciętna 
Dniezadowalająca 
D nie korzystałem 


Domy Pomocy 
Społecznej 


Uniwersytet III 
Wieku 


Ryc. 4. Dostępność do leczenia protetycznego refundowanego ze środków NFZ w badanych 
grupach. 


W tabeli V przedstawiono rozkład odpowiedzi dotyczących przybliżonego terminu ostatniej 


wizyty u dentysty u osób w trzech grupach. Znacząco najwięcej badanych z Uniwersytetu (41 


osób - 59 %) odbyło wizytę u dentysty w okresie ostatniego roku. Pacjenci szpitala korzystali 


z opieki stomatologicznej w okresie ostatniego roku w 24%, a odsetek ten u mieszkańców 


DPS wynosił 17% (ryc.5). Duża liczba badanych w grupie I (15 osób) i II (20 osób) nie 
45
		

/p0045.djvu

			korzystała z leczenia stomatologicznego w okresie ostatnich 10 lat. Średni czas, jaki upłynął 


od ostatniej wizyty u dentysty dla pacjentów szpitala wynosił 8 lat, dla mieszkańców Domów 


Pomocy 11 lat, natomiast dla słuchaczy Uniwersytetu 3 lata. 


Tab. V Liczba i odsetek osób w stosunku do czasu, jaki upłynął od ostatniej wizyty u 
dentysty oraz średni czas (w latach) dla osób w poszczególnych grupach. 


W okresie 2 lata 5 lat 10 lat 20 lat 30 lat Średnia Razem 
Środowisko 1 roku temu temu temu temu temu i > (w 
latach) n 
n % n % n % n % n % n % 
Szpital 17 24,3 14 20 12 17,1 15 21,4 8 11,4 4 5,7 7,64 70 
(GRUPA I) 
Domy pomocy 
społecznej 12 17,1 7 10 10 14,3 20 28,6 13 18,6 8 11,4 11,01 70 
(GRUPA II) 
Uniwersytet III 
Wieku 41 58,6 9 12,9 13 18,6 5 7,1 2 2,9 O O 3,06 70 
(GRUPA III) 
Wynik wśród 
całej badanej 70 33,3 30 14,3 35 16,6 40 19 23 11 12 5,7 7,23 210 
populacji 


Liczba osób 


45 
40 
35 
30 
25 
20 
15 
10 
5 
O 


. Szpital 


. Domy Pomocy 
Społecznej 
D Uniwersytet III 
Wieku 


w okresie 2 lata 5 lat temu 10 lat 
1 roku temu temu 


20 lat 30 lat 
temu temu i 
daw niej 


Ryc. 5. Rozkład liczbowy osób w stosunku do czasu, jaki upłynął od ostatniej wizyty u 
dentysty. 


46
		

/p0046.djvu

			Analiza danych odnośnie subiektywnej oceny potrzeb stomatologicznych wykazała, iż 


największy odsetek osób w grupie trzeciej (64,3%) odczuwał potrzebę leczenia. Pacjenci 


Szpitala zgłaszali mniejsze subiektywne potrzeby lecznicze (51,4%), natomiast rezydenci 


Domów Pomocy naj rzadziej wyrażali to zapotrzebowanie (30%). Biorąc pod uwagę rodzaj 


zgłaszanych potrzeb, w grupie pierwszej i drugiej przeważały potrzeby protetyczne, podczas 


gdy w grupie trzeciej potrzeby leczenia zachowawczego (tab. VI). 


Tab. VI Liczba i odsetek osób zgłaszających potrzeby leczenia stomatologicznego: 
zachowawczego i protetycznego w poszczególnych grupach. 


Subiektywna Subiektywna Potrzeby 
potrzeba leczenia potrzeba leczenia stomatologiczne 
Środowisko zachowawczego protetycznego (łącznie) 
n % n % n % 
Szpital 26 37,1 36 51,4 36 51,4 
(GRUPA I) 
Dom Pomocy 
Społecznej 16 22,9 20 28,6 21 30 
(GRUPA II) 
Uniwersytet III 
Wieku 36 51,4 34 48,6 45 64,3 
(GRUPA III) 
Wynik wśród całej 78 37,1 90 42,9 102 48,6 
badanej populacji 


Analiza statystyczna danych pomiędzy grupami wykazała, iż istotnie mmej sza liczba 


mieszkańców DPS zgłaszała potrzeby leczenia zachowawczego w porównaniu do słuchaczy 


Uniwersytetu. Wykazano ponadto, iż subiektywne potrzeby leczenia protetycznego w grupie 


II były istotnie mniejsze w porównaniu do osób w pozostałych dwóch środowiskach (tab. 


VII). 


47
		

/p0047.djvu

			Tab. VII Porównanie statystyczne subiektywnych potrzeb stomatologicznych pomiędzy 
trzema grupami. 


Subiektywne potrzeby leczenia Subiektywne potrzeby leczenia 
zachowawczego protetycznego 
Porównywane środowiska Test dla 2-frakcji Test dla 2-frakcji 
Wynik Wynik 
u p u p 
Szpital - DPS 1,86 0,06 brak różnicy 2,79 <0,006 różnica istotna 
(GRUPY I -II) 
Szpital - Uniwersytet 1,71 0,09 brak różnicy 0,34 0,73 brak różnicy 
(GRUPY I - III) 
DPS - Uniwersytet 3,56 <0,0004 różnica istotna 2,45 <0,02 różnica istotna 
(GRUPY II - III) 


Rejestrowano również subiektywną ocenę osób badanych odnośnie stanu uzębienia 
naturalnego w poszczególnych grupach. Znaczna część respondentów w grupie pierwszej 
(71 % ) i drugiej (74%) określiła ten stan jako niezadowalający i zły, podczas gdy słuchacze 
Uniwersytetu tylko w 36 % negatywnie ocenili swój stan uzębienia (tab. VIII, ryc. 6). 


Tab. VIII Subiektywna ocena stanu uzębienia przez badane osoby w poszczególnych 
grupach. 


Bardzo dobra średnia niezadowala- zła Razem 
Środowisko dobra jąca 
n % n % n % n % n % n 
Szpital 2 2,9 7 10 11 15,7 16 22,8 34 48,6 70 
(GRUPA I) 
Domy pomocy 
Społecznej 3 4,3 3 4,3 12 17,1 8 11,4 44 62,9 70 
(GRUPA II) 
Uniwersytet III 
Wieku 9 11,4 16 22,9 21 30 12 17,1 13 18,6 70 
(GRUPA III) 
Wynik wśród 
całej badanej 13 6,2 26 12,4 44 20,9 36 17,1 91 43,3 210 
populacji 


48
		

/p0048.djvu

			80% 
70% 
60% 
50% 
40% 
30% 
20% 
10% 
0% 
Szpital 


. bardzo dobra i dobra 
. średnia 
D niezadowalająca i zła 


Dom y Pom ocy 
Społecznej 


Uniwersytet III 
Wieku 


Ryc. 6. Ocena stanu uzębienia w odczuciu pacjentów z podziałem na badane grupy. 


Następnie odnotowywano subiektywne OpInIe dotyczące użytkowanych ruchomych 


uzupełnień protetycznych. Wykazano, iż ponad połowa badanych we wszystkich trzech 


grupach była zadowolona z użytkowanych protez zębowych szczęki (ocena bardzo dobra i 


dobra). Protezy zębowe żuchwy były pozytywnie oceniane przez 49,8% osób w grupie I, 


54,4% osób w grupie II i 71,4% w grupie III (tab. IX, tab. X). 


Tab. IX Ocena subiektywna protez zębowych szczęki. 


Środowisko Bardzo dobra Dobra Dostateczna Zła Razem 
n % n % n % n % n 
Szpital 6 9,4 33 51,6 11 17,2 14 21,8 64 
(GRUPA I) 
Domy pomocy 
Społecznej 11 19,6 28 50 10 18 7 12,5 56 
(GRUPA II) 
Uniwersytet III 
Wieku 20 31,7 32 50,8 9 14,3 2 3,2 63 
(GRUPA III) 
Wynik wśród 
całej badanej 37 20,2 93 50,8 30 16,4 23 12,6 183 
populacji 


49
		

/p0049.djvu

			Tab. X Ocena subiektywna protez zębowych żuchwy. 


Bardzo dobra Dobra Dostateczna Zła Razem 
Środowisko 
n % n % n % n % n 
Szpital 4 7,8 21 42 15 29,4 11 21,6 51 
(GRUPA I) 
Dom Pomocy 
Społecznej 8 17,4 17 37 10 21,7 11 23,9 46 
(GRUPA II) 
Uniwersytet III 
Wieku 13 26,5 22 44,9 11 22,4 3 6,1 49 
(GRUPA III) 
Wynik wśród 
całej badanej 25 17,1 60 41,1 36 24,7 25 17,1 146 
populacji 


Określano również czas użytkowania uzupełnień w przedziałach wzrastających co 5 lat. 


Przyjęto, iż pięcioletni okres użytkowania protez powinien, przynajmniej w założeniach, 


wiązać się z dobrym technicznym stanem protez. Podział na dane okresy użytkowania 


wynikał również z możliwości wykonania przez badanych nowych uzupełnień ruchomych, w 


ramach świadczeń refundowanych przez Narodowy Fundusz Zdrowia. Przyjęto, iż czas 


użytkowania powyżej 5 lat wiąże z większą potrzebą leczenia protetycznego. Wykazano, iż 


zarówno u pacjentów szpitala, jak i u słuchaczy Uniwersytetu, w większości przypadków 


czasokres użytkowania protez nie przekraczał pięciu lat. Natomiast mieszkańcy domów 


opieki wyraźnie dłużej użytkowali protezy w stosunku do pozostałych grup, nosząc je przez 


okres znacznie dłuższy niż ogólnie zalecany czasokres użytkowania (tab. XI). 


50
		

/p0050.djvu

			Tab. XI Czas użytkowania uzupełnień ruchomych. 


Czas użytkowania Szpital DPS Uniwersytet 
protez (GRUPA I) (GRUPA II) (GRUPA III) 
0-5 lat 35 54,7% 12 21,1% 43 67,2% 
6-10 lat 11 17,2% 19 33,3% 16 25,0% 
11-15 lat 6 9,4% 7 12,3% 3 4,7% 
16-20 lat 8 12,5% 8 14,0% 2 3,1% 
>20 lat 4 6,3% 11 19,3% - - 
Razem 64 100% 57 100% 64 100,00% 


Analiza statystyczna wykazała, iż istotnie mm ej sza liczba osób w Domach Pomocy 


Społecznej użytkowała protezy w przedziale poniżej 5 lat aniżeli w pozostałych 


środowiskach. Natomiast biorąc pod uwagę analizowane dane nie odnotowano różnicy 


pomiędzy pacjentami szpitala a słuchaczami Uniwersytetu. Istotnie mniejszy odsetek 


pacjentów użytkujących protezy w okresie 16-20 lat był odnotowany na uniwersytecie aniżeli 


w pozostałych środowiskach. Z kolei największa liczba badanych w domach pomocy 


korzystała z ruchomych protez powyżej 20 lat i była to różnica istotna statystycznie (tab. 


XII). Zatem biorąc pod uwagę czas użytkowania protez, największe potrzeby protetyczne 


odnotowano u mieszkańców Domów Pomocy, następnie u pacjentów Szpitala, podczas gdy u 


słuchaczy Uniwersytetu były one najmniejsze. 


Tab. XII Porównanie statystyczne rozkładu procentowego osób użytkujących protezy w 
danych przedziałach czasu. 


Czas użytkowania Szpital - DPS Szpital - Uniwersytet DPS - Uniwersytet 
protez (GRUPY I - II) (GRUPY I -III) (GRUPY II - III) 
u P u P u P 
0-5 lat 3,91 <0,0001 1,45 0,15 5,32 <0,0001 
6-10 lat 2,06 0,04 1,09 0,27 1,01 0,31 
11-15 lat 0,51 0,61 1,05 0,29 1,54 0,12 
16-20 lat 0,25 0,80 2,08 <0,04 2,27 <0,03 
>20 lat 2,22 <0,03 - - - - 


51
		

/p0051.djvu

			Następnie rejestrowano najistotniejsze, według pacjentów, cechy protez, biorąc pod uwagę 


cztery kryteria: estetykę, funkcjonalność, trwałość i cenę. Przeważająca liczba pacjentów we 


wszystkich badanych grupach wybrała funkcjonalność jako najważniejszą cechę protez, 


następnie względy estetyczne, które okazały się być istotne zwłaszcza dla słuchaczy 


Uniwersytetu i kolejno trwałość oraz niską cenę uzupełnień (ryc. 7). 


80% 


10% 


. Szpital 
. Domy Pomocy Społecznej 
D Uniwersytet III Wieku 


70% 


60% 


50% 


40% 


30% 


20% 


0% 


estetyka 


funkcjonalność 


trwałość 


niska cena 


Ryc. 7 Naj ważniej sze cechy protez w opinii osób badanych w poszczególnych grupach. 


Analizowano ponadto występowanie trudności zgłaszanych przez użytkowników ruchomych 


uzupełnień protetycznych, osobno dla szczęki i żuchwy. We wszystkich badanych grupach w 


przybliżeniu połowa osób nie podawała żadnych trudności w użytkowaniu protez zębowych 


szczęki i żuchwy. Najczęściej odnotowywane problemy w przypadku obu protez to 


ograniczona funkcja żucia oraz występowanie dyskomfortu trudnego do sprecyzowania przez 


pacjentów. Istotny jest fakt, iż wyłącznie słuchacze Uniwersytetu zgłaszali swoje 


niezadowolenie związane z estetyką posiadanych protez zębowych, zarówno szczęki, jak i 


żuchwy. Zaburzenia smaku, które dotyczyły wyłącznie protez w szczęce oraz nieprawidłowa 


wymowa to trudności, które występowały marginalnie u osób w badanych grupach (ryc. 8, 


ryc.9). 


52
		

/p0052.djvu

			100% 
90% 
80% 
70% 
60% 
50% 
40% 
30% 
20% 
10% 
0% 


Szpital 


Domy Pomocy 
Społecznej 


Uniwersytet III 
Wieku 


. zaburzenia smaku 


. nieprawidłowa wymowa 


D ograniczona funkcja żucia 


:J niezadowalająca estetyka 


. niesprecyzowanyczynnik 
utrudniający adaptację 
. akceptuję protezy 


Ryc. 8. Trudności w użytkowaniu ruchomych protez zębowych szczęki u osób w badanych 
grupach. 


100% 
90% 
80% 
70% 
60% 
50% 
40% 
30% 
20% 
10% 
0% 


Szpital 


Domy Pomocy 
Społecznej 


Uniwersytet III 
Wieku 


. zaburzenia smaku 


. nieprawidłowa wymowa 


D ograniczona funkcja żucia 


:J niezadowalająca estetyka 


. niesprecyzowanyczynnik 
utrudniający adaptację 
. akceptuję protezy 


Ryc. 9. Trudności w użytkowaniu ruchomych protez zębowych żuchwy u osób w badanych 
grupach. 


Ponad 95% pacjentów z każdej grupy oceniło, iż informacje przekazywane przez lekarzy 


dentystów na temat prowadzonego leczenia są wyczerpujące i zrozumiałe. Również 


większość badanych w poszczególnych środowiskach nie wyrażała woli otrzymywania 


zaleceń (np. odnośnie użytkowania protez) w formie pisemnej (ryc. 10). 


53
		

/p0053.djvu

			100% 
90% 
80% 
70% 
60% 
50% 
40% 
30% 
20% 
10% 
0% 


. zrozum iałe 
:J niezrozum iałe 
:J w ycze rpujące 
. zazwyczaj niewystarczające 
. zalecenia pisemne: TAK 
. zalecenia pisemne: NIE 


Szpital 


Domy Pomocy 
Społecznej 


Uniwersytet III 
Wieku 


Ryc. 10 Subiektywna ocena informacji przekazywanych przez lekarzy dentystów oraz wola 
otrzymywania zaleceń w formie pisemnej u osób w poszczególnych grupach. 


Porównanie badanych grup pod względem średnich wyników testu GOHAI (Geriatrycznego 


Wskaźnika Zdrowia Jamy Ustnej) wykazało, iż najwyższe wyniki odnotowano u słuchaczy 


Uniwersytetu III Wieku, podczas gdy najmniejsze wartości obserwowane były u 


pensjonariuszy DPS i różnica ta była istotna statystycznie (F=4.45, Fkr=3.04, p=O,013) (tab. 


XIII). Zatem słuchacze Uniwersytetu statystycznie najczęściej zgłaszali problemy związane 


ze stanem zdrowia jamy ustnej, co mogło wpływać na ich negatywną ocenę jakości życia 


zależną od zdrowia j amy ustnej. 


Tab. XIII. Porównanie badanych grup pod względem wyników testu GOHAI. 


Szpital Domy 
pomocy Uniwersytet III 
GOHAI Społecznej Wieku 
(GRUPA I) (GRUPA II) (GRUPA III) 
n 70 70 70 
min 0,08 O O 
max 2,50 2,08 2,25 
mediana 0,83 0,67 1,00 
średnia 0,95 0,77 1,05 
SD 0,63 0,45 0,58 
Wsp.zm. 0,66 0,59 0,55 


54
		

/p0054.djvu

			6.2 WYNIKI BADANIA KLINICZNEGO 


Kliniczne badanie stomatologiczne obejmowało ocenę zewnątrz- i wewnątrzustną tkanek 


narządu żucia oraz ocenę użytkowanych ruchomych uzupełnień protetycznych. 


6.2.1 WYNIKI BADANIA KLINICZNEGO ZEWNĄTRZUSTNEGO 


W badaniu zewnątrzustnym oceniano symetrię dolnego (bródkowego) odcinka twarzy, 


którego skrócenie wynikać mogło z utraty powierzchni zwarciowych na skutek starcia czy 


ekstrakcji zębów, jak też użytkowania nieprzydatnych czynnościowo uzupełnień 


protetycznych lub ich braku. U wysokiego odsetka badanych z grupy III nie zaobserwowano 


zaburzeń proporcji w rysach twarzy, które z kolei najczęściej występowały u mieszkańców 


DPS (ryc. 11 ). 


90% 
80% 
70% 
60% 
50% 
40% 
30% 
20% 
10% 
0% 
Szpital 


. zmniejszona wysokość 
odcinka bródkowego 
. bródkowyodcinek twarzy 
symetryczny 


Domy Pomocy Uniwersytet III 
Społecznej Wieku 


Ryc. 11 Ocena symetrii dolnego odcinka twarzy u osób w badanych grupach. 


Analiza wyników badań stawów skroniowo-żuchwowych wykazała, iż u większości 


pacjentów z poszczególnych grup, odnotowano stan prawidłowy, natomiast stany 


patologiczne były obserwowane stosunkowo rzadko. Zaburzeniem najczęściej występującym 


u osób we wszystkich trzech środowiskach były trzaski, zwłaszcza wśród mieszkańców 


Domów Pomocy, a naj rzadziej przemieszczenia oraz ból podczas ruchu (tab. XIV). 


55
		

/p0055.djvu

			Tab. XIV Ocena stawów skroniowo-żuchwowych u osób w trzech badanych grupach. 


blokowanie 
stan prawidłowy trzaski staw Przemieszczenia Ból podczas Razem 
Środowisko samokoryguj ący ruchu 
SIę 
n % n % n % n % n % n 
Szpital 54 78,5 6 8,6 5 7,1 1 1,4 4 5,7 70 
(GRUPA I) 
Domy pomocy 
Społecznej 51 72,9 13 18,6 3 4,3 O O 3 4,3 70 
(GRUPA II) 
Uniwersytet III 
Wieku 59 84,3 8 11,4 1 1,4 2 2,9 O O 70 
(GRUPA III) 
Wynik wśród 
całej badanej 164 78,1 27 12,9 9 4,3 3 1,4 7 3,3 210 
populacji 


6.2.2 WYNIKI BADANIA KLINICZNEGO WEWNĄTRZUSTNEGO 


W badaniu wewnątrzustnym oceniano stan uzębienia uwzględniając: liczbę 


zachowanych zębów, rodzaj braków zębowych według klasyfikacji Eichnera, liczbę zębów z 


ubytkami próchnicowymi, liczbę zębów wypełnionych oraz obecność korzeni i zębów 


zakwalifikowanych do ekstrakcji. 


Liczba zębów, obecnych w jamie ustnej, określona została u osób w badanych grupach, 


osobno dla szczęki i żuchwy, oraz łącznie. U słuchaczy Uniwersytetu liczba ta była ponad 


dwukrotnie większa w porównaniu do pozostałych badanych, natomiast najmniejszą 


stwierdzono u mieszkańców domów opieki. Równocześnie we wszystkich badanych 


środowiskach średnia liczba zębów w żuchwie była większa w stosunku do szczęki (tab. XV). 


56
		

/p0056.djvu

			Tab. XV Liczba zachowanych zębów w szczęce i żuchwie u osób w badanych grupach. 


Średnia Średnia Liczba Średnia 
Liczba Liczba zębów w 
Środowisko zębów w liczba zębów w liczba szczęce i liczba zębów 
szczęce zębów żuchwie zębów żuchwie w szczęce i 
w szczęce w żuchwie łącznie żuchwie 
Szpital 117 1,7 183 2,6 300 4,3 
(GRUPA I) 
Dom Pomocy 
Społecznej 52 0,7 125 1,8 177 2,5 
(GRUPA II) 
Uniwersytet III 
Weku 297 4,2 440 6,3 737 10,5 
(GRUPA III) 


Ponadto dwie osoby z grupy pierwszej (2,9%), jedna osoba z grupy drugiej (1,4%) oraz 


dziesięciu badanych z grupy trzeciej (14,3%) posiadało 20 i więcej naturalnych zębów. W 


tabeli XVI przedstawiono rozkład procentowy braków zębowych, u osób w poszczególnych 


grupach, określony według klasyfikacji Eichnera. Obecność lub brak stref podparcia 


stanowiło kryterium podziału na 3 klasy: klasę A- z zachowanymi czterema strefami 


podparcia, klasę B- z zachowanymi od jednej do trzech stref podparcia oraz klasę C- z 


brakiem kontaktu zębów w zwarciu nawykowym lub z całkowitym bezzębiem (C3). Analiza 


danych wykazała, iż klasa C występowała u największej liczby badanych w grupie drugiej 


(88,6%), a następnie pierwszej (81,4%), podczas gdy w trzeciej w 44,9%. Osoby bezzębne 


(klasa C3) stanowiły ponad połowę badanych w domach opieki (59%), 47% w szpitalu oraz 


zaledwie 20% na uniwersytecie, gdzie przeważały braki częściowe uzębienia z zachowanymi 


od jednej do trzech stref podparcia (53%) (klasa B). Niepokojący jest fakt, iż zdecydowanie 


najmniej sza liczba badanych we wszystkich grupach posiadała w pełni wydolne 


czynnościowo uzębienie, z zachowanymi czterema strefami podparcia (klasa A) (ryc. 12). 


57
		

/p0057.djvu

			Tab. XVI Rozkład procentowy braków zębowych u osób w poszczególnych grupach według 
klasyfikacji Eichnera. 


Klasa A Klasa 8 Klasa C 
Razem 
% % % 
Środowisko A1 A2 A3 81 82 83 84 C1 C2 C3 % 
Szpital O O O 1,4 5,7 2,9 7,1 8,6 27,1 47,1 100 
(GRUPA I) 
Dom Pomocy 
Społecznej O O 1,4 O 2,9 O 8,6 4,3 24,3 58,6 100 
(GRUPA II) 
Uniwersytet III 
Wieku O O 4,3 8,6 14,3 15,7 14,3 O 22,9 20 100 
(GRUPA III) 


100% 
90% 
80% 
70% 
60% 
50% 
40% 
30% 
20% 
10% 
0% 
Szpital 


. klasa A1 
. klasa A2 
. klasa A3 
. klasa 81 
. klasa 82 
. klasa B3 
D klasa B4 
u klasa C1 
. klasa C2 
. klasa C3 


Ryc. 12 Rozkład procentowy braków zębowych według klasyfikacji Eichnera. 


Dom y Pom ocy 
Społecznej 


Uniwersytet III Wieku 


58
		

/p0058.djvu

			Następnie obliczona została liczba PUW oraz jej średnie wartości. Liczba PUW większa od O 


informowała o tym, iż dana osoba jest, lub była dotknięta próchnicą. Uzyskane dane 


wskazują, iż u wszystkich badanych osób liczba PUW była większa od zera. Natomiast 


średnia liczba PUW, obliczona w stosunku do badanych grup, umożliwiła porównanie 


zapadalności na próchnicę w poszczególnych środowiskach. W grupie pierwszej liczba ta 


wynosiła 28,3, a w grupie drugiej 28,7, podczas gdy w trzeciej 24,1. Wyniki obliczeń 


przedstawiono w tabeli XVII. Średnie wartości P były stosunkowo niskie we wszystkich 


trzech środowiskach, co w przypadku pacjentów szpitala i mieszkańców domów opieki 


wynikało z małej liczby zębów obecnych w jamie ustnej. Natomiast u słuchaczy 


Uniwersytetu, u których odnotowano największą liczbę zębów własnych, występowanie 


czynnej próchnicy było relatywnie najmniejsze. Średnia liczba usuniętych zębów, wyrażona 


liczbą U, była wysoka we wszystkich trzech grupach, przy czym stosunkowo największa u 


mieszkańców Domów Pomocy. Wartości składowej W, oznaczającej zęby wypełnione, były 


znacząco wyższe u słuchaczy Uniwersytetu w porównaniu do pozostałych grup, co mogło 


świadczyć o większej dbałości o stan zdrowia jamy ustnej oraz lepszej opiece 


stomatologicznej w badanym środowisku. 


Tab. XVII Średnia liczba zębów dotkniętych próchnicą (P), usuniętych (U) i wypełnionych 
(W) u osób w badanych grupach. 


Środowisko P U W Średnia liczba 
PUW 
Szpital 1,3 25,77 1,2 28,27 
(GRUPA I) 
Dom Pomocy 
Społecznej 1 27,47 0,2 28,67 
(GRUPA II) 
Uniwersytet III 
Wieku 0,8 18,6 4,7 24,1 
(GRUPA III) 


59
		

/p0059.djvu

			Analiza statystyczna wykazała, iż średnie wartości PUW odnotowywane na uniwersytecie 


były istotnie mniejsze aniżeli w pozostałych środowiskach, natomiast nie stwierdzono różnicy 


pomiędzy średnimi w szpitalu i w domach pomocy (tab. XVIII). 


Tab. XVIII. Porównanie średniej liczby PUW parametrycznym z-testem w oparciu o rozkład 
normalny. 


z-test 
Porównywane środowiska Wynik 
z p 
Szpital - DPS 0,15 0,82 (ns) brak różnicy 
(GRUPY I -II) 
Szpital - Uniwersytet 4,53 <0,0001 różn ica istotna 
(GRUPY I -III) 
DPS - Uniwersytet 3,61 0,0003 różn ica istotna 
(GRUPY II -III) 


Na podstawie powyższych danych określono frekwencję próchnicy zębów oraz wskaźnik 
leczenia w badanych grupach (tab. XIX). Wartości frekwencji czynnej próchnicy, 
oznaczającej odsetek osób dotkniętych próchnicą aktywną, nie różniły się istotnie pomiędzy 


badanymi grupami. Wskaźnik leczenia informował natomiast o skuteczności leczenia 


choroby próchnicowej na danym terenie. U mieszkańców domów opieki wartości tego 
wskaźnika oscylowały blisko O, co wskazywało na brak, lub niską skuteczność leczenia. 
Wartości bliskie jedności u słuchaczy Uniwersytetu określały natomiast, iż większość zębów 
z ubytkami próchnicowymi została wyleczona oraz świadczyły o dużej intensywności 
leczenia uzębienia w tej badanej grupie. 


60
		

/p0060.djvu

			Tab. XIX Wskaźnik frekwencji próchnicy oraz wskaźnik leczenia w badanych grupach. 


Środowisko Frekwencja Wskaźnik 
próchnicy leczenia 
Szpital 33,00% 0,49 
(GRUPA I) 
Domy pomocy 
Społecznej 30,00% 0,14 
(GRUPA II) 
Uniwersytet III 
Wieku 36,00% 0,85 
(GRUPA III) 


Suchość błony śluzowej określano na podstawie wywiadu oraz badania klinicznego. 
Nawilżenie błony śluzowej oceniano w badaniu wzrokiem oraz za pomocą testu 
lusterkowego, którego III stopień wskazywał na zmniej szoną ilość wydzielanej śliny (Mirror 
Test-MT). Wyniki przedstawiono w tabeli xx. 


Tab. XX Porównanie występowania suchości błony śluzowej jamy ustnej u osób w 
badanych grupach. 


Środowisko Suchość błony Wyłącznie 
śluzowej w 
badaniu klinicznym subiektywne Nie stwierdzono Razem 
i odczuciu uczucie 
pacjenta suchości 
n % n % n % n 
Szpital 3 4,3 4 5,7 63 90 70 
(GRUPA I) 
Domy Pomocy 
Społecznej 3 4,3 1 1,4 66 94,3 70 
(GRUPA II) 
Uniwersytet III 
Wieku O O 4 5,7 66 94,3 70 
(GRUPA III) 


61
		

/p0061.djvu

			W tabeli XXI przedstawiono wyniki oceny warunków podłoża protetycznego u osób 


bezzębnych według klasyfikacji Supple'a. We wszystkich badanych grupach dominował typ 


II, czyli podłoże zanikłe twarde, następnie typ III - podłoże zanikłe miękkie oraz typ IV- 


podłoże zanikłe rozwięzłe. Jama ustna o warunkach idealnych (typ I) występowała u 


najmniej szego odsetka osób w badanych środowiskach. 


Tab. XXI Typ podłoża protetycznego wg klasyfikacji Supple'a u osób bezzębnych. 


Typ I Typ II Typ III Typ IV Razem 
Środowisko 
n % n % n % n % n 
Szpital 1 3 18 54,5 9 27,3 5 15,2 33 
(GRUPA I) 
Dom Pomocy 
Społecznej 4 9,8 22 53,6 10 24,4 5 12,2 41 
(GRUPA II) 
Uniwersytet III 
Wieku 1 7,1 6 42,9 6 42,9 1 7,1 14 
(GRUPA III) 
Wynik wśród 
całej badanej 6 6,8 46 52,3 25 28,4 11 12,5 88 
populacji 


Błona śluzowa jamy ustnej, u osób użytkujących protezy ruchome, oceniana była również z 


uwzględnieniem występowania stomatopatii protetycznych wg klasyfikacji Newtona (tab. 


XXII). Analiza wyników pozwoliła stwierdzić, iż stany zapalne obserwowano częściej u 


użytkowników ruchomych protez w grupie pierwszej i drugiej (odpowiednio 31% i 35%), 


podczas gdy w grupie trzeciej odnotowano patologiczne zmiany błony śluzowej tylko w kilku 


procentach. 


62
		

/p0062.djvu

			Tab. XXII Występowanie stomatopatii protetycznych wg klasyfikacji Newtona w danych 
grupach. 


Razem 
błona śl. bez (liczba osób 
Stadium I Stadium II Stadium III cech stanu 
Środowisko zapalnego użytkujących 
protezy) 
n % n % n % n % n 
Szpital 5 7,8 11 17,2 4 6,3 44 68,7 64 
(GRUPA I) 
Dom Pomocy 
Społecznej 15 26,3 3 5,3 2 3,5 37 64,9 57 
(GRUPA II) 
Uniwersytet III 
Wieku 1 1,6 1 1,6 O O 62 96,9 64 
(GRUPA III) 
Wynik wśród 
całej badanej 21 11,4 15 8,1 6 3,2 143 77,3 185 
populacji 


W dalszej części badania określano odsetek osób użytkujących ruchome protezy zębowe 


(akrylanowe i szkieletowe) oraz stałe (korony i mosty) w poszczególnych grupach (tab. 


XXIII). W grupie I i II przeważały całkowite protezyakrylanowe, podczas gdy u słuchaczy 


stwierdzono głównie obecność protez częściowych, w tym również szkieletowych. 


Istotnie więcej pacjentów Uniwersytetu posiadało zarówno korony i mosty w porównaniu do 


osób z pozostałych dwóch grup. Największy odsetek pacjentów nie posiadających żadnych 


uzupełnień odnotowano u mieszkańców Domów Opieki (17%), pomimo istnienia 


obiektywnych wskazań do ich wykonania. 


63
		

/p0063.djvu

			Tab. XXIII Rozkład liczbowy i procentowy osób z uwzględnieniem rodzaju użytkowanych 
protez. 


Ruchome uzupełnienia protetyczne Stałe uzupełnienia protetyczne 
akrylanowe szkieletowe Łącznie liczba Korony Mosty Łącznie liczba 
osób osób 
Środowisko 
n % n % n % n % n % n % 
Szpital 64 91,4 1 1,4 64 91,4 10 14,3 1 1,4 10 14,3 
(GRUPA I) 
Domy 
pomocy 57 81,4 O O 57 81,4 2 2,9 1 1,4 3 4,3 
Społecznej 
(GRUPA II) 
Uniwersytet 
III Wieku 49 70,0 19 27,1 64 91,4 22 31,4 6 8,6 22 31,4 
(GRUPA III) 


Oceniono również liczbę użytkowanych protez ruchomych, biorąc pod uwagę ich lokalizację 
(szczęka, żuchwa) oraz liczbę uzupełnień stałych (tab. XXIV). 


Tab. XXIV. Rozkład liczbowy i procentowy użytkowanych protez w poszczególnych 
grupach. 


Ruchome protezyakrylanowe 
Protezy szkieletowe Mosty Razem 
częściowe całkowite Korony 
Środowisko Szczęki Żuchwy Szczęki Żuchwy Szczęki Żuchwy 
n % n % n % n % n % n % n % n % n 
Szpital 21 16,8 17 13,6 43 34,4 32 25,6 O O 1 0,8 10 8 1 0,8 125 
(GRUPA I) 
Dom Pomocy 
Społecznej 6 5,8 9 8,7 50 48,5 34 33 O O O O 2 1,9 2 1,9 103 
(GRUPA II) 
Uniwersytet III 
Wieku 25 14,2 17 9,6 23 13 16 9 14 7,9 15 8,5 57 32,4 9 5,1 176 
(GRUPA III) 
Wynik wśród 
całej badanej 52 12,8 43 10,6 116 28,7 82 20,3 14 3,5 16 4 69 17,1 12 2,9 404 
populacji 


64
		

/p0064.djvu

			Stan użytkowanych ruchomych uzupełnień protetycznych, osobno dla szczęki żuchwy, 


poddany został ocenie zarówno wewnątrz jak i zewnątrzustnej. 


Zastosowano IV-stopniową wewnątrzustną skalę oceny stanu i przydatności uzupełnień 


protetycznych według Malejewskiej i Graf. Uzyskane wyniki przedstawiono w tabeli xxv. 


Tab. XXV Stan ruchomych protez zębowych szczęki w badanych grupach ocemany za 
pomocą skali według Malejewskiej i Graf. 


Szpital DPS Uniwersytet 
Wewnątrzustna (GRUPA I) (GRUPA II) (GRUPA III) 
ocena protez 
szczęki n % n % n % 
zła 27 42,2% 33 58,9% 3 4,8% 
dostateczna 16 25,0% 10 17,9% 13 21,0% 
dobra 14 21,9% 8 14,3% 21 33,9% 
bardzo dobra 7 10,9% 5 8,9% 25 40,3% 
Razem 64 100% 56 100% 62 100% 


Na podstawie uzyskanych wyników stwierdzono, iż znaczna liczba użytkowanych protez 


szczęki w grupie pierwszej i drugiej była w stanie złym i nie różniła się statystycznie 


pomiędzy wymienionymi grupami. U słuchaczy Uniwersytetu natomiast odnotowano istotnie 


mniej przypadków ocen "złych" oraz znacząco więcej protez w stanie bardzo dobrym w 


porównaniu do pozostałych środowisk (tab. XXVI). 


Tab. XXVI Porównanie pomiędzy grupami wewnątrzustnej oceny stanu ruchomych protez 
zębowych szczęki. 


Wewnątrzustna Szpital - DPS Szpital - Uniwersytet DPS - Uniwersytet 
ocena protez (GRUPY I - II) (GRUPY I -III) (GRUPY II - III) 
szczęki u P u P u P 
zła 1,84 0,07 5,45 <0,0001 7,09 <0,0001 
Dostateczna 0,95 0,34 0.54 0.59 0.43 0.67 
dobra 1.08 0.29 1,51 0,13 2,53 0,011 
bardzo dobra 0,37 0,71 3,94 <0,0001 4,17 <0,0001 


65
		

/p0065.djvu

			Podobne wyniki uzyskano analizując badane aspekty w stosunku do protez ruchomych w 


żuchwie (tab. XXVII i XXVIII). 


Tab. XXVII. Wewnątrzustna ocena stanu ruchomych protez zębowych żuchwy pomiędzy 
danymi grupami. 


Obiektywna Szpital DPS Uniwersytet 
ocena protezy (GRUPA I) (GRUPA II) (GRUPA III) 
żuchwy 
n % n % n % 
zła 18 36,0% 24 54,5% 2 4,2% 
dostateczne 15 30,0% 10 22,7% 10 20,8% 
dobra 12 24,0% 6 13,6% 14 29,2% 
bardzo dobra 5 10,0% 4 9,1% 22 45,8% 
Razem 50 100% 44 100% 48 100% 


Za pomocą testu dla dwóch frakcji porównano częstości występowania wyróżnionych 


przypadków. Wyniki przedstawiono w tabeli XXVIII. 


Tab. XXVIII Porównanie wewnątrzustnej oceny stanu ruchomych protez zębowych żuchwy 
w poszczególnych grupach. 


Obiektywna Szpital - DPS Szpital - Uniwersytet DPS - Uniwersytet 
ocena protezy (GRUPY I - II) (GRUPY I -III) (GRUPY II - III) 
żuchwy 
u P u P u P 
zła 1,81 0,07 5,54 <0,0001 5,99 <0,0001 
dostateczne 0,80 0,42 1,05 0,29 0,22 0,83 
dobra 1,29 0,19 0,58 0,56 1,84 0,06 
bardzo dobra 0,15 0,88 4,18 <0,0001 4,19 <0,0001 


Reasumując uzyskane wyniki można stwierdzić, iż stan użytkowanych uzupełnień 


ruchomych, zarówno w szczęce, jak i w żuchwie, oceniany za pomocą skali według 


Malejewskiej i Graf, był stosunkowo najlepszy wśród słuchaczy Uniwersytetu. Natomiast nie 


stwierdzono różnicy w wewnątrzustnej ocenie protez pomiędzy środowiskiem Szpitala i 


Domów Pomocy Społecznej. 


66
		

/p0066.djvu

			6.2.3 OCENA STANU I HIGIENY PROTEZ 


Uzyskane wyniki wskazują, iż dobrym stanem higieny protez charakteryzowało się 71,4% 


słuchaczy Uniwersytetu, 27,1% pacjentów Szpitala i 14,3% mieszkańców DPS (tab. XXIX). 


Natomiast niezadowalający i zły stan protez obserwowano u 64,3% badanych w grupie I i u 


67,1% osób w grupie II. Analiza statystyczna wykazała, iż stan higieniczny protez jest 


znacząco lepszy wśród słuchaczy Uniwersytetu w porównaniu do pozostałych środowisk (p< 


0,0001). 


Tab. XXIX Stan higieny uzupełnień ruchomych w badanych grupach. 


Stan Szpital (70) DPS (70) Uniwersytet (70) 
(GRUPA I) (GRUPA II) (GRUPA III) 
n % n % n % 
zła 34 48,6 32 45,7 3 4,3 
Higiena niezadowalająca 11 15,7 15 21,4 11 15,7 
dobra 19 27,1 10 14,3 50 71,4 
brak protezy 6 8,6 13 18,6 6 8,6 
Razem 70 100% 70 100% 70 100% 


Poza jamą ustną oceniano ponadto stan uzupełnień protetycznych, biorąc pod uwagę ich 


wykonanie oraz obecność ewentualnych uszkodzeń. Wyniki przedstawiono w tabeli Xxx. 


Największą liczbę użytkowanych protez w stanie złym odnotowano u mieszkańców Domów 


Pomocy (77,2%), następnie u pacjentów szpitala (66,6%). Wśród słuchaczy Uniwersytetu 


natomiast obserwowano znacząco lepszy stan uzupełnień - ocena dobra dotyczyła blisko 75% 


posiadanych w tej grupie protez. 


Tab. XXX Stan ruchomych protez zębowych u osób w badanych grupach. 


Ocena stanu Szpital DPS Uniwersytet 
protez poza jamą (GRUPA I) (GRUPA II) (GRUPA III) 
ustną n % n % n % 
Stan dobry 38 33,3 23 22,7 82 74,5 
Stan zły 76 66,6 78 77,2 28 25,5 
Razem 114 100 101 100 110 100 


67
		

/p0067.djvu

			6.2.4 PORÓWNANIE POTRZEB LECZENIA STOMA TOLOGIcZNEGO W 
TRZECH BADANYCH ŚRODOWISKACH 


Na podstawie zebranych danych możliwe było określenie stomatologicznych potrzeb 


leczniczych w badanych grupach. 


Analiza potrzeb leczenia zachowawczego wykazała, iż pod względem liczby osób 


wymagających leczenia próchnicy zębów, grupy nie różniły się istotnie (tab. XXXI). 


Tab. XXXI Liczba osób wymagających leczenia zachowawczego w badanych grupach (A) 
oraz porównanie ocenianych środowisk (B). 


A) 


Środowisko Liczba osób wymagających leczenia 
zachowawczego ubytków 
próchnicowych 
n % 
Szpital (70) 23 32,9 
(GRUPA I) 
Domy Pomocy Społecznej (70) 21 30,0 
(GRUPA II) 
Uniwersytet III Wieku (70) 25 35,7 
(GRUPA III) 


B) 


Test dla 2-frakcji 
Porównywane środowiska Wynik 
u p 
Szpital - DPS 0,36 0,72 (ns) brak różnicy 
(GRUPY I -II) 
Szpital - Uniwersytet 0,36 0,72 (ns) brak różnicy 
(GRUPY I -III) 
DPS - Uniwersytet 0,72 0,47 (ns) brak różnicy 
(GRUPY II -III) 


68
		

/p0068.djvu

			Natomiast potrzeby lecznicze dotyczące liczby zębów wymagających leczenia 


zachowawczego istotnie różniły się w porównywanych grupach. Największy odsetek zębów 


dotkniętych próchnicą występował u badanych w DPS, natomiast najmniejszy - wśród 


słuchaczy Uniwersytetu III Wieku (tab. XXXII). 


Tab. XXXII Potrzeby leczenia zachowawczego zębów dotkniętych próchnicą (A) oraz 
porównanie ocenianych środowisk (B). 


A) 


Liczba zębów Liczba zębów 
Środowisko obecnych w wymagających % 
leczenia 
jamie ustnej zachowawczego 
Szpital 300 89 29,7 
(GRUPA I) 
Domy Pomocy Społecznej 177 70 39,5 
(GRUPA II) 
Uniwersytet III Wieku 
737 59 8,0 
(GRUPA III) 


B) 


Test dla 2-frakcji 
Porównywane środowiska Wynik 
u p 
Szpital - DPS 2,21 <0,03 różnica istotna 
(GRUPY I -II) 
Szpital - Uniwersytet 9,04 <0,0001 różnica istotna 
(GRUPY I -III) 
DPS - Uniwersytet 10,8 <0,0001 różnica istotna 
(GRUPY II -III) 


69
		

/p0069.djvu

			Następnie ocemano liczbę osób w poszczególnych grupach wymagających leczenia 


chirurgicznego. Na UTW istotnie mniejszy odsetek badanych wymagał ekstrakcji zębów w 


porównaniu z innymi środowiskami. Nie zaobserwowano natomiast istotnej statystycznie 


różnicy pomiędzy pacjentami szpitala a mieszkańcami Domów Pomocy (tab. XXXIII). 


Tab. XXXIII Porównanie potrzeb leczenia chirurgicznego w danych grupach (A) oraz 
porównanie ocenianych środowisk (B). 


A) 


Środowisko Liczba osób wymagających leczenia 
chirurgicznego 
n % 
Szpital (70) 13 18,6 
(GRUPA I) 
Domy Pomocy Społecznej (70) 11 15,7 
(GRUPA II) 
Uniwersytet III Wieku (70) 2 2,9 
(GRUPA III) 


B) 


Test dla 2-frakcji 
Porównywane środowiska Wynik 
u p 
Szpital - DPS 0,45 0,65 (ns) brak różnicy 
(GRUPY I -II) 
Szpital - Uniwersytet 3,26 0,001 różnica istotna 
(GRUPY I -III) 
DPS - Uniwersytet 2,81 0,005 różnica istotna 
(GRUPY II -III) 


Analogiczna sytuacja dotyczyła liczby zębów zakwalifikowanych do ekstrakcji. Wśród 


słuchaczy Uniwersytetu odsetek ten był istotnie mniej szy niż w pozostałych środowiskach 


70
		

/p0070.djvu

			(tab. XXXIV). Zatem najmniejsze potrzeby leczenia chirurgicznego odnotowano w grupie 


trzeci ej . 


Tab. XXXIV. Liczba zębów wymagających ekstrakcji u osób w poszczególnych 
grupach (A) oraz porównanie ocenianych środowisk (B). 


A) 


Liczba zębów Liczba zębów 
aktualnych zakwalifikowanych % 
do ekstrakcji 
Szpital 300 35 11,7 
(GRUPA I) 
Dom Pomocy Społecznej 177 29 16,4 
(GRUPA II) 
Uniwersytet III Wieku 
737 8 1,1 
(GRUPA III) 


B) 


Test dla 2-frakcji 
Porównywane środowiska Wynik 
u p 
Szpital - DPS 1,46 0,14 (ns) brak różnicy 
(GRUPY I -II) 
Szpital - Uniwersytet 7,75 <0,0001 różnica istotna 
(GRUPY I -III) 
DPS - Uniwersytet 9,27 <0,0001 różnica istotna 
(GRUPY II -III) 


Badanie potrzeb leczenia periodontologicznego miało charakter ogólny i dotyczyło oceny 


występowania chorób przyzębia u osób badanych. Obecność lub brak chorób przyzębia 


określano na podstawie obecności kieszeni przyzębnych, ruchomości zębów według 


wskaźnika Entina, recesji dziąseł oraz wykładników klinicznych stanu zapalnego (tab. 


XXXV). 


71
		

/p0071.djvu

			Tab. XXXV Rozkład liczbowy i procentowy osób wymagających leczenia 
chorób przyzębia (A) oraz porównanie ocenianych środowisk (B). 


A) 


Środowisko Liczba osób wymagających leczenia 
stanu zapalnego przyzębia 
n % 
Szpital (70) 16 22,9 
(GRUPA I) 
Dom Pomocy Społecznej 
(70) 10 14,3 
(GRUPA II) 
Uniwersytet III Wieku (70) 8 11,4 
(GRUPA III) 


B) 


Test dla 2-frakcji 
Porównywane środowiska Wynik 
u p 
Szpital - DPS 1,31 0,19 (ns) brak różnicy 
(GRUPY I -II) 
Szpital - Uniwersytet 0,51 0,61 (ns) brak różnicy 
(GRUPY I -III) 
DPS - Uniwersytet 1,82 0,07 (ns) brak różnicy 
(GRUPY II -III) 


Pomimo, iż liczba osób, u których odnotowano choroby przyzębia, była najmniej sza 


na uniwersytecie, nie stwierdzono statystycznie istotnej różnicy pomiędzy badanymi 


środowiskami. Jedynie na poziomie istotności 0,07 można stwierdzić, iż w grupie trzeciej 


odsetek osób wymagaj ących leczenia był mniej szy niż w grupie drugiej. 


Analiza stanu narządu żucia, ocena użytkowanych protez zębowych oraz czas ich 


użytkowania, a także kliniczne wykładniki estetyki pozwoliły scharakteryzować potrzeby 


leczenia protetycznego badanych osób w zakresie uzupełnień ruchomych. 


Analiza statystyczna wykazała, iż odsetek osób wymagających leczenia protetycznego jest 


istotnie mniejszy na uniwersytecie niż w pozostałych środowiskach. Natomiast me 
72
		

/p0072.djvu

			zaobserwowano istotnych różnic pomiędzy pacjentami szpitala a mieszkańcami Domów 


Pomocy Społecznej (tab. XXXVI). 


Tab. XXXVI Ocena liczby osób wymagających leczenia protetycznego w badanych 
grupach (A) oraz porównanie ocenianych środowisk (B). 


A) 


Środowisko Liczba osób wymagających leczenia 
protetycznego 
n % 
Szpital (70) 55 78,6 
(GRUPA I) 
Dom Pomocy Społecznej 58 82,9 
(70) (GRUPA II) 
Uniwersytet III Wieku (70) 33 47,1 
(GRUPA III) 


B) 


Test dla 2-frakcji 
Porównywane środowiska Wynik 
u p 
Szpital - DPS 0,64 0,52 (ns) brak różnicy 
(GRUPY I -II) 
Szpital - Uniwersytet 3,94 <0,0001 różnica istotna 
(GRUPY I -III) 
DPS - Uniwersytet 4,58 <0,0001 różnica istotna 
(GRUPY II -III) 


Określano również rodzaj potrzeb protetycznych u badanych pacjentów, osobno dla 


uzupełnień ruchomych górnych i dolnych. Otrzymane wyniki przedstawiono w tabeli 


XXXVII i XXXVIII. W przypadku szczęki, w grupie I i II, zapotrzebowanie to dotyczyło 


głównie wykonania nowych protez całkowitych, a następnie protez częściowych, podczas gdy 


konieczność naprawy uzupełnień nie przekraczała progu 3%. W grupie III natomiast 


odnotowywano głównie potrzeby wykonania protez częściowych, a następnie całkowitych. 


73
		

/p0073.djvu

			Tab. XXXVII Protetyczne potrzeby lecznicze w szczęce u osób w badanych grupach. 


Potrzeba naprawy Potrzeba Potrzeba Brak potrzeb Razem 
wykonania protezy wykonania protezy 
Środowisko protezy częściowej całkowitej protetycznych 
n % n % n % n % n % 
Szpital 2 2,9 13 18,6 35 50 20 28,6 70 100 
(GRUPA I) 
Dom Pomocy 
Społecznej O O 7 10 48 68,6 15 21,4 70 100 
(GRUPA II) 
Uniwersytet III 
Wieku 2 2,9 16 22,9 12 17,1 40 57,1 70 100 
(GRUPA III) 
Wynik wśród 
całej badanej 4 1,9 36 17,1 95 45,2 75 35,7 210 100 
populacji 


Podobny rozkład potrzeb obserwowano w żuchwie. Odnotowano jednak wzrost 
zapotrzebowania na wykonanie protez częściowych, co wynikać mogło z większej średniej 
liczby zębów obecnych w żuchwie w porównaniu do szczęki. 
Tab. XXXVIII Protetyczne potrzeby lecznicze w żuchwie u osób w badanych grupach. 


Potrzeba naprawy Potrzeba Potrzeba Brak potrzeb Razem 
wykonania protezy wykonania protezy 
Środowisko protezy częściowej całkowitej protetycznych 
n % n % n % n % n % 
Szpital 3 4,3 25 35,7 26 37,1 16 22,9 70 100 
(GRUPA I) 
Dom Pomocy 
Społecznej O O 21 30 37 52,9 12 17,1 70 100 
(GRUPA II) 
Uniwersytet III 
Wieku 2 2,9 15 21,4 9 12,8 44 62,9 70 100 
(GRUPA III) 
Wynik wśród 
całej badanej 5 2,4 61 29 72 34,3 72 34,3 210 100 
populacji 


74
		

/p0074.djvu

			Na podstawie zebranych danych możliwe było określenie oraz porównanie w poszczególnych 


grupach ogólnej liczby osób, u których stwierdzono stomatologiczne potrzeby lecznicze. 


Wykazano, iż odsetek badanych wymagający leczenia stomatologicznego był znaczny we 


wszystkich trzech grupach. Potrzeby lecznicze dotyczyły zwłaszcza pacjentów szpitala (84%) 


oraz mieszkańców DPS (83%), podczas gdy odsetek osób wymagających leczenia 


stomatologicznego wśród słuchaczy Uniwersytetu był mniejszy (70%) (tab. XXXIX). 


Tab. XXXIX Obiektywne potrzeby leczenia stomatologicznego (A) oraz porównanie 
ocenianych środowisk (B). 


A) 


Środowisko Osoby potrzebujące leczenia 
stomatologicznego 
n % 
Szpital (70) 59 84,3 
(GRUPA I) 
Domy Pomocy Społecznej 
(70) 58 82,9 
(GRUPA II) 
Uniwersytet III Wieku (70) 49 70 
(GRUPA III) 


B) 


Test dla 2-frakcji 
Porównywane środowiska Wynik 
u p 
Szpital - DPS 0,23 0,82 (ns) brak różnicy 
(GRUPY I -II) 
Szpital - Uniwersytet 2,04 <0,05 różnica istotna 
(GRUPY I -III) 
DPS - Uniwersytet 1,81 0,07 (ns) brak różnicy 
(GRUPY II -III) 


Następnie poddano ocenie zależność pomiędzy subiektywnymi i obiektywnymi potrzebami 


leczenia u wszystkich badanych osób, zarówno ogólnostomatologicznego, jak i 
75
		

/p0075.djvu

			protetycznego. Pomimo iż większość badanych osób me odczuwała stomatologicznych 


potrzeb leczniczych (63%), obiektywne wskazania do leczenia odnotowano aż u 79% i była to 


różnica istotna statystycznie (p<0,03) (rys. 13). 


80% 
70% 
60% 
50% 
40% 
30% 
20% 
10% 
0% 


. Obiektywne potrzeby 
leczenia stomatologicznego 
. Subiektywne potrzeby 
leczenia stomatologicznego 


ma potrzeby nie ma potrzeb 


Rys. 13. Obiektywne i subiektywne potrzeby leczenia stomatologicznego u wszystkich 
badanych osób. 


Następnie analizowano zależność pomiędzy subiektywnymi i obiektywnymi potrzebami 


leczenia protetycznego u wszystkich badanych osób. Również i w tym przypadku znacząco 


więcej osób wymagało podjęcia rehabilitacji protetycznej (70%) w porównaniu do 


zgłoszonych potrzeb (43%) (p	
			

/p0076.djvu

			6.3 WYNIKI TESTÓW PSYCHOLOGICZNYCH 


Występowanie objawów psychopatologicznych ocemano na podstawie testów: 


Kwestionariusza Ogólnego Stanu Zdrowia wg Goldberga (GHQ) w wersji 12 punktowej oraz 


Geriatrycznej Skali Oceny Depresji wg Yesavage (GDS) w wersji 15 punktowej. Według 


obowiązuj ących wytycznych przyj ęto, iż wynik testu GHQ powyżej 2 wskazywał na 


występowanie cech gorszego samopoczucia psychicznego. W przypadku skali GDS przyj ęto, 


iż wynik powyżej 5 wskazywał na prawdopodobieństwo występowania objawów 


depresyj nych. 


Badanie testem GHQ wykazało, iż ponad połowa (51,4%) pacjentów szpitala oraz 42,9% 


badanych mieszkańców Domów Pomocy wykazywało cechy gorszego samopoczucia 


psychicznego. Najmniejszy odsetek osób, które uzyskały wynik testu powyżej 2, 


obserwowano w grupie słuchaczy Uniwersytetu (22,9%)(tab. XL). 


Tab. XL Rozkład liczbowy i procentowy osób w badanych grupach z uwzględnieniem 
wyniku testu GHQ. 


Osoby z cechami Osoby nie wykazujące 
gorszego cech gorszego 
Środowisko samopoczucIa samopoczucIa Razem 
psychicznego psychicznego 
(GHQ2::3) (GHQ<3) 
n % n % n 
Szpital 36 51,4 34 48,6 70 
(GRUPA I) 
Dom Pomocy 
Społecznej 30 42,9 40 57,1 70 
(GRUPA II) 
Uniwersytet III 
Wieku 16 22,9 54 77,1 70 
(GRUPA III) 
Wynik wśród 
całej badanej 82 39 128 61 210 
populacji 


77
		

/p0077.djvu

			Analiza statystyczna wykazała, iż liczba osób wykazujących objawy psychopatologiczne 


(GHQ2':3) jest istotnie większa w Szpitalu i w DPS aniżeli na Uniwersytecie. Natomiast nie 


wykazano istotnej różnicy w badanym parametrze pomiędzy mieszkańcami DPS a pacjentami 


Szpitala (tab. XLI). 


TAB. XLI Porównanie liczby osób wykazujących cechy gorszego samopoczucia 
psychicznego (GHQ2':3) pomiędzy badanymi grupami. 


Test dla 2-frakcji 
Porównywane środowiska Wynik 
u p 
Szpital - DPS 1,19 0,24 brak różnicy 
(GRUPY I -II) 
Szpital - Uniwersytet 3,73 0,0002 różnica istotna 
(GRUPY I -III) 
DPS - Uniwersytet 2,55 0,01 różnica istotna 
(GRUPY II -III) 


Ponadto zaobserwowano istotną statystycznie różnicę pomiędzy średnimi wynikami 


Kwestionariusza GHQ a badanymi grupami. Średni wynik testu wskazuje na istotną różnicę 


pomiędzy badanymi w Szpitalu i słuchaczami Uniwersytetu II Wieku (p<0,003). 


Przekroczenie progu 3 punktów w grupie szpitalnej sugeruje większe nasilenie objawów 


psychopatologicznych w tym środowisku (tab. XLII). 


78
		

/p0078.djvu

			Tab. XLII Porównanie badanych grup pod względem wyników testu GHQ. 


Szpital Dom Pomocy Uniwersytet III 
GHQ Społecznej Wieku 
(GRUPA I) (GRUPA II) (GRUPA III) 
n 70 70 70 
min O O O 
max 12 12 11 
mediana 3,00 2,00 1,00 
średnia 3,26 2,80 1,67 
SD 2,83 2,82 2,52 
Wsp.zm. 0,87 1,01 1,51 


Ocena wyników testu Geriatrycznej Skali Oceny Depresji (GDS) wykazała, iż największy 
odsetek osób z objawami depresyjnymi występował w Domach Pomocy Społecznej (33%), a 
następnie w środowisku Szpitala (30%). Wśród słuchaczy Uniwersytetu odnotowano 
najmniejsząliczbę osób posiadających wymienione objawy (19%) (tab. XLIII). 


Tab. XLIII Występowanie objawów depresyjnych (GDS2':6) u osób w badanych grupach. 


Osoby Osoby nie 
wykazujące wykazuj ące 
Środowisko obj awy obj awów Razem 
depresyjne depresyjnych 
(G DS2::6) (GDS< 6) 
n % n % n 
Szpital 21 30 49 70 70 
(GRUPA I) 
Dom Pomocy 
Społecznej 23 32,9 47 67,1 70 
(GRUPA II) 
Uniwersytet III 
Wieku 13 18,6 57 81,4 70 
(GRUPA III) 
Wynik wśród całej 57 27,1 153 72,9 210 
badanej populacji 


79
		

/p0079.djvu

			Dalsza analiza statystyczna wykazała, iż liczba osób wykazujących objawy depresyjne była 


istotnie mniej sza na Uniwersytecie aniżeli w Domach Pomocy Społecznej. Nie 


zaobserwowano różnic istotnych pomiędzy środowiskiem Szpitala i Uniwersytetu (tab. 


XLIV). 


Tab. XLIV Porównanie liczby osób wykazujących objawy depresyjne (GDS2':6) pomiędzy 
badanymi grupami. 


Test dla 2-frakcji 
Porównywane środowiska Wynik 
u p 
Szpital - DPS 0,36 0,72 brak różnicy 
(GRUPY I -II) 
Szpital - Uniwersytet 1,59 0,11 brak różnicy 
(GRUPY I -III) 
DPS - Uniwersytet 1,96 0,05 różnica istotna 
GRUPY II-III) 


Porównanie badanych grup z uwzględnieniem średnich wartości uzyskiwanych w teście GDS 
nie wykryło istotnej statystycznie różnicy pomiędzy nimi (F=2,08, Fkr=3,04, p=O,13). (Tab. 
XLV). 


Tab. XLV Porównanie badanych grup z uwzględnieniem wyników testu GDS. 


Szpital Dom Pomocy Uniwersytet III 
GDS Społecznej Wieku 
(GRUPA I) (GRUPA II) (GRUPA III) 
n 70 70 70 
min O O O 
max 14 12 12 
mediana 3,00 3,00 2,00 
średnia 4,14 3,91 3,09 
SD 3,28 3,46 2,91 
Wsp.zm. 0,79 0,88 0,94 


80
		

/p0080.djvu

			6.4 PORÓWNANIE WYNIKÓW TESTÓW PSYCHOLOGICZNYCH Z 
WYBRANYMI PARAMETRAMI BADANIA KLINICZNEGO 


Badaną populacj ę (210 osób) podzielono na dwie podgrupy względem wartości testu GDS: na 


osoby bez objawów depresyjnych (wynik GDS<6) oraz na wykazujące cechy tego zaburzenia 


(wynik GDS2':6). 


W celu analizy liczby PUW w stosunku do wyników testu, obliczono wartości średnie 


oraz odchylenia standardowe PUW w każdej podgrupie. Wyniki podano w tabeli XL VI. Na 


podstawie przeprowadzonej analizy stwierdzono brak korelacji pomiędzy średnią liczbą 


PUW a wynikami testu GDS u osób badanych. 


Tab. XLVI Porównanie średniej liczby PUW z uwzględnieniem wyników testu GDS. 


PUW 
GDS n średnia SD 
<6 
(osoby nie 
wykazujące 153 25,41 4,29 
objawów 
depresyjnych) 

6 
(osoby wykazujące 57 25,16 5,05 
objawy 
depresyjne) 
z 0,33 
z-test 
p 0,74 


Analogicznie dokonano podziału na podgrupy względem wyników testu GHQ - osoby nie 


wykazujące cech gorszego samopoczucia psychicznego (GHQ<3) oraz wykazujące dane 


cechy (GHQ ?:3). Następnie policzono wartości średnie oraz odchylenia standardowe PUW w 


każdej podgrupie. Zastosowano parametryczny z-test w celu porównania wartości średnich. 


Wyniki obliczeń podano w tabeli XLVII. 


81
		

/p0081.djvu

			Tab. XLVII Porównanie średniej liczby PUW z uwzględnieniem wyników testu GHQ. 


PUW 
GHQ n średnia SD 
<3 
(osoby nie 
wykazujące cech 127 25,23 4,47 
gorszego 
samopoczucia 
psychicznego) 

3 
(osoby z cechami 
gorszego 83 25,52 4,56 
samopoczucia 
psychicznego) 
z 0,45 
z-test 
p 0,65 


Również i w przypadku testu GHQ nie wykryto istotnej różnicy między średnią liczbą PUW 


w porównywanych podgrupach. 


Następnie analizowano stomatologiczne potrzeby lecznicze, wynikające z oceny stanu 


narządu żucia i użytkowanych uzupełnień protetycznych, w stosunku do kondycji psychicznej 


badanych. Jako pierwsze oceniono zapotrzebowanie na leczenie zachowawcze (tab. XLVIII). 


Tab. XL VIII Obiektywne potrzeby leczenia zachowawczego z uwzględnieniem wyników 
testu GDS. 


Potrzeby leczenia 
zachowawczego 
GDS nie tak razem 
<6 
(osoby nie 
wykazujące 109 (71,2%) 44 (28,8%) 153 
objawów 
depresyjnych) 

6 
(osoby wykazujące 32 (56,1%) 25 (43,9%) 57 
objawy 
depresyjne) 
razem 141 69 210 
Test x 2 x 2 4,29 
(x 2 kr=3,84) p 0,04 


82
		

/p0082.djvu

			Wykazano, iż istniała zależność pomiędzy wynikami Geriatrycznej Skali Oceny Depresji a 


potrzebami leczenia zachowawczego. Odsetek badanych, wymagających leczenia 


zachowawczego próchnicy zębów, był istotnie większy w grupie osób z objawami 


depresyjnymi (u=2,07, p<0,04). Natomiast w przypadku testu GHQ nie stwierdzono istotnej 


statystycznie różnicy w stosunku do badanych potrzeb (tab. XLIX). 


Tab. XLIX Obiektywne potrzeby leczenia zachowawczego z uwzględnieniem wyników testu 
GHQ. 


Potrzeby leczenia 
zachowawczego 
GHQ nie tak razem 
<3 
(osoby nie 
wykazujące cech 90 (70,9%) 37 (29,1%) 127 
gorszego 
samopoczucia 
psychicznego) 

3 
(osoby z cechami 
gorszego 51 (61,4%) 32 (38,6%) 83 
samopoczucia 
psychicznego) 
razem 141 69 210 
Test X2 X2 2,02 
2 
(X kr=3,84) p 0,16 (ns) 


Następnie analizowano potrzeby leczenia chirurgicznego z uwzględnieniem kondycji 


psychicznej osób badanych. Nie stwierdzono zależności pomiędzy wynikami testu GDS a 


zapotrzebowaniem na leczenie chirurgiczne (tab. L). 


83
		

/p0083.djvu

			Tab. L Obiektywne potrzeby leczenia chirurgicznego z uwzględnieniem wyników skali 
GDS. 


Potrzeby leczenia 
chirurgicznego 
GDS nie tak razem 
<6 
(osoby nie 
wykazujące 137 (89,5%) 16(10,5%) 153 
objawów 
depresyjnych) 

6 
(osoby wykazujące 47 (82,5%) 10 (17,5%) 57 
objawy 
depresyjne) 
razem 184 26 210 
Test X2 X2 1,92 
2 
(X kr=3,84) p 0,17 (ns) 


Natomiast wykazano zależność istotną statystycznie pomiędzy wynikami kwestionariusza 


GHQ a potrzebami leczenia chirurgicznego. Odsetek osób posiadających zęby 


zakwalifikowane do ekstrakcji był istotnie większy w grupie badanych z cechami gorszego 


samopoczucia psychicznego (GHQ?:3) (u=2,02,p<0,05) (tab LI). 


Tab. LI Obiektywne potrzeby leczenia chirurgicznego z uwzględnieniem wyników 
kwestionariusza GHQ. 


Potrzeby leczenia 
chirurgicznego 
GHQ nie tak razem 
<3 
(osoby nie 
wykazujące cech 116 (91,3%) 11 (8,7%) 127 
gorszego 
samopoczucia 
psychicznego) 

3 
(osoby z cechami 
gorszego 68 (81,9%) 15 (18,1%) 83 
samopoczucia 
psychicznego) 
razem 184 26 210 
Test X2 X2 4,10 
2 
(X kr=3,84) p 0,04 


84
		

/p0084.djvu

			Ocena potrzeb leczenia chorób przyzębia w odniesieniu do kondycji psychicznej badanych, 


nie wykazała istotnej statystycznie zależności, zarówno w stosunku do wyników 


Geriatrycznej Skali Oceny Depresji, jak i Kwestionariusza Ogólnego Stanu Zdrowia (tab. LII, 


LIII). Jednakże warto zwrócić uwagę, iż większa liczba osób z objawami psychopatologii 


wykazuje potrzeby lecznicze w stosunku do osób nie wykazujących tych objawów. 


Tab. LII Obiektywne potrzeby leczenia chorób przyzębia z uwzględnieniem wyników skali 
GDS. 


Potrzeby leczenia 
przyzębia 
GDS nie tak razem 
<6 
(osoby nie 
wykazujące 131 (85,6%) 22 (14,4%) 153 
objawów 
depresyjnych) 

6 
(osoby wykazujące 45 (78,9%) 12 (21 ,1 %) 57 
objawy 
depresyjne) 
razem 176 34 210 
Test x 2 x 2 1,36 
(x 2 kr=3,84) p 0,24 (ns) 


Tab. LIII Obiektywne potrzeby leczenia chorób przyzębia z uwzględnieniem wyników 
testu GHQ. 


Potrzeby leczenia 
przyzębia 
GHQ nie tak razem 
<3 
(osoby nie 
wykazujące cech 109 (85,8%) 18(14,2%) 127 
gorszego 
samopoczucia 
psychicznego) 

3 
(osoby z cechami 
gorszego 67 (80,7%) 16(19,3%) 83 
samopoczucia 
psychicznego 
razem 176 34 210 
Test x 2 x 2 0,96 
(x 2 kr=3,84) p 0,33 (ns) 


85
		

/p0085.djvu

			Następnie poddano analizie statystycznej potrzeby protetyczne łącznie dla szczęki i żuchwy, z 


uwzględnieniem kondycji psychicznej badanych. Uzyskane dane wskazują na brak zależności 


pomiędzy wynikami testu GDS a wymienionymi potrzebami (tab. LIV). 


Tab. LIV Ocena obiektywnych potrzeb leczenia protetycznego w odniesieniu do wyników 
testu GDS. 


Potrzeby protetyczne w 
szczęce i żuchwie 
GDS nie tak razem 
<6 
(osoby nie 
wykazujące 50 (32,7%) 103 (67,3%) 153 
objawów 
depresyjnych) 

6 
(osoby wykazujące 14 (24,6%) 43 (75,4%) 57 
objawy 
depresyjne) 
razem 64 146 210 
Test X2 X2 1,27 
2 
(X kr=3,84) p 0,26 (ns) 


Natomiast w teście X2 wykryto zależność między wynikami kwestionariusza GHQ a 


potrzebami leczenia protetycznego w szczęce i żuchwie. Wynik ten potwierdził także test dla 


dwóch frakcji -odsetek osób potrzebujących leczenia protetycznego jest istotnie większy w 


grupie badanych wykazujących cechy gorszego samopoczucia psychicznego (u=3.00, 


p<0.003) (tab.LV). 


86
		

/p0086.djvu

			Tab. L V Zależność obiektywnych potrzeb protetycznych w stosunku do wyników testu 
GHQ. 


Potrzeby protetyczne w 
szczęce i żuchwie 
GHQ nie tak razem 
<3 
(osoby nie 
wykazujące cech 47 (37,0%) 80 (63,0%) 127 
gorszego 
samopoczucia 
psychicznego) 

3 
(osoby z cechami 
gorszego 17 (20,5%) 66 (79,5%) 83 
samopoczucia 
psychicznego) 
razem 64 146 210 
Test x 2 x 2 6,47 
(x 2 kr=3,84) p 0,01 


U osób wykazujących cechy gorszego samopoczucia psychicznego (GHQ?:3) oraz objawów 


depresyjnych (GDS?:6), odnotowano większe stomatologiczne potrzeby lecznicze. Brak 


jednoznacznej zależności statystycznej wymaga jednak weryfikacji na liczebnie większej 


populacji osób starszych. 


W dalszej części pracy porównywano subiektywne potrzeby leczenia stomatologicznego z 


wynikami testów GDS I GHQ. Spośród 210 badanych, 132 osoby (63%) nie wyraziły 


potrzeby leczenia stomatologicznego, natomiast 78 pacjentów (37%) leczenie to uważało za 


potrzebne. Analiza statystyczna wykazała, iż brakjest zależności korelacyjnej między 


subiektywnymi potrzebami leczenia stomatologicznego a wynikami testu GDS (tab. LVI). 


87
		

/p0087.djvu

			Tab. LVI Subiektywne potrzeby lecznicze a wynik skali GDS. 


Subiektywne potrzeby 
leczenia stomatologicznego 
GDS nie tak razem 
<6 
(osoby nie wykazujące 100 (65,4%) 53 (34,6%) 153 
objawów depresyjnych) 

6 
(osoby wykazujące 32 (56,1%) 25 (43,9%) 57 
objawy depresyjne) 
razem 132 78 210 
Test X2 X2 1,51 
2 
(X kr=3,84) p 0,22 (ns) 


Nie stwierdzono również zależności korelacyjnej pomiędzy subiektywnymi 
potrzebami leczenia stomatologicznego a wynikami testu GHQ (tab. LVII). 


Tab. LVII Subiektywne potrzeby lecznicze a wynik testu GHQ. 


Subiektywne potrzeby 
leczenia stomatologicznego 
GHQ nie tak razem 
<3 
(osoby nie 
wykazujące cech 84 (66,1%) 43 (33,9%) 127 
gorszego 
samopoczucia 
psychicznego) 

3 
(osoby z cechami 35 (42,2%) 
gorszego 48 (57,8%) 83 
samopoczucia 
psychicznego) 
razem 132 78 210 
Test X2 X2 1,48 
2 
(X kr=3,84) p 0,22 (ns) 


Ponieważ liczebności porównywanych grup były wystarczająco duże, obliczono również 


wartości średnie i odchylenia standardowe ocen testów GDS i GHQ. Wyniki obliczeń 


przedstawiono w tabeli LVIII. 


88
		

/p0088.djvu

			Tab. L VIII Porównanie subiektywnych potrzeb leczniczych ze średnimi wynikami testów 
GDS i GHQ. 


TESTY 
Potrzebują GDS GHQ 
leczenia 
średnia 3,58 2,46 
Nie (132) SD 3,04 2,67 
średnia 3,94 2,77 
Tak (78) SD 3,57 3,00 
z 0,74 0,75 
z-test 
p 0,46 0,45 


Na podstawie uzyskanych wyników stwierdzono brak korelacji statystycznej między 


subiektywnymi potrzebami leczenia stomatologicznego a wynikami testów, pomimo iż osoby 


z cechami gorszego samopoczucia psychicznego (GHQ
3) i objawami depresyjnymi (GDS
 


6) częściej uważały to leczenie za potrzebne. 


Analiza statystyczna wykazała istotną zależność pomiędzy wynikami testu GDS a 


występowaniem trudności w użytkowaniu protez zarówno szczęki, jak i żuchwy. Odsetek 


badanych, u których występowały czynniki utrudniające adaptację do protez, był istotnie 


większy w grupie osób z objawami depresyjnymi (tab. LIX). 


89
		

/p0089.djvu

			Tab. LIX Trudności w użytkowaniu protez ruchomych z uwzględnieniem wyników testu 
GDS (A dotyczy protez zębowych szczęki, B dotyczy protez zębowych 
żuchwy). 


A) 


Występowanie trudności w 
adaptacji do protez zębowych 
szczęki 
GDS nie tak razem 
<6 
(osoby nie 
wykazujące 94 (70,1%) 40 (29,9%) 134 
objawów 
depresyjnych) 

6 
(osoby wykazujące 26 (53,1%) 23 (46,9%) 49 
objawy 
depresyjne) 
razem 120 63 183 
Test X2 X2 4,61 
2 
(X kr=3,84) p 0,03 


B) 


Występowanie trudności w 
adaptacji do protez zębowych 
żuchwy 
GDS nie tak razem 
<6 
(osoby nie 
wykazujące 61 53 (46,5%) 114 
objawów 
depresyjnych) 

6 
(osoby wykazujące 9 27 (75,0%) 36 
objawy 
depresyjne) 
razem 70 80 150 
Test X2 X2 8,93 
(x 2 kr=3,84) p <0,003 


Nie stwierdzono natomiast istotnej zależności pomiędzy wynikami testu GHQ a 


występowaniem trudności w użytkowaniu protez. Jednak na poziomie istotności 0,06 można 


90
		

/p0090.djvu

			byłoby stwierdzić, że odsetek badanych mających problemy z akceptacją protez zębowych 


żuchwy jest większy w grupie osób z cechami gorszego samopoczucia psychicznego (u=I,90, 


p=0,06) (tab. LX) 


Tab. LX Trudności w użytkowaniu protez ruchomych w odniesieniu do wyników testu 
GHQ (A dotyczy protez zębowych szczęki, B dotyczy protez zębowych żuchwy). 


A) 


Występowanie trudności w 
adaptacji do protez zębowych 
szczęki 
GHQ nie tak razem 
<3 
(osoby nie 
wykazujące cech 77 (70,.6%) 32 (29,4%) 109 
gorszego 
samopoczucia 
psychicznego) 

3 
(osoby z cechami 
gorszego 43 (58,1%) 31 (41,9%) 74 
samopoczucia 
psychicznego) 
razem 120 63 183 
Test X2 X2 3,07 
2 
(X kr=3,84) p 0,08 


B) 


Występowanie trudności w 
adaptacji do protez zębowych 
żuchwy 
GHQ nie tak razem 
<3 
(osoby nie 
wykazujące cech 49 44 (47,3%) 93 
gorszego 
samopoczucia 
psychicznego) 

3 
(osoby z cechami 
gorszego 21 36 (63,2%) 57 
samopoczucia 
psychicznego) 
razem 70 80 150 
Test X2 X2 3,56 
2 
(X kr=3,84) p 0,06 (ns) 


91
		

/p0091.djvu

			Następnie analizowano korelację pomiędzy subiektywnymi ocenami protez, osobno szczęki i 


żuchwy, a występowaniem objawów depresyjnych (tab. LXI). 


Tab. LXI Subiektywne oceny protez a wyniki testu GDS (A dotyczy protez zębowych 
szczęki, B dotyczy protez zębowych żuchwy). 
A) 


Subiektywne oceny protez zębowych 
szczęki 
GDS dobra i 
zła dostateczna bardzo razem 
dobra 
<6 
(osoby nie wykazujące 12 (8.9%) 20 (14.8%) 103 (76.3%) 135 
objawów depresyjnych) 

6 
(osoby wykazujące 11 (22.9%) 10 (20.8%) 27 (56.3%) 48 
objawy depresyjne) 
razem 23 30 130 183 
Test X2 X2 8.32 
2 
(X kr=5.99) p <0.02 


B) 


Subiektywne oceny protez zębowych 
żuchwy 
GDS dobra i 
zła dostateczna bardzo razem 
dobra 
<6 
(osoby nie wykazujące 14 (12.6%) 25 (22.5%) 72 (64.9%) 111 
objawów depresyjnych) 

6 
(osoby wykazujące 11 (21.2%) 28 (53.8%) 13 (25.0%) 52 
objawy depresyjne) 
razem 25 53 85 163 
Test X2 X2 23.16 
(x 2 kr=5.99) p <0.0001 


Wykazano, iż osoby z objawami depresyjnymi istotnie częściej oceniały stan użytkowanych 


protez negatywnie i dotyczyło to zarówno protez w szczęce, jak i w żuchwie. W celu 


potwierdzenia wyżej wymienionej zależności konieczna była ocena zależności pomiędzy 


występowaniem objawów depresyjnych a obiektywnymi ocenami protez (tab.LXII ). 


92
		

/p0092.djvu

			Tab. LXII Obiektywna ocena protez z uwzględnieniem wyników testu GDS (A dotyczy 
protez zębowych szczęki, B dotyczy protez zębowych żuchwy). 


A) 


Obiektywne oceny protez zębowych 
szczęki 
GDS dobra i 
zła dostateczna bardzo razem 
dobra 
<6 
(osoby nie wykazujące 44 (32.8%) 32 (23.9%) 58 (43.3%) 134 
objawów depresyjnych) 

6 
(osoby wykazujące 19 (39.6%) 7 (14.6%) 22 (45.8%) 48 
objawy depresyjne) 
razem 63 39 80 182 
Test X2 X2 1.94 
2 
(X kr=5.99) p 0.38 (ns) 


B) 


Obiektywne oceny protez zębowych 
żuchwy 
GDS dobra i 
zła dostateczna bardzo razem 
dobra 
<6 
(osoby nie wykazujące 35 (31.5%) 28 (25.3%) 48 (43.2%) 111 
objawów depresyjnych) 

6 
(osoby wykazujące 10 (31.2%) 7 (21.9%) 15 (46.9%) 32 
objawy depresyjne) 
razem 45 35 63 143 
Test X2 X2 0.19 
(x 2 kr=5.99) p 0.91 (ns) 


Analiza statystyczna nie wykazała różnic pomiędzy obiektywną oceną protez a wynikami 
testu GDS. 
Reasumując, występowanie objawów depresyjnych ma wpływ na subiektywną ocenę protez 


zębowych szczęki i żuchwy. Pacjenci z cechami tego zaburzenia istotnie częściej negatywnie 


oceniają stan protez, pomimo iż obiektywne oceny stanu nie wykazują różnic pomiędzy 


grupami. Następnie analizowano stan higieny posiadanych uzupełnień ruchomych w 


93
		

/p0093.djvu

			odniesieniu do wyników testów psychometrycznych. Test x 2 nie wykrył zależności między 


wynikami skali GDS a stanem higieny użytkowanych protez (tab. LXIII). 


Tab. LXIII Stan higieny użytkowanych protez ruchomych a wyniki testu GDS. 


Higiena protez 
GDS zła niezadowalająca dobra razem 
<6 
(osoby nie 
wykazujące 49 (35,8%) 28 (20,4%) 60 (43,8%) 137 
objawów 
depresyjnych) 

6 
(osoby wykazujące 20 (41,7%) 9 (18,8%) 19 (39,5%) 48 
objawy 
depresyjne) 
razem 69 37 79 185 
Test x 2 x 2 0,52 
(x 2 kr=5,99) p 0,74 (ns) 


Natomiast stwierdzono zależność statystyczną pomiędzy wynikami kwestionariusza GHQ a 


stanem higienicznym protez. Test dla dwóch frakcji wykrył, iż odsetek osób, które 


utrzymywały dobrą higienę protez był istotnie większy w grupie osób zdrowych aniżeli w 


grupie badanych wykazujących cechy gorszego samopoczucia psychicznego (tab. LXIV). 


Tab. LXIV Stan higieny użytkowanych protez ruchomych a wyniki testu GHQ. 


Higiena protez 
GHQ zła niezadowalająca dobra razem 
<3 
Osoby nie 
wykazujące cech 34 (30,4%) 22 (19,6%) 56 (50,0%) 112 
gorszego 
samopoczucia 
psychicznego 

3 
Osoby z cechami 
gorszego 35 (47,9%) 15 (20,6%) 23 (31,5%) 73 
samopoczucia 
psychicznego 
razem 69 37 79 185 
Test x 2 x 2 7,22 
(x 2 kr=5,99) p <0,03 


94
		

/p0094.djvu

			7. Omówienie wyników i dyskusja 


Przedstawione w pracy wyniki dotyczyły przeprowadzonego badania ankietowego, 
klinicznego oraz oceny występowania objawów psychopatologicznych na podstawie testów 
psychometrycznych. Analiza stanu narządu żucia oraz użytkowanych ruchomych uzupełnień 
protetycznych pozwoliły scharakteryzować potrzeby leczenia stomatologicznego u osób w 
trzech środowiskach: w Poradni i Klinice Geriatrii Szpitala Uniwersyteckiego (grupa I), w 
dwóch Domach Pomocy Społecznej (DPS- grupa II) oraz na Uniwersytecie III Wieku (UTW- 
grupa III). Wykorzystane narzędzia psychometryczne umożliwiły określenie występowania 
cech zaburzeń psychicznych, a następnie ich korelację z wybranymi parametrami badania 
stomatologi cznego. 
Należy podkreślić, iż granica wyznaczająca wiek podeszły jest umowna, stąd w dostępnych 
badaniach obserwuje się zróżnicowanie przedziałów wiekowych ocenianych grup osób 
starszych. 


Uzyskane wyniki wskazują, iż stan narządu żucia i użytkowanych uzupełnień protetycznych 
jest zróżnicowany u osób w poszczególnych grupach środowiskowych. Duże 
zapotrzebowanie w zakresie leczenia stomatologicznego obserwowane jest u pacjentów 
Szpitala Uniwersyteckiego i u mieszkańców Domów Pomocy Społecznej. Analiza badań 
wykazała wysoki odsetek osób z licznymi brakami w uzębieniu, a zwłaszcza bezzębiem. 
Znaczna utrata uzębienia sprzyja występowaniu zaburzeń okluzyjnych wynikających z braku 
stref podparcia, który to stan niekorzystnie wpływa na funkcję całego układu 
stomatognatycznego. Dochodzi wówczas do upośledzenia czynności żucia, a widoczny na 
twarzy efekt starzenia się wpływa negatywnie na samopoczucie pacjentów (114). W 
badaniach własnych stwierdzono, iż u osób w grupie szpitalnej oraz u pensjonariuszy Domów 
Pomocy średnia liczba zębów obecnych w jamie ustnej wynosiła odpowiednio 4,3 i 2,5. 
Podobne obserwacje poczynili Ilewicz i Pasternak, którzy u osób w wieku 65-74 lata 


95
		

/p0095.djvu

			stwierdzili średnio 5 obecnych zębów w jamie ustnej, natomiast u osób powyżej 75 roku 
odnotowali przeciętnie 2-3 zęby (75, 134). Większą liczbę zachowanych zębów u 
pensjonariuszy Domów Opieki odnotował Koczorowski i wsp. w Wielkopolsce (średnio 5) i 
Bereznowski w Gdańsku (średnio 7) (10, 101). W badanej populacji stwierdzono, iż 
słuchacze UTW posiadali większą liczbę zachowanych zębów własnych (średnio 10) w 
porównaniu do pozostałych grup. 
Zaledwie 2,9% pacjentów Szpitala, 1,4% mieszkańców DPS oraz 14,35% słuchaczy UTW 
posiadało 20 i więcej naturalnych zębów. Większe wartości u studentów Uniwersytetu 
Trzeciego Wieku we Wrocławiu odnotowała Pregiel, gdzie 30% badanych posiadało powyżej 
20 zębów (142). W świetle przeprowadzonego badania, cel wyznaczony przez WHO, 
dotyczący utrzymania przynajmniej 20 funkcjonalnie przydatnych zębów u połowy populacji 
osób po 64 roku życia wydaje się być mało realny do spełnienia w okresie najbliższych lat 
(71, 138). 


Wykorzystana w badaniu klasyfikacj a braków zębowych wg Eichnera określa nie tylko rodzaj 
braków, ale uwzględnia również warunki okluzyjne poprzez lokalizację stref podparcia 
zwarciowego. Analiza własnych danych wykazała, iż według tej klasyfikacji klasa C, która 
określa brak kontaktu zębów w zwarciu nawykowym, występowała u największej liczby 
badanych w Domach Pomocy Społecznej (88,6%), a następnie u pacjentów Szpitala (81,4%). 
Natomiast u słuchaczy UTW występowanie jej stwierdzono u 44,9% badanych. W brakach 
klasy C2, częściej obserwuje się całkowity brak uzębienia w szczęce niż w żuchwie, co 
potwierdzają również dane uzyskane przez innych autorów (44,75). 
Kolejnym niepokojącym faktem, odnotowanym w badaniu, była znaczna liczba osób 
bezzębnych (klasa C3 wg klasyfikacji Eichnera) w Szpitalu (47%) oraz w Domach Pomocy 
(59%). Doniesienia innych autorów potwierdzają obecność wysokiego odsetka osób 
starszych z licznymi brakami w uzębieniu, a zwłaszcza bezzębiem. Malejewska i wsp. 


96
		

/p0096.djvu

			stwierdzili braki całkowite u 69,3% mieszkańców Domów Rencisty w Szczecinie, natomiast 
w badaniach prowadzonych u pensjonariuszy DOS w Wielkopolsce, odsetek ten wynosił 48% 
(101, 117). Według danych z roku 1990-1991, wśród 591 mieszkańców północno- 
wschodniego makroregionu Polski w przedziale wiekowym 65-74 lata, odsetek osób 
bezzębnych wynosił 38%, natomiast u osób po 75 roku życia wzrastał do 51,5 % (174). 
Większy odsetek osób bezzębnych (59,6%) w wieku 65-74 lata odnotował Szatko w 
województwie piotrkowskim (170). Na tle przedstawionych danych, 20% osób bezzębnych 
wśród badanych w tej pracy słuchaczy Uniwersytetu, jest liczbą stosunkowo małą. 
Nieznacznie niższe wyniki uzyskano na Uniwersytecie Trzeciego Wieku we Wrocławiu, 
gdzie bezzębie stwierdzono u 15% badanych powyżej 60 roku życia (142). Badania 
prowadzone w 1991r. pod patronatem WHO, których kierownikiem w Polsce był prof. 
Włoch, wykazały, iż w porównaniu do naszego kraju, gdzie osoby bezzębne stanowiły 35,5% 
populacji w wieku 65-74 lata, wyższy odsetek odnotowano na Węgrzech (53,3%), niższy 
natomiast na Słowacji (29,3%), w Austrii (14,%) i we Włoszech (12,8%) (14). 


Liczne doniesienia wskazują również na niezadowalający stan zdrowia uzębienia naturalnego, 
co skutkuje znacznymi potrzebami leczenia zachowawczego. Analiza występowania 
próchnicy u osób starszych przy użyciu wskaźnika próchnicy PUW, wykazała, iż jest to 
problem istotny. Uzyskane w moich badaniach dane wskazują, iż u wszystkich badanych 
liczba PUW była większa od zera, co oznacza, iż uzębienie tych osób było lub jest dotknięte 
próchnicą. Średnia liczba PUW odnotowana u pacjentów na UTW wynosiła 24,1 i była 
istotnie mniejsza w porównaniu do pozostałych środowisk, gdzie jej wartości wynosiły 
odpowiednio 28,67 u pacjentów Szpitala oraz 28,27 u pensjonariuszy Domów Pomocy. 
Podobne wyniki uzyskał Szatko w 1990 r. u mieszkańców Łodzi w omawianym wieku, u 
których liczba ta wynosiła 28,61 i Hopkała w populacji regionu lubelskiego (28,89) (73, 
171). Natomiast w Krakowie Pasternak stwierdziła nieznacznie wyższe wartości (29,93) u 
osób w tej grupie wiekowej (134). W porównaniu do środowiska miejskiego, odpowiednio 
97
		

/p0097.djvu

			wyższe wartości średnie liczby PUW obserwowali Pasternak i Szatko wśród ludności 
wiejskiej (134, 170). Badania prowadzone w 1991r. pod protektoratem WHO wykazały, iż 
średnia wartość liczby PUW u mieszkańców naszego kraju w wieku 65-74 lata wynosiła 
29,01 i była większa w porównaniu do Austrii (27,94) i Włoch (26,34). Podobne wyniki 
odnotowano natomiast u Słowaków (29,95), a wyższe na Węgrzech (30,23) (14). 


Jednakże sama średnia liczba PUW nie informuje o potrzebach leczniczych, które mogą 
zostać określone na podstawie analizy jej składowych: P, U i W. W badaniach własnych 
średnia liczba zębów z próchnicą aktywną (P) wynosiła odpowiednio 0,8 wśród osób z UTW, 
1 wśród mieszkańców Domów Pomocy i 1,3 w Szpitalu. Zatem u słuchaczy Uniwersytetu 
Trzeciego Wieku, u których odnotowano największą liczbę zębów własnych, występowanie 
aktywnej próchnicy było relatywnie najmniejsze. Szatko w badaniach na terenie Łodzi 
odnotował, iż średnia liczba zębów z próchnicą u osób starszych wynosiła 1,2 (171). 
Natomiast niższe wartości (0,87) odnotował Hopkała u mieszkańców województwa 
lubelskiego (73). Wyższą średnią liczbę P odnotowywano u osób po 65 roku życia, 
zamieszkałych w środowisku wiej skim - w przypadku woj ewództwa lubelskiego liczba ta 
wynosiła średnio 2,56, a w województwie piotrkowskim 2,1 (43,170). Badania prowadzone 
pod patronatem WHO w 1991 r. określiły średnią liczbę zębów dotkniętych próchnicą na 1,23 
u ludności niemieckiej i 1,02 u austriackiej (1,02) (14). Większe wartości liczby P 
obserwowano również u osób w młodszych grupach wiekowych (14, 43, 170). 
Średnia liczba usuniętych zębów, wyrażona liczbą U, była wysoka we wszystkich trzech 
grupach, przy czym największa u mieszkańców Domów Pomocy - 27,5, następnie u 
pacjentów Szpitala - 25,8, natomiast najmniejsza wśród słuchaczy Uniwersytetu - 18,6. 
Wyniki te częściowo pokrywały się z badaniami innych autorów, prowadzonych w Polsce w 
latach 1988 - 1996, którzy wskazywali, iż liczba ta jest znacznie większa u ludzi po 65 roku 
życia (w granicach od 22 do 29 zębów) w porównaniu do młodszych grup wiekowych (43, 


98
		

/p0098.djvu

			44, 134, 170, 171). Podobne wartości obserwowano w 1991 r. w Niemczech (25,3) i na 
Słowacji (24,3), niższe w populacji austriackiej (20,4) i włoskiej (18,8) (14). 


Wyniki własne wskazują, iż wartości składowej W, oznaczającej liczbę zębów wypełnionych, 
były znacząco wyższe u słuchaczy Uniwersytetu (4,7) w porównaniu do pozostałych grup 
(DPS-0,2; Szpital-l,2), co świadczy o większej dbałości o stan zdrowia jamy ustnej. Według 
Szatko, u starszej części populacji Łodzi średnia liczba zębów wypełnionych wynosiła 1,3, 
podczas gdy w Krakowie wartości te kształtowały się na poziomie 1,7 (134, 170). 


Z badań własnych wynika, iż wartości wskaźnika leczenia u mieszkańców Domów Pomocy 
oscylowały blisko zera (0,14), co wskazywało na brak, lub niską skuteczność leczenia 
uzębienia. Wartości 0,85 u słuchaczy Uniwersytetu świadczyły o dużej intensywności 
leczenia. Wyraźnie lepszy stan uzębienia u osób z wykształceniem wyższym i średnim 
odnotowała Wysokińska-Miszczuk w badaniach z 1988-9 roku (167, 197). Wysokie wartości 
wskaźnika leczenia u osób w wieku 65-74 lata - 0,79, odnotował również Hopkała w jednym 
z dużych miast województwa lubelskiego (73). 


Liczne badania potwierdziły występowanie całkowitych i rozległych częściowych braków 
uzębienia u osób starszych, stąd potrzeby lecznicze dotyczą głównie wykonania ruchomych 
uzupełnień protetycznych. 


W badaniach własnych wykazano, iż największa liczba osób użytkowała ruchome protezy 
zębowe, podczas gdy uzupełnienia stałe były obserwowane u nielicznych. Również 
Koczorowski i wsp. odnotowali wysoki odsetek użytkowanych protez ruchomych u 
mieszkańców Domów Pomocy Społecznej z obszaru Wielkopolski (99%) (100). W 
badaniach własnych stwierdzono, iż wśród protez ruchomych przeważały protezy 
akrylanowe, przy czym protezy całkowite użytkowane były głównie przez mieszkańców DPS 
(81,5%) oraz wśród pacjentów szpitala (60%). Wśród słuchaczy UTW przeważały protezy 
częściowe akrylanowe (23,8%), następnie protezy całkowite (22%), a protezy szkieletowe 


99
		

/p0099.djvu

			stanowiły 16,4% ogółu użytkowanych uzupełnień. Stwierdzono również znaczną 
dysproporcję w użytkowaniu uzupełnień stałych pomiędzy badanymi środowiskami. Istotnie 
większa liczba pacjentów Uniwersytetu posiadała korony i mosty (31,4%) w porównaniu do 
osób z pierwszej i drugiej badanej grupy. 


Stan użytkowanych uzupełnień ruchomych w szczęce i żuchwie był stosunkowo najlepszy 
wśród słuchaczy Uniwersytetu. Zły stan uzupełnień dominował w Szpitalu i w Domach 
Pomocy Społecznej, odpowiednio u 66,6 i 77,2 % badanych. Niezadowalający stan protez 
zębowych stwierdził również Bereznowski i wsp. u mieszkańców DPS w Gdańsku, gdzie 
95,2% uzupełnień zakwalifikowano do wymiany (10). Również badania Ilewicza i wsp. 
potwierdziły konieczność wymiany 89,5% uzupełnień u mieszkańców DOS z Zabrza i Opola 


(76). 


W badaniach własnych, ponad połowa słuchaczy Uniwersytetu oraz pacjentów Szpitala 
użytkowała protezy przez okres 5 lat, natomiast aż 79% pensj onariuszy posiadało 
uzupełnienia przeszło 10 lat. Odnotowano, iż słuchacze Uniwersytetu w 71,4% utrzymywali 
dobrą higienę uzupełnień. Niezadowalający i zły stan higieniczny protez obserwowano u 
64,3% badanych w Szpitalu i u 67,1% w DPS. 


Ocena stanu i higieny użytkowanych uzupełnień protetycznych dokonana przez Czajkowską, 
Ilewicza, Koczorowskiego, Malejewską i innych potwierdziła, iż w znacznej liczbie 
przypadków, szczególnie w DPS, jest on niezadowalający, a protezy są użytkowane często 
dłużej niż 10 lat (36, 76, 100, 116, 175, 195). Uzupełnienia te częstokroć nie spełniają 
swoich funkcji czynnościowych, a wręcz przyczyniają się do destrukcji tkanek podłoża 
protetycznego i sprzyjają reinfekcjom tkanek miękkich (116, 175). Niezadowalający stan 
higieny uzupełnień, u pensjonariuszy domów opieki i u pacjentów oddziałów geriatrycznych 
zaobserwowała również McNally w Wielkiej Brytanii, Peltola w Finlandii i Visschere w 
Belgii (122, 136, 184). 


100
		

/p0100.djvu

			W trzech badanych przez autorkę grupach największe potrzeby dotyczyły leczenia 
protetycznego. Zapotrzebowanie to kształtowało się na poziomie 47% w grupie słuchaczy 
Uniwersytetu, 79% w środowisku pacjentów Szpitala i 83 % wśród pensjonariuszy Domów 
Pomocy. Analiza statystyczna wykazała, iż odsetek osób wymagających rehabilitacji 
protetycznej jest istotnie mniejszy na UTW niż w pozostałych dwóch środowiskach. 
Największy odsetek pacjentów nie posiadających żadnych uzupełnień odnotowano u 
mieszkańców DPS (17%), pomimo istnienia wskazań do ich wykonania. 


W grupie pierwszej i drugiej, zapotrzebowanie dotyczyło głównie wykonania protez 
całkowitych w szczęce (odpowiednio u 50 i 69% badanych) i w żuchwie (u 37% i 53%). 


Wskazania do uzupełnienia braków częściowych, zarówno w szczęce, jak i w żuchwie 
odnotowano przede wszystkim u słuchaczy Uniwersytetu (odpowiednio u 23% i 21% osób). 
W badaniach Szyszko i wsp. u mieszkańców północno-wschodniego regionu Polski w wieku 
65-74 lata potrzeba wykonania protez całkowitych w szczęce i żuchwie była niższa i wynosiła 
średnio 35 %. Natomiast u osób w wieku powyżej 74 lat zapotrzebowanie na uzupełnienie 
braków całkowitych wynosiło 53,5% w szczęce i 50,5% w żuchwie (172). U mieszkańców 
Krakowa i okolic, w wieku powyżej 65 lat, zapotrzebowanie na wykonanie ruchomych 
uzupełnień protetycznych dotyczyło 51-67% braków zębowych w szczęce i 61-75% braków 
w żuchwie (89). Zbliżony odsetek badanych, wymagających wykonania uzupełnień 
ruchomych, stwierdził Hopkała w województwie lubelskim (64,3%) (73). W badaniach 
Stawskiej przeprowadzonych w DPS w Szczecinie, u około 73% mieszkańców stwierdzono 
konieczność przeprowadzenia rehabilitacji protetycznej protezami ruchomymi (166). 


We wszystkich badanych przez autorkę grupach odnotowano większe zapotrzebowanie na 
wykonanie protez częściowych w żuchwie aniżeli w szczęce. Jednak nie u wszystkich osób 
starszych, posiadających braki częściowe w uzębieniu, istnieją bezwzględne wskazania do 
odtworzenia ciągłości łuków zębowych poprzez wykonanie uzupełnień protetycznych. Taką 
sytuację obserwujemy w przypadku braków skrzydłowych, kiedy istniejące zęby sieczne i 
101
		

/p0101.djvu

			przedtrzonowe są wydolne funkcjonalnie, oraz nie stwierdza się zaburzeń czynnościowych 
układu stomatognatycznego (koncepcja skróconego łuku zębowego) (185). 


W pracy oceniano również potrzeby leczenia zachowawczego, periodontologicznego oraz 
chirurgicznego w odniesieniu do całej badanej populacji. Ze względu na wysoki odsetek osób 
bezzębnych, potrzeby lecznicze były stosunkowo nieduże. Największą liczbę zębów 
wymagających leczenia zachowawczego odnotowano w Domach Pomocy Społecznej 
(39,5%), następnie w Szpitalu (29,7%), natomiast najmniejszą wśród słuchaczy UTW (8,0%). 
Potrzeby leczenia chorób przyzębia odnotowano u 22,9% pacjentów Szpitala, 14,3% 
mieszkańców Domów Pomocy i 11,4% słuchaczy Uniwersytetu. Konieczność wykonania 
ekstrakcji zębów dotyczyły 16,4% badanych w DPS, 11,7% osób w Szpitalu i tylko 1,1% 
słuchaczy Uniwersytetu. Podobne dane uzyskali Bereznowski i wsp. w DPS w Gdańsku, 
gdzie potrzeby leczenia zachowawczego wynosiły 23,9%, natomiast chirurgicznego 12,9% 
(10). Natomiast Hopkała w regionie lubelskim stwierdził wyższe zapotrzebowanie na 
ekstrakcję zębów w 18,9% i mniejsze potrzeby leczenia zachowawczego w 10,6% (73). W 
Domach Opieki Społecznej we Francji Montal odnotowała również największe potrzeby 
leczenia protetycznego (53%), następnie chirurgicznego (45%) i zachowawczego (30%) 


(129). 


Znaczne stomatologiczne potrzeby lecznicze, a zwłaszcza wysoki odsetek osób 
wymagających rehabilitacji protetycznej zaobserwowany przez Kaczmarczyk-Stachowską, 
Pasternak, Szyszko i innych, znalazło potwierdzenie w wynikach mojej pracy (76, 89, 134, 
172). Stwierdzono w badaniach własnych znaczne zróżnicowanie potrzeb w zależności od 
grupy środowiskowej. Największą liczbę osób wymagających kompleksowego leczenia 
stomatologicznego odnotowano wśród pacjentów Szpitala (84%) oraz wśród mieszkańców 
Domów Pomocy Społecznej (83%), podczas gdy potrzeby u słuchaczy Uniwersytetu III 
Wieku były statystycznie najmniejsze (70%). 


102
		

/p0102.djvu

			Niewątpliwie środowiskiem wymagającym zintensyfikowania opieki stomatologicznej są 
domy pomocy społecznej. Badania Ilewicza, Stawskiej, Koczorowskiego i innych również 
wskazują na wysoki poziom potrzeb stomatologicznych populacji osób żyjących w tych 
instytucjach społecznych (10, 75, 76, 100, 101, 106, 116, 166). W Stanach Zjednoczonych, 
Francji, Wielkiej Brytanii, Belgii i innych krajach odnotowuje się znaczny rozmiar 
stomatologicznych potrzeb leczniczych i niewystarczającą opiekę stomatologiczną nad 
mieszkańcami domów pomocy (48, 56, 63, 110, 122, 129, 148, 164, 165, 187). Badania 
epidemiologiczne prowadzone w Wielkiej Brytanii, Francji, Kanadzie wykazały wysoki 
poziom frekwencji próchnicy zębów w tej grupie środowiskowej (129, 164, 165). Równie 
istotnym problemem były zaniedbania higieniczne jamy ustnej i użytkowanych protez oraz 
związane z tym występowanie stanów zapalnych błony śluzowej (129, 164, 184). 
Zasadniczym problemem jest zwłaszcza brak stałej i regularnej opieki stomatologicznej nad 
osobami starszymi żyjącymi w tych instytucjach społecznych (78, 164). Przykładem 
pozytywnego rozwiązania tego problemu jest Szwecja, która jako jedno z niewielu państw, 
dzięki wprowadzeniu w 1999 r. nowego systemu opieki (Swedish National Dental Health 
Care Insurance), gwarantuje osobom nie mogącym samodzielnie funkcjonować, coroczne 
bezpłatne badanie kliniczne i podstawową opiekę stomatologiczną (78). 


W odczuciu mieszkańców DPS, którzy wyrażali chęć i potrzebę leczenia, dostępność opieki 
stomatologicznej była ograniczona z powodu barier organizacyjnych, zwłaszcza dla osób z 
ograniczoną motoryką. W badaniach własnych wykazano, iż jedynie 27% mieszkańców 
odbyło wizytę u dentysty w okresie ostatnich 2 lat. Liczna grupa pensjonariuszy (89%) 
posiadała wiedzę o możliwości korzystania ze świadczeń protetycznych, refundowanych ze 
środków Narodowego Funduszu Zdrowia, jednakże oceniała dostępność do tego leczenia jako 
niezadowalającą. Rozwiązaniem najbardziej optymalnym byłaby dentystyczna opieka 
stacjonarna, świadczona w gabinetach zlokalizowanych w domach pomocy lub innych 
jednostkach ukierunkowanych na leczenie pacjentów geriatrycznych. Niezbędne jest objęcie 
103
		

/p0103.djvu

			mieszkańców stałą opieką stomatologiczną, zorganizowaną pod patronatem NFZ lub innych 
instytucji państwowych. Konieczne jest zwrócenie większej uwagi na profilaktykę i leczenie 
występujących schorzeń w tej grupie środowiskowej, jak też oświatę zdrowotną dotyczącą 
higieny jamy ustnej i użytkowanych protez. Ponieważ większość mieszkańców stanowią 
osoby nie mogące samodzielnie funkcjonować, posiadające ograniczone zdolności manualne i 
zaburzone funkcje poznawcze, edukacja w tym zakresie powinna obejmować również 
personel zatrudniony w tych instytucjach. 
Niepokojący jest, stwierdzony w tej pracy, wysoki pOZIOm potrzeb stomatologicznych 
również wśród pacjentów Szpitala, którzy stanowili grupę reprezentatywną dla starszej części 
społeczeństwa. Niewątpliwie jedną z przyczyn tego stanu może być zły ogólny stan zdrowia i 
subiektywna gradacja leczniczych potrzeb. W przeprowadzonym badaniu wykazano, iż w 
odczuciu pacjentów niezadowalający i zły stan zdrowia występował u 50% pacjentów szpitala 
i 47% pensjonariuszy Domów Pomocy. Wyniki te pokrywają się z danymi uzyskanymi w 
2000 r. w ogólnopolskich badaniach osób po 65 roku życia, które wykazały w 46,8% 
negatywną samoocenę stanu zdrowia u mieszkańców miast (65). Zły ogólny stan zdrowia 
wpływa negatywnie na kondycję psychiczną pacjenta, jak też na stan narządu żucia i 
zdolności adaptacyjne (np. do uzupełnień protetycznych) (102, 103, 133). Jest to jednak 
relacja dwustronna, ponieważ jak podaje Hildebrandt, także i stan zdrowia jamy ustnej 
rzutuje na ogólną kondycję psychofizyczną (70). Znaczne lub całkowite braki uzębienia, nie 
uzupełnione protezami, powodują m.in. niekorzystne zmiany w rysach twarzy, czy 
nieprawidłową wymowę, co może mieć negatywny wpływ na psychikę pacjentów (1,114). W 
przeprowadzonym badaniu za pomocą Geriatrycznego Wskaźnika Oceny Zdrowia Jamy 
Ustnej (GOHAl) podjęto próbę określenia korelacji pomiędzy zaburzeniami związanymi ze 
stanem zdrowia jamy ustnej a jakością życia (Oral Health-Related Quality of Life - 
OHRQoL) (1, 7, 9, 49, 82, 113, 115, 182, 198). Wyniki badań wykazały, iż słuchacze UTW 
statystycznie najczęściej zgłaszali problemy związane ze stanem zdrowia jamy ustnej, co 
104
		

/p0104.djvu

			mogło wpływać na ich negatywną ocenę jakości życia zależną od zdrowia jamy ustnej. Na 
wysoki wynik testu wpłynęła znaczna liczba zgłaszanych problemów związanych z 
czynnikami psychologicznymi i behawioralnymi. Niezadowolenie z wyglądu, ograniczenie 
kontaktu z otoczeniem z powodu stanu protez, niedogodności w spożywaniu pokarmów, 
zakłopotanie czy skrępowanie z powodu stanu uzębienia sprzyjają występowaniu 
dyskomfortu psychicznego. Najmniejsze średnie wartości testu GOHAI obserwowano wśród 
pensjonariuszy DPS, co oznacza, iż osoby te zgłaszały najmniejsze problemy związane ze 
stanem zdrowia jamy ustnej. Tym samym, można by wnioskować, iż ich jakość życia zależna 
od stanu zdrowia jamy ustnej była najlepsza. Przytoczone wnioski stoją w sprzeczności z 
wynikami obiektywnej oceny stanu narządu żucia i użytkowanych protez u pensjonariuszy, 
które wykazały jednak zdecydowanie zły ich stan. Locker i MacEntee odnotowali również 
znaczne różnice w subiektywnych i obiektywnych ocenach stanu zdrowia jamy ustnej u 
badanych osób (107, 113). Zjawisko to w piśmiennictwie anglojęzycznym określane jest 
terminem "disability paradox" - kiedy osoby np. z przewlekłymi, poważnymi chorobami 
określają swoją jakość życia jako dobrą lub bardzo dobrą, podczas gdy obserwacje chorych 
dostarczają zgoła odmiennych wniosków (113). Rozbieżność tę potwierdza również 
porównanie subiektywnych i obiektywnych stomatologicznych potrzeb leczniczych w trzech 
badanych grupach. Obiektywne wskazania do podjęcia leczenia dotyczyły zwłaszcza 
pacjentów szpitala (84%) oraz mieszkańców DPS (83%), podczas gdy tylko 51,4% pacjentów 
i 30% pensjonariuszy odczuwało subiektywne potrzeby lecznicze. Zatem liczna grupa 
pacjentów w wieku podeszłym akceptuje uzupełnienia protetyczne nawet nie spełniające 
swojej funkcji, które w wyniku wieloletniego użytkowania zostały zaadoptowane jak "swoje 
zęby" . 


Zdecydowanie większość autorów, przedstawiając wyniki swoich obserwacji, zwraca uwagę 
na ogólnie niezadowalającą kondycję narządu żucia i wynikające z tego stanu znaczne 
stomatologiczne potrzeby lecznicze u osób powyżej 65 roku życia. Populacja osób starszych 
105
		

/p0105.djvu

			jest jednak grupą niejednolitą, zatem uśrednianie wyników me sprzYja rzetelnej oceme 
istniejących potrzeb. Dlatego badaniem objęto również prężnie rozwijającą SIę grupę 
aktywnych i niezależnych osób starszych, których przedstawicielami są słuchacze 
Uniwersytetu III Wieku. Dotychczasowa ocena stomatologicznych potrzeb leczniczych tego 
środowiska jest reprezentowana przez nieliczne doniesienia, zatem wydaje się celowe 
podjęcie tej tematyki badań. 


Osoby te posiadają własne uzębienie nawet do późnej starości, stąd potrzeby stomatologiczne 
koncentrują się na leczeniu zębów i uzupełnianiu częściowych braków zębowych. Poprawa 
warunków życia, a także większa świadomość zdrowotna łączy się również ze wzrostem 
wymagań odnośnie prowadzonego leczenia stomatologicznego, z podkreśleniem aspektów 
estetycznych. W badaniach własnych wykazano, iż dla osób ze środowiska UTW względy 
estetyczne użytkowanych protez okazały się być bardzo istotne. Potwierdzeniem tych 
wyników jest również wysoki odsetek badanych na uniwersytecie, posiadających stałe 
uzupełnienia protetyczne (korony i mosty). 


Ponieważ wśród badanych osób nie stwierdzono uzupełnień protetycznych opartych na 
wszczepach śródkostnych sugerować można, iż te nowoczesne metody lecznicze nie są 
jeszcze powszechnie stosowane wśród pacjentów w wieku starszym. Pomimo, iż 
implantoprotezy ułatwiają procesy adaptacyjne i zapewniają psychosomatyczny komfort ich 
użytkownikom, barierą w ich stosowaniu wydają się być ograniczone możliwości 
ekonomiczne pacjentów w wieku podeszłym. 


Istotną rolę w całym procesie leczenia protetycznego odgrywa badanie podmiotowe, w tym 
ocena stanu emocjonalnego pacjenta oraz jego oczekiwań odnośnie nowych uzupełnień 


protetycznych (5, 86). 


Wnikliwa analiza przyczyn niezadowolenia pacjentów z 


użytkowanych dotychczas uzupełnień protetycznych może ustrzec przed popełnieniem 
błędów podczas następowego leczenia. Istotna jest także wcześniejsza edukacja kliniczna 


106
		

/p0106.djvu

			pacjenta w aspekcie możliwości i ograniczeń funkcjonowania protez (5,25,39, 132). Według 
Majewskiego, zadaniem lekarza jest zwiększenie motywacji pacjenta do leczenia, 
rozszerzeme wiadomości chorego na temat jego przypadku, oraz zaproponowame 
optymalnego rozWIązama protetycznego z naświetleniem jego zalet i wad (114). Dane 
epidemiologiczne wskazują, iż większość pacjentów geriatrycznych, u których 
przeprowadzono rehabilitację protetyczną, jest zadowolona z użytkowanych uzupełnień. 
Według badań własnych, w przybliżeniu połowa osób nie podawała żadnych trudności w 
użytkowaniu protez ruchomych w szczęce, jak i w żuchwie. Obserwacje kliniczne wskazują, 
że istnieje grupa pacjentów, która pozostaje niezadowolona pomimo prawidłowo wykonanych 
uzupełnień. Brak satysfakcji wynikać może z przyczyn miejscowych, m. in. z postępującego 
wraz z wiekiem zaniku podłoża śluzówkowo-kostnego, ograniczonego wydzielania śliny, 
osłabionej kontroli nerwowo-mięśniowej oraz przyczyn ogólnoustrojowych, w tym 
czynników psychologicznych. Według Waltera i Van Waasa korelacja pomiędzy warunkami 
anatomicznymi i jakością protezy z jednej strony a zadowoleniem pacjenta z drugiej jest 
niewielka (180). Duże znaczenie w adaptacji do uzupełnień protetycznych u pacjentów 
geriatrycznych mają natomiast czynniki psychologiczne (1, 2, 66). 
Gołębiewska i wsp. wskazali na korelację pomiędzy stanami emocjonalnymi a akceptacją 
protez. Wykazano związek pomiędzy niską samooceną, rozdrażnieniem, znudzeniem, 
bezradnością i złością a niezadowoleniem z protez bez obiektywnej przyczyny (62,163). 
Badania Quaran przeprowadzone wśród pacjentów geriatrycznych wykazały negatywną 
korelację pomiędzy neurotyzmem a satysfakcją z użytkowanych uzupełnień protetycznych 
ruchomych (144). Ograniczenie zdolności adaptacyjnych, postawy przyjmowane przez 
niektóre osoby starsze, w tym postawa wrogości, a także występowanie zaburzeń 
depresyjnych mogą znacznie utrudniać prowadzenie leczenia. 


107
		

/p0107.djvu

			Wykorzystane w badaniu 


metody 


psychometryczne umożliwiły 


określenie 


prawdopodobieństwa występowania objawów zaburzeń psychicznych, a następnie ich 
korelację z wybranymi parametrami badania stomatologicznego. 


Kwestionariusz Ogólnego Stanu Zdrowia według Goldberga (GHQ) spełnia funkcję testu 
przeSIewowego określającego występowanie cech gorszego samopoczucia psychicznego i 
może on służyć do stwierdzenia występowania objawów lęku i depresji (29,60,156). 
Ponieważ przeznaczony jest głównie do wykrywania zaburzeń wśród osób korzystających z 
usług placówek lecznictwa otwartego, stąd sugeruje się możliwość jego wykorzystania 
również przez lekarzy dentystów. W przypadku uzyskania przez pacjenta wyniku powyżej 2 
punktów wskazane jest skierowanie pacjenta do dalszej diagnostyki. Geriatryczna Skala 
Oceny Depresji (GDS) jest narzędziem opracowanym specjalnie do samooceny objawów 
depresyjnych u osób powyżej 60 roku życia. Test ten może być narzędziem użytecznym 
również w praktyce stomatologicznej, ponieważ daje możliwość wstępnej interpretacji, do 
której wiedza specjalistyczna nie jest konieczna. Niewątpliwą zaletą tej skali jest jej 
czytelność dla pacjenta oraz zwięzłość, gdyż wypełnienie kwestionariusza trwa około 8-10 
minut. Pacjenci w podeszłym wieku, u których na podstawie badania klinicznego podejrzewa 
się występowanie zaburzeń depresyjnych, mogą zostać poddani wstępnej ocenie stanu 
emocjonalnego przy użyciu tej skali. W przypadku uzyskania wyniku powyżej 5 punktów 
powinni być skierowani do dalszej diagnostyki, w celu potwierdzenia lub wykluczenia 
wstępnego rozpoznania (162). 


W badaniu Kwestionariuszem Ogólnego Stanu Zdrowia według Goldberga wykazano, iż 
odsetek osób wykazujących cechy gorszego samopoczucia psychicznego wynosił 51,4% 
wśród pacjentów Szpitala, 42,9% wśród pensjonariuszy DPS, natomiast wśród słuchaczy 
Uniwersytetu odsetek ten był najmniejszy (22,9%). Analiza statystyczna pozwoliła 
stwierdzić, iż liczba osób wykazujących cechy gorszego samopoczucia psychicznego 
(GHQ2':3) jest istotnie większa w Szpitalu i w Domach Opieki Społecznej aniżeli na UTW. 
108
		

/p0108.djvu

			Zróżnicowanie metod badawczych i niejednolite kryteria diagnostyczne uniemożliwiają 
obiektywne porównanie własnych wyników z danymi uzyskanymi przez innych autorów. 
Stwierdzono natomiast, iż zaburzenia psychiczne częściej występują u mieszkańców Domów 
Pomocy i pacjentów Szpitala niż u osób z grupy referencyjnej (słuchaczy UTW), co pokrywa 
się z badaniami innych autorów (11,23,30, 145, 176). 
Zaburzenia depresyjne są drugim co do częstości występowania (zaraz po otępieniu) 
zaburzeniem psychicznym u osób w wieku podeszłym (41, 151). W badaniach własnych 
wykazano, iż występowanie objawów depresyjnych na podstawie Geriatrycznej Skali Oceny 
Depresji wg Yesavage w wersji 15 punktowej wynosiło 33% w Domach Pomocy Społecznej, 
w środowisku Szpitala 30%, natomiast wśród słuchaczy UTW odnotowano najmniejszą 
liczbę osób z cechami tych zaburzeń (19%). Analiza statystyczna potwierdziła, iż liczba osób 
wykazujących objawy depresyjne była istotnie mniejsza na Uniwersytecie III Wieku aniżeli w 
Domach Pomocy Społecznej. 
Według niektórych autorów rozpowszechnienie depresji szaCUje SIę na 30-40% wśród 
pensjonariuszy Domów Pomocy (50, 140), około 20-30% u pacjentów w podeszłym wieku na 
oddziałach chorób somatycznych (13,23,30) oraz od 15 do 30% wśród pacjentów po 65 roku 
życia, zgłaszających się do lekarzy rodzinnych (50, 112). Istotnym problemem jest wysoki 
odsetek pacjentów starszych nieświadomych swoich zaburzeń, u których depresja nie była 
nigdy zdiagnozowana (151). Według Ryb akowski ego u chorych w podeszłym wieku, w 
porównaniu do osób młodszych, zaburzenie to częściej wykazuje cechy atypowości 
objawiającej się przewagą objawów somatycznych, drażliwością, niepokojem, jak również 
skargami na zaburzenia pamięci (151). Do najczęściej występujących typowych objawów 
depresji, z którymi może spotkać się również lekarz dentysta w codziennej praktyce, należą 
objawy somatyczne takie jak dolegliwości bólowe, zwłaszcza bóle głowy w okolicy karku, 
potylicy, a także suchość błon śluzowych. Występowanie tych objawów może znacznie 
utrudniać postawienie właściwej diagnozy (177). 


109
		

/p0109.djvu

			Próba oceny zależności pomiędzy wynikami testów psychologicznych z wybranymi 
parametrami badania stomatologicznego w ocenianej populacji osób starszych była 
przedmiotem dalszych analiz. Nie stwierdzono istotnej statystycznie zależności pomiędzy 
wynikami Geriatrycznej Skali Oceny Depresji i wynikami Kwestionariusza Ogólnego Stanu 
Zdrowia a subiektywnymi potrzebami leczenia stomatologicznego. 


Podkreślić należy, iż u osób wykazujących cechy gorszego samopoczucia psychicznego 
(GHQ?:3) i objawy depresyjne (GDS?:6) odnotowano większe obiektywne potrzeby lecznicze 
(zachowawcze, periodontologiczne, chirurgiczne i protetyczne) w porównaniu do osób nie 
wykazujących tych zaburzeń. Brak jednoznacznej zależności statystycznej wymaga 
weryfikacji na większej liczebnie populacji osób starszych. 


Na podstawie przeprowadzonej analizy wykazano, iż wyższy wynik Geriatrycznej 
Skali Oceny Depresji istotnie korelował z liczbą zgłaszanych dolegliwości u użytkowników 
protez ruchomych. Większa liczba osób wykazująca objawy depresyjne zgłaszała trudności w 
użytkowaniu uzupełnień w porównaniu do osób nie wykazujących tych cech, pomimo 
podobnych warunków anatomofizjologicznych podłoża protetycznego. Zbliżone wyniki 
uzyskała Czajkowska i wsp. na mniejszej liczbie badanych. Autorzy wykazali, iż odsetek 
osób niezadowolonych z użytkowanych protez był wyraźnie wyższy w grupie pacjentów z 
wysoką punktacją w skali GDS (36). 


Wyniki mojej pracy wskazują, iż pacjenci z cechami gorszego samopOCZUCIa 
psychicznego częściej oceniają stan użytkowanych protez negatywnie w porównaniu do osób 
nie wykazujących tych cech. 


Stwierdzono również zależność pomiędzy wynikami kwestionariusza GHQ a stanem 
higienicznym protez. Odsetek osób, które utrzymywały złą higienę protez był istotnie 


110
		

/p0110.djvu

			większy w grupie osób z wysoką punktacją w teście GHQ (68,5%) aniżeli w grupie badanych 
nie wykazujących objawów psychopatologicznych (50%). 


U pacjentów wykazujących zaburzenia psychiczne, w tym depresję, często wynik leczenia 
protetycznego może być niepomyślny mimo bezbłędnej techniki, a wykonanie nowych 
uzupełnień protetycznych stać się przyczyną nasilającą występujące schorzenia. Aktualność 
problemu wynika ze wzrastającej liczby spraw roszczeniowych zgłaszanych przez pacjentów 
w związku z przeprowadzonym u nich leczeniem, najczęściej protetycznym. Jednakże ocena 
możliwości występowania zaburzeń psychicznych nie powinna być nigdy pochopna, a winą 
za błędy popełnione podczas leczenia, także stomatologicznego, nie można obarczać stanu 
psychicznego pacjenta. Według Turczyńskiego groźne może być przypisywanie wszelkich 
dolegliwości chorego rozpoznanej depresji, bez podjęcia próby znalezienia czy też 
wykluczenia organicznego podłoża zgłaszanych dolegliwości (177). 
Według Romanowicza pacjenci, którzy są poddani leczeniu psychiatrycznemu z powodu 
depresji, przed podjęciem rehabilitacji protetycznej wymagają konsultacji z lekarzem 
prowadzącym i ustalenia wspólnego planu leczenia. Wskazane jest, aby planowana 
rehabilitacja została przeprowadzona w fazie remisji lub po zakończeniu fazy depresyjnej 


(149). 


Należy podkreślić, że występowanie zaburzeń psychicznych, takich jak otępienie czy 
zaburzenia depresyjne i lękowe, u osób w podeszłym wieku w istotny sposób wpływa na 
procesy poznawcze i funkcjonowanie pacjentów, co może powodować, obok innych 
problemów, znaczne trudności w realizowaniu zaleceń stomatologicznych, również podczas 
rehabilitacji protetycznej. Osoby z zaburzeniami psychicznymi są zatem pacj entami 
potencjalnie trudnymi, a także wymagającymi więcej czasu dla dokonania obiektywnej oceny 
stanu psychicznego i efektów rehabilitacji protetycznej. 


111
		

/p0111.djvu

			Wykazano, iż odsetek badanych, u których istniały obiektywne wskazania do 
kompleksowego leczenia stomatologicznego, znacznie różnił się pomiędzy badanymi 
grupami. Przyczyn tak dużych rozbieżności w zakresie istniejących potrzeb jest wiele. Osoby 
starsze stanowią bowiem grupę niejednolitą pod względem zarówno kondycji fizycznej, 


psychicznej, jak też statusu ekonomicznego, czy sytuacji społecznej. 


Czynniki 


demograficzne mogące kształtować potrzeby stomatologiczne to: wiek pacjentów - średni 
wiek osób na uniwersytecie był niższy; wykształcenie - wśród pacjentów szpitala i 
mieszkańców Domów Pomocy przeważało wykształcenie podstawowe i średnie, podczas gdy 
wśród słuchaczy średnie i wyższe. Inną przyczyną może być większy odsetek osób ze 
schorzeniami somatycznymi czy cechami gorszego samopoczucia psychicznego, w tym 
objawami depresyjnymi, w domach pomocy oraz w środowisku szpitalnym. Osoby cechujące 
się gorszą kondycją psychofizyczną priorytetowo traktują dolegliwości związane z ogólnym 
stanem zdrowia, w mniejszym stopniu koncentrując się na potrzebach stomatologicznych. 
Wykazano, iż szczególną opieką powinny być objęte osoby starsze, niezdolne do 
samodzielnej egzystencji, przebywające w Domach Pomocy Społecznej. Brak 
wyodrębnionego systemu stomatologicznej opieki profilaktycznej i leczniczej nad 
rezydentami instytucji opiekuńczych, jak też niedostateczny poziom oświaty zdrowotnej, 
przyczynia się do występowania ogólnie niezadowalającego stanu narządu żucia i 
użytkowanych uzupełnień, jak też skutkuje znacznymi zaniedbaniami higienicznymi. 
Znacząco lepsza kondycja narządu żucia u słuchaczy Uniwersytetu Trzeciego Wieku wynika 
zarówno z wysokiej świadomości zdrowotnej, dobrego stanu psychosomatycznego, jak też 
większej motywacji do podjęcia leczenia stomatologicznego. 


Konsekwencj ą zmian struktury wiekowej ludności jest konieczność dostosowania istniej ących 
systemów opieki medycznej, w tym stomatologicznej, do wzrastających potrzeb leczniczych 
osób w podeszłym wieku. Działania powinny być ukierunkowane zwłaszcza na oświatę 
zdrowotną dotyczącą higieny jamy ustnej, profilaktykę próchnicy i chorób przyzębia, jak też 
112
		

/p0112.djvu

			na zapewnienie okresowych badań kontrolnych umożliwiających wczesne wykrycie patologii 
narządu żucia. 


Wyniki powyższej pracy pozwalają zauważyć, iż procesy adaptacyjne i dbałość o kondycję 
narządu żucia u pacjentów w wieku podeszłym są bardzo zróżnicowane w wielu 
środowiskach życia i w dużym stopniu powiązane ze stanem psychoemocjonalnym. Sugeruje 
się, iż wstępna ocena psychologiczna w grupie osób w zaawansowanym wieku, a tym samym 
obciążonych dolegliwościami różnego typu, wydaje się potrzebna również w działalności 
praktycznej lekarza stomatologa. 


113
		

/p0113.djvu

			8. W nioski 


l. Poziom stomatologicznych potrzeb leczniczych u osób po 65 roku życia jest znacznie 
zróżnicowany w środowiskach aglomeracji miejskiej. 


2. Zapotrzebowanie na leczenie stomatologiczne dotyczy zwłaszcza pensjonariuszy Domów 
Pomocy Społecznej oraz pacjentów Poradni i Kliniki Geriatrycznej Szpitala, co wskazuje 
na znaczny rozmiar potrzeb i konieczność zintensyfikowania działań zmierzających ku 
poprawie opieki stomatologicznej w tych grupach. 
3. Potrzeby lecznicze osób w podeszłym wieku dotyczą głównie rehabilitacji protetycznej, 
podczas gdy mmej sza liczba osób wymaga leczenia zachowawczego, 
periodontologicznego i chirurgicznego. 


4. Najmniejsze stomatologiczne potrzeby lecznicze wśród słuchaczy Uniwersytetu 
Trzeciego Wieku wskazują, iż lepsza ogólna kondycja psychosomatyczna jest ściśle 
związana z dbałością o stan jamy ustnej i użytkowanych uzupełnień protetycznych. 


5. Obiektywne wskazania do leczenia protetycznego za pomocą uzupełnień ruchomych są 
znacznie większe aniżeli subiektywne potrzeby zgłaszane przez badanych, zwłaszcza 
przez mieszkańców Domów Pomocy Społecznej i pacjentów Poradni i Kliniki 
Geriatrycznej Szpitala. 
6. Odsetek osób starszych wykazujących cechy gorszego samopoczucia psychicznego jest 
wyższy wśród mieszkańców Domów Pomocy Społecznej oraz w grupie pacjentów 
Szpitala, aniżeli wśród słuchaczy Uniwersytetu III Wieku. 


114
		

/p0114.djvu

			7. Gorsze samopoczucIe psychiczne osób w ocenianej populacji wiąże SIę Z większymi 
obiektywnymi stomatologicznymi potrzebami leczniczymi, podczas gdy potrzeby 
subiektywne nie zależą od kondycji psychicznej badanych. 


8. Osoby z objawami depresyjnymi istotnie częściej oceniają stan użytkowanych ruchomych 
uzupełnień protetycznych negatywnie i zgłaszają większe trudności w ich użytkowaniu, w 
porównaniu do osób nie wykazujących tych cech. Wstępna ocena psychologiczna w 
grupie osób w zaawansowanym wieku wydaje się potrzebna również w działalności 
praktycznej lekarza stomatologa. 


115
		

/p0115.djvu

			9. STRESZCZENIE 


Celem pracy była ocena wybranych stomatologicznych potrzeb leczniczych u osób po 65 


roku życia w trzech grupach środowiskowych aglomeracji miejskiej, a także analiza relacji 


pomiędzy występowaniem objawów psychopatologicznych a subiektywnymi i obiektywnymi 


potrzebami leczenia stomatologicznego. Badanie przeprowadzono na grupIe 210 


mieszkańców Bydgoszczy i okolic w wieku od 65 do 93 lat, w trzech środowiskach: w 


Poradni i Klinice Geriatrii Szpitala Uniwersyteckiego, w dwóch Domach Pomocy Społecznej 


oraz na Uniwersytecie III Wieku. Badania obejmowały część ankietową, kliniczną oraz część 


dotyczącą oceny występowania objawów psychopatologicznych na podstawie testów 


psychometrycznych. Analiza stanu narządu żucia oraz użytkowanych ruchomych uzupełnień 


protetycznych pozwoliły scharakteryzować potrzeby leczenia stomatologicznego. 


Występowanie cech złego samopoczucia psychicznego oceniano za pomocą Kwestionariusza 


Ogólnego Stanu Zdrowia wg Goldberga (GHQ) w wersji 12 punktowej. Obecność objawów 


depresyjnych określano na podstawie Geriatrycznej Skali Oceny Depresji (GDS) w wersji 15 


punktowej. 


Uzyskane wyniki wskazują, iż poziom stomatologicznych potrzeb leczniczych u osób po 65 


roku życia jest znacznie zróżnicowany w środowiskach aglomeracji miejskiej. Wyższe 


zapotrzebowanie na leczenie stomatologiczne dotyczy zwłaszcza pensjonariuszy Domów 


Pomocy Społecznej oraz pacjentów Poradni 


Kliniki Geriatrycznej Szpitala 


Uniwersyteckiego. Potrzeby lecznicze osób w podeszłym wieku dotyczą najczęściej 


rehabilitacji protetycznej, podczas gdy 


mmej sza liczba osób wymaga leczenia 


zachowawczego, periodontologicznego i chirurgicznego. Obiektywne wskazania do leczenia 


protetycznego za pomocą uzupełnień ruchomych są znacznie większe aniżeli subiektywne 


potrzeby zgłaszane przez badane osoby, zwłaszcza przez mieszkańców Domów Pomocy i 


pacjentów Poradni i Kliniki Geriatrycznej Szpitala. Najmniejsze stomatologiczne potrzeby 


lecznicze wśród słuchaczy Uniwersytetu Trzeciego Wieku wskazują, iż ogólna kondycja 
116
		

/p0116.djvu

			psychosomatyczna jest ściśle ZWIązana Z dbałością o stan jamy ustnej i użytkowanych 
uzupełnień protetycznych. Gorsze samopoczucie psychiczne osób W ocenianej populacji 
wiąże się z większymi obiektywnymi stomatologicznymi potrzebami leczniczymi. Osoby 
wykazujące objawy depresyjne istotnie częściej oceniają stan użytkowanych ruchomych 
uzupełnień negatywnie oraz zgłaszają większe trudności w ich użytkowaniu, w porównaniu 
do osób nie wykazujących tych objawów. Wstępna ocena psychologiczna w grupie osób w 
zaawansowanym wieku wydaje się potrzebna również w działalności praktycznej lekarza 
stomatologa. 


117
		

/p0117.djvu

			10. ABSTRACT 


The aim of this study was to analyze selected dental needs in elderly people aged 65 and 


above in three various social settings, as well as to assess the relationship between 


psychological factors and subjective and objective dental treatment needs. The study group 


comprised 210 citizens of Bydgoszcz and its environs, aged 65-93. The study was conducted 


in: the Geriatrie Clinic of the University Hospital, Nursing Homes and the Third Age 


University for the Elderly. The examination consisted of an interview and a c1inical 


assessment of the health state of oral cavity and the condition of removable dentures. Next, a 


comparative analysis ofthe studied aspects was conducted and the patients' dental needs were 


diagnosed. Their psychological well-being was measured with the 12-item version of the 


General Health Questionnaire. 15-item Geriatrie Depression Scale was used as a screening 


measure for depression symptoms. 


It was found that dental needs of the elderly people seem to be significantly determined by 


their social environment. The Nursing Home residents and patients recruited from the 


University Hospital are diagnosed to be in the greatest need of dental treatment. A high 


prevalence of the elderly require prosthetic treatment, while the need for conservative, 


periodontal and surgical treatment is less apparent. Significant differences are observed 


between objective examinations and subjective assessment of dentition and dentures in 


relation to each group, especially in the group of Nursing Home residents and patients of the 


University Hospital. The need for dental treatment is significantly less urgent in the 


participants ofthe Third Age University for the Elderly and this may be largely determined by 


their better psychosomatic condition. A high prevalence of symptom s of psychiatrie disorders 


and depressive symptom s is observed in the group of Nursing Home residents and patients of 


the University Hospital, who are diagnosed to be in greater need of dental treatment. 


Patients with depressive symptom s more often negatively estimate the state of their 


removable dentures and report greater difficulty in using them in comparison to the 
118
		

/p0118.djvu

			individuals without such feature. The findings of the study demonstrate that preliminary 
psychological assessment of elderly patients appears to be useful in dental practice. 


119
		

/p0119.djvu

			11. PIŚMIENNICTWO 


l. Allen F.: Assessment of oral health related quality of1ife. Health Qual. Life 
Outcomes 2003,1,40. 
2. Allen F., McMillan A: A Review ofthe Functional and Psychosocial Outcomes of 
Edentulousness Treated with Complete Replacement Dentures. J. Can. Dent. Assoc. 
2003; 69,10,662. 
3. Almeida O., Almeida S.: Short versions ofthe geriatrie depression scale: a study of 
their validity for the diagnosis of a maj or depressive episode according to ICD-l O and 
DSM-IV. Int. J. Geriatr. Psychiatry 1999,14,10,858-865. 
4. Ambjornsen E., Valderhaug J., Norheim P., Floystrand F.: Assessment ofan additive 
index for plaque accumulation on complete maxillary dentures. Acta Odontol. Scand. 
1982,40,4,203-8. 
5. Anastassiadou v., Katsouli S., Heath M.R., Pissiotis A Kapari D.: Validation of 
communication between elderly denture wearers and dentists: a questionnaire on 
satisfaction with complete dentures using semi-structured interviews. Gerodontology 
2004,21,195-200. 
6. Anttila S., Knuuttila M., Ylostalo P., Joukamaa M.: Symptoms of depression and 
anxiety in relation to dental health behavior and self-perceived dental treatment need. 
Eur. J. Oral. Sc. 2006,114,2,109-114. 
7. Atchison K., Dolan T.: Development ofthe Geriatrie Oral Health Assessment Index. 
J. Dent. Educ. 1990,54,680-687. 
8. Baxter 1.: Relationship of osteoporosis to excessive residual ridge resorption. J. 
Prosthet. Dent. 1981,46,2,123-5. 
9. Benyamini Y., Leventhal H., Leventhal E.: Self-rated oral health as an independent 
predictor of self-rate general health, self-esteem and life satisfaction. Social Science & 
Medicine 2004,59,1109-1116. 
10. Bereznowski Z., Prośba-Mackiewicz M., Lasecka A, Chlebus 1., Jasiel J., Płończak 
E.: Ocena stanu uzębienia i użytkowanych uzupełnień protetycznych oraz potrzeby 
leczenia protetycznego ludzi w wieku starszym. Prot. Stom. 2001, 51,4,191-196. 
11. Bilikiewicz A, Parnowski T.: Starzenie się i zaburzenia psychiczne wieku podeszłego. 
Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 
Warszawa 2004. 
12. Bilikiewicz A, Pużyński S., Rybakowski J., Wciórka 1.: Podstawy psychiatrii. Tom 
1, Urban & Partner, Wrocław 2002. 
13. Bilikiewicz A, Pużyński S., Rybakowski J., Wciórka 1.: Psychiatria kliniczna. Tom 
2, Urban & Partner, Wrocław 2002,697-733. 
14. Borutta A, Dapeci A, Fischer R., Hocker M., Guckle A, Heinrich R., Krejsa O., 
Kunzel W., Lenz E., Leous P., Orda v., Rode R., Silla M., Sokalski J., Vago P., Vrbic 
v., Włoch S.: Multinationale Studie zur Ermittung des gerostomatologischen 
Behandlungsbedarfs-Ergebnisse und Empfehlungen. WHO, 1994. 
15. Boyde A, Kingsmi11 v.: Age changes in bone. Gerodontology 1998,15,1,24-31. 
16. Brink T., Yesavage J., Lum O. et al.: Screening tests for geriatrie depression. Clin. 
Gerontol. 1982,1,37-43. 


120
		

/p0120.djvu

			17. Breustedt A.: Age-induced changes in the oral mucosa and their therapeutic 
consequences. Int. Dent. J. 1983,33,272-280. 
18. Bromley D.: Psychologia starzenia się, Warszawa 1969. 
19. Brown L., Schinka 1.: Development and initial validation of a 15-item informant 
version ofthe Geriatrie Depression Scale. Int. J. Geriatr. Psychiatry 2005,20,10,911-8. 
Artic1e abstract. 
20. Brownlee M.: Advanced protein glycosylation in diabetes and ageing. Annu. Rev. 
Med. 1995,46,223-234. 
21. Brownlee M.: Negative consequences of glycation. Metabolism 2000,49,9-13. 
22. Brunello D., Mandikos M.: Construction faults, age, gender, and relative medical 
health: Factors associated with complaints in complete denture patients. J. Prosthet. 
Dent. 79, 5, 545-554. 
23. Burn W., Davies K., McKenye F., Brothwell 1.: The prevalence ofpsychiatric illness 
in acute geriatrie admissions. Int. J. Geriat. Psychiatro 1993,8,171-174. 
24. Camargo P., Lekovic v., Carnio J., Kenney R: Alveolar bone preservation following 
tooth extraction-a perspective of c1inical triais utilizing osseous grafting and guided 
bone regeneration. Oral Maxillofacial Surg. Clin. N. Am. 2004,16,9-18. 
25. Carlsson G.: Clinical morbidity and sequelae oftreatment with complete dentures. J. 
Prosthet. Dent. 1997,79,17-23. 
26. Carlsson G.: Responses ofjawbone to pressure. Gerodontology 2004,21,65-70. 
27. Cassolato S., Turnbull R.: Xerostomia: Clinical aspects and treatment. Gerodontology 
2003,20,2,64-77. 
28. Chalmers 1.: Conducting geriatrie dental research with cognitively impaired adults. 
Gerodontology 2000, 17,1,17-22. 
29. Cheung Y: A confirmatory factor analysis ofthe 12-item General Health 
Questionnaire among older people. Int. J. Geriatr. Psychiatry 2002,17,8,739-744. 
30. Cole M., McCusker J., Elie M., Dendukuri N., Latimer E., Belzile E.: Systemie 
detection and multidisciplinary care of depression in older medical inpatients. CMAJ 
2006,174,1,138-44. 
31. Cottrell D., Turnbull D.: Mitochondria and ageing. Current opinion in Clinical 
Nutrition and Matebolic Care 2000 3,6,473-478. 
32. Correal M., Frigerio M., Machado S., Novelli S.: Orallesions in elderly population: a 
biopsy survey using 2250 histopathological records. Gerodontology 2006, 23,48-54. 
33. Council ofEurope, EUROSTAT, 2005, New Cronos Databes. 
34. Craen A., Heeren T., Gussekloo 1.: Accuracy ofthe 15-item geriatrie depression scale 
(GDS-15) in a community sample ofthe oldest old. Int. J. Geriatr Psychiatry 
2003,18,1,63-66. Aric1e abstract. 
35. Cummings 1.: Dementia: the failing brain. The Lancet 1995,345,8963,1481-1484. 
36. Czajkowska E., Uch acz H., Gołembiewski J., Studnicki P.: Stan narządu żucia a 
poziom depresji u pacjentów w podeszłym wieku. Czas. Stomat. 2002, 55,9, 601-606. 
37. Dąbkowski M., Szrajda J., Rybakowski 1.: Ocena częstości występowania nie 
leczonych zaburzeń depresyjnych u osób starszych. Post. Psych. Neurol. 1995,4,261- 
265. 


121
		

/p0121.djvu

			38. Daves C., Odium O.: Salivary Status in Patients Treated for Head and Neck Cancer. l 
Can. Dent. Assoc. 2004,70,6,397-400. 
39. De Baat C., Van Aken A, Mulder l, Kalk W.: "Prosthetic condition" and patients' 
judgment of complete dentures. l Prosthet. Dent.1997,78,5,472-478. 
40. De1aleu N., Jonsson R, Koller MM.: Sjogren's syndrome. Eur. lOral. Sci. 2005,113, 
101-113. 


41. Dobrzyńska E., Rymaszewska l, Ki ej na A: Depresje u osób w wieku podeszłym. 
Psychogeriatria Polska 2007,4,1,51-60. 
42. Domański C.: Statystyczne testy nieparametryczne. PWE, Warszawa, 1979. 
43. Drop B., Wysokińska-Miszczuk l, Zakrzewski l, Niedzielska-Pietraszek K., 
Zamościńska l: Stan uzębienia mieszkańców wsi woj ewództwa lubelskiego. Czas. 
Stomat. 1992,45,5,282-286. 
44. Drop B., Wysokińska-Miszczuk l, Zakrzewski l, Niedzielska-Pietraszek K., 
Zamościńska l: Analiza braków zębów u rolników woj ewództwa lubelskiego w 
wieku powyżej 65 roku życia. Czas. Stomat.1992,45,1l-12,569-572. 
45. Dotson v., Resnick S., Zonderman A: Differential association of concurrent, baseline 
and average depressive symptom s with cognitive dec1ine in older adults. Am. l 
Geriatr. Psychiatry 2008,16,4,318-30. 
46. Dworkin S.: The Dentist as Biobehavioral Clinician. Journal ofDental Education 
2001,65, 12, 1417-1429. 
47. Ekelund R: Oral mucosal disorders in institutionalized elderly people. Age and ageing 
1987, 17,3,193-198. Aric1e abstract. 
48. Ekelund R: National survey of oral health care in Finnish municipal old people's 
homes. 
49. Ellis l, Pelekis N., Thomason M: Conventional Rehabilitation ofEdentulous 
Patients: The Impact on Oral Health-Related Quality ofLife and Patient Satisfaction. 
l Prosthodont. 2007; 16:37-42. 
50. Evans M., Mottram P.: Diagnosis ofdepression in elderly patients. Adv. Psych. Treat. 
2000,6,49-56. 
51. Finkei T., Nikki 1.: Oxidants, oxidative stres s and the biology of ageing. Nature 
2000,408,6809,239-247. 
52. Flanagan B., Nichols G.: Metabolic studies of human bone in vitro. l Clin. Investig. 
1965,44,1788-1794. 
53. Folstein, M., Folstein, S.E., McHugh, P.R. (1975). "Mini-Mental State" a Practical 
Method for Grading Cognitive State ofPatients for the Clinician. l Psych. Res. 
12,3,189-198. 
54. Gao F., Nan L., Thumbo l, Calvin F., Shu-Chuen L., Yin-Bun C.: Does the 12-item 
General Health Questionnaire contain multiple factors and do we need them? Health 
Qual. Life Outcomes 2004,11,2,63. 
55. Gawrzeska B., Knychalska -Karwan Z., Chomyszyn-Gajewska M., Fijał D. i wsp.: 
Ocena stanu uzębienia za pomocą wskażnika DMF u ludzi województwa 
krakowskiego. Czas.Stomat. 1993,46,5,341. 
56. Gift H., Cherry-Peppers G., Oldakowski R.:Oral health care in US nursing homes, 
1995. Special Care Dent. 1998, 18,226-233. 


122
		

/p0122.djvu

			57. Główny Urząd Statystyczny. Stan i struktura ludności w Polsce według wieku w 
latach 1989 - 2005. Stan w dniu 31.XII 
58. Główny Urząd Statystyczny w Polsce. Prognoza ludności Polski do 2030 roku. 
59. Goldberg D., Gater R., Sartorious N.n Ustun N., Piccinelli M., Gureje O., Rutter C.: 
The validity of two versions of the GHQ in the WHO study of mental illness in 
general health care. Psychol. Med. 1997,27,1,191-7. 
60. Goldberg D., Williams P.: Ocena zdrowia psychicznego na podstawie badań 
kwestionariuszami Davida Golberga. Podręcznik dla użytkowników kwestionariuszy 
GHQ-12 i GHQ-28. Instytut Medycyny Pracy im. Prof. J. Nofera. Łódź 2001. 
61. Goldspink G.: Cellular and molecular aspects of muscle growth, adaptation and 
ageing. Gerodontology 1998,15,1,35-42. 
62. Gołębiewska M., Sierpińska T., Namiot D., Likeman P.R.: Affective state and 
acceptance of dentures in elderly patients. Gerodontology, 1998,2, 87-92. 
63. Grabowski M., Bertram U.: Oral health status and need of dental treatment in the 
elderly Danish population. Gerodontology 2001, 18,2,114. 
64. Greń J.:Statystyka matematyczna. Modele i zadania. PWN, Warszawa, 1976. 
65. Grodzicki T., Kocemba J., Skalska A.: Geriatria z elementami gerontologii ogólnej. 
Via Medica,Gdańsk 2007,s.2-3,9. 
66. Guckes A., Smith D., Swoope C.: Counseling and re1ated factors influencing 
satisfaction with complete dentures. J. Prosthet. Dent. 1978,39,3,259-67. 
67. Guarente L., Kenyon C.: Genetic pathways that regulate ageing in model organisms. 
Nature 2000,408,6809,255-262. 
68. Hayflick F.: The future of ageing. Nature 2000,408,267-269. 
69. Hi1debot C.: Osteoporosis and oral bone loss. Dentomaxillofac Radiol 1997,26,1,3-15. 
70. Hi1debrandt G., Loesche W., Lin Ch.F., Bretz W.: Comparison ofthe number and type 
of dental functional units in geriatrie populations with diverse medical backgrounds. J. 
Prosthet. Dent., 1995,73,253-261. 
71. Hobdell M., Petersen P., Clarkson J., Johnson N.: Gl ob al goals for oral health 2020. 
Int. Dent. J. 2003, 53,285-288. 
72. Holm-Pedersen P., Vigild M., Nitschke 1., Berkey D.: Dental Care for Aging 
Populations in Denmark, Sweden, Norway, United Kingdom and Germany. J. Dent. 
Educ.2005,9,987-996. 
73. Hopkała M.: Ocena stanu uzębienia i potrzeb zdrowotnych dorosłych w grupach 
wiekowych 34-44 lata i 65-74 lata w makroregionie lubelskim. Praca doktorska. 
Akademia Medyczna w Lublinie 2005. 
74. HupfaufL.: "Protetyka Stomatologiczna. Protezy całkowite". Psychosomatyka. 
Urban&Partner, Wrocław, 1994,21-37. 
75. Ilewicz L., Kowal-Damboń K: Stan uzębienia u mieszkańców Domów Opieki 
Społecznej Zabrza i Opola. Czas. Stomat. 1995,48,2,104-110. 
76. Ilewicz L., Kowal-Damboń K, Książek-Bąk H.: Ocena uzupełnień protetycznych i 
potrzeby w zakresie leczenia stomatologicznego u mieszkańców Domów Opieki 
Społecznej Zabrza i Opola. Czas. Stomat. 1995,48,3,174-179. 


123
		

/p0123.djvu

			77. Induiski J., Szatko F.: Międzynarodowe badania porównawcze nad systemami opieki 
stomatologicznej. Czas. Stomat. 1984,37,5,335-339. 
78. Issakson R, Soderfeldt B., Nederfors T.: Oral treatment need and oral treatment 
intention in a population enrolled in long-term care in nursing homes and home care. 
Acta Odontol. Scand. 2003,61,11-18. 
79. Jacobsen P., Chavez E.: Clinical management ofthe dental patient taking multiple 
drugs. J. Contemp. Dent. Pract. 2005,6,4,144-151. 
80. Jager A: Histomorphometric study ofage-related changes in remodelling activity of 
human desmodontal bone. J. Anat. 1996,189,257-264. 
81. Jańczuk Z.: Stomatologia zachowawcza. Zarys kliniczny. Wydawnictwo PZWL 
2004r. 
82. John M., Koepsell T., Miglioretti D., LeResche E., Micheelis W.: Demografie 
factors, denture status and oral health related quality of life. Community Dent. Oral 
Epidemiol. 2004, 32, 125-132. 
83. Jones 1.: Financing and Reimbursement ofElders' Oral Health Care:Lessons from the 
Present, Opportunities for the Future. J. Dent. Educ. 2005,9,1022-1031. 
84. Józefowicz G., Józefowicz W.: Wyniki badań jamy ustnej ludzi starszych 
przebywających w państwowych domach opieki i domach rencistów. Czas. Stomat. 
1963,40,11-12,833. 
85. Jóźwiak A, Wiśniewska J., Wieczorowska-Tobis K: Zaburzenia pamięci u osób 
starszych oceniane testem Mini Mental Scale (MMS). Gerontologia Polska 
2000,8,1,46-50. 
86. Jundziłł-Bieniek E., Koczorowski R: Wpływ czynników psychologicznych i 
ogólnoustrojowych na adaptację ruchomych uzupełnień protetycznych u pacjentów w 
wieku starczym - przegląd piśmiennictwa. Dent. Forum 2006,2,34,85-90. 
87. Juszczyk-Popowska B., Chrupek B., Chruściel B., Popowski W., Reymond J., 
Rutkowski P.: Stan zdrowia j amy ustnej mieszkańców regionu warszawskiego w 
wieku powyżej 55 roku życia. Klin. Stom. 1994,1,20. 
88. Juszczyk-Popowska B., Chrupek B., Chruściel B., Rotkowski P., Guckler A: Ocena 
stanu uzębienia ludności w wieku 55-64 oraz 65 i więcej lat zamieszkałych w regionie 
warszawskim. Czas. Stomat. 1993,45,9,582. 
89. Kaczmarczyk-Stachowska A, Kwapińska H., Pasternak M., Krawczyk K: 
Użytkowanie i zapotrzebowanie na uzupełnienia protetyczne u ludzi w podeszłym 
wieku z Krakowa i okolic. Mag. Stomat. 1997,2,36-38. 
90. Kaczmarek u., Poptoczek S., Semczuk-Mazurkiewicz D., Malepszy A, Nowak- 
Malinowska H., Sozańska Z., Kuszej A, Kasiak M., Radwan-Oczko M., Sender 1.: 
Frekwencja parodontopatii w populacji wrocławskiej. Czas. Stomat. 1988,41,7,401- 
405. 


91. Kelly E.: Changes caused by a mandibular removable partial denture opposing a 
maxillary complete denture. J. Prosthet. Dent. 1972,27,140-150. 
92. Ki ej na A, Piotrowski P.: Proces starzenia a psyche. Family medicine&Primary Care 
Review 2005,7,2,320-326. 
93. Kierklo A, Szymaniak E.: Analiza utraty zębów i zdolności żucia u dorosłych 
mieszkańców województwa białostockiego. Czas. Stomat. 1994,47,5,336. 


124
		

/p0124.djvu

			94. Kingsmi11 v., Boyde A: Variation in apparent density of human mandibular bone 
with age and dental status. l Anat. 1998,192,233-244. 
95. Knak G., Schneider H.: Zapotrzebowanie na leczenie protetyczne i opiekę 
stomatologiczną dla osób starszych. Czas. Stomat. 1980,33,8,739. 
96. Knapkowski l, Wieczorowska-Tobis K., Witowski 1.: Pathophysiology of ageing. l 
ofPhys. Pharm. 2002,53,2,135-146. 
97. Knopman D.: The initial recognition and diagnosis of dementia. Am. l Med. 
1998,104,2-12. 
98. Knychalska-Karwan Z.: Stomatologia wieku podeszłego. Czelej, Lublin 2005. 
99. Knychalska-Karwan Z: Zbiór wskaźników stomatologicznych i niektórych testów oraz 
klasyfikacji. Czelej, Lublin 2006. 
100.Koczorowski R., Gawriołek M., Siniawska 1.: Selected dental problems of nursing 
home residents in Wielkopolska. Pol. l Env. St. 2008, 16,6C, 119-123. 
101.Koczorowski R., Gawriołek M., Siniawska 1.: Porównawcza ocena stomatologicznych 
potrzeb pensjonariuszy domów opieki społecznej z Poznania i terenu Wielkopolski. 
Dent. Forum 2008,36,1,27-34. 
102.Kossioni A, Karkazis H.: Socio-medical condition and oral functional status in an 
older institutionalised population. Gerodontology 19,16, 1,21-28. 
103. Kressin N.R., Reisine S., Spiro A, Jones lA: Is negative affectivity associated with 
oral quality of1ife? Community Dent. Oral Epidemiol. 2001,29,412-423. 
104.Krobicki M., Szarota Z.: Seniorzy w społeczeństwie XXI wieku. Materiały 
konferencyjne III Galicyjskich Spotkań Medycznych. Krakowskie Towarzystwo 
Edukacyjne. Kraków 2004. 
105. Krysicki W., Bartos l,Dyczka W.,Królikowska K.,Wasilewski M.: Rachunek 
prawdopodo- bieństwa i statystyka matematyczna w zadaniach, części I i II ,PWN, 
Warszawa, 1997. 
106. Lemasney l, Murphy E.: Survey ofthe dental health and denture status of 
institutionalized elderly patients in Ireland. Com.Dent.Oral Epidemio1.1984,12,39. 
107. Locker D., Gibson R: Discrepancies between self-ratings of and satisfaction with oral 
health in two older adult populations. Community Dent. Oral Epidemiol. 2005; 33: 
280-8. 


108. Locker D., Matear D., Stephens M., Lawrence H., Payne R: Comparison ofthe 
GOHAI and OHIP-14 as measures of the oral health-related quality of life of the 
elderly. Com. Dent. Oral Epidemiol. 2001; 29: 373-81. 
109. Lucas V.S.: Association ofpsychotropic drugs , prevalence of denture-related 
stomatitis and oral candidiasis. Com. Dent. Oral Epidemio1.1993,21,5,313-316. 
110. Lupa-Buhmann 1.: Jakość życia, a stan narządu żucia u seniorów w Niemczech, 
żyjących w środowisku rodziny i domach opieki: praca doktorska. Pomorska 
Akademia Medyczna 2003/2004. 
II1.Łuniewski E.: Znaczenie procesów psychicznych w adaptacji protez bezzębia. Czas. 
Stomat. 1960,XIII,8,565-575. 
112. Macdonald A: Do general practitioners miss depression in elderly patients? Br. Med. 
l 1986,292, 1365-1367. 


125
		

/p0125.djvu

			113.MacEntee M.: Quality of1ife as an indicator of oral health in older people. JADA 
2007,138,9 supplement,47-52. 
114. Majewski S.:" Podstawy protetyki w praktyce lekarskiej i technice dentystycznej". 
Psychologiczne uwarunkowania relacji lekarza z pacjentem w toku leczenia 
protetycznego. Wydawnictwo Stomatologiczne SZS-W, Kraków 2000,271-284. 
115.Makhija S., Gilbert G., Boykin M., Litaker M., Allman R., Baker P., Locher J., 
RitchieC.: The Relationship Between Sociodemographic Factors and Oral Health- 
Related Quality ofLife in Dentate and Edentulous. Community-Dwelling Older 
Adults. JAGS 2006,54,1701-1712. 
116. Malejewska D., Graf A: Stan uzupełnień protetycznych oraz potrzeby leczenia 
protetycznego u wybranej grupy osób w zaawansowanym wieku. Prot. Stom. 
1987,37,5,228-233. 
11 7. Malej ewska D., Graf A, Podgórny 1.: Ocena stanu narządu żucia u mieszkańców 
domów rencisty w Szczecinie. Prot. Stom. 1987,37,5,240-247. 
118. Masaru S., Tohoku 1.: Histomorphometric Analysis of Age-Related Changes in 
Epithelial Thickness and Langerhans CelI Density ofthe Human. Exp. Med., 1994, 
173,321-336. 
119.Maupome G., MacEntee M.: Prosthodontic profiles relating to economic status, social 
network, and social support in an elderly population living independently in Canada. J. 
Prosthet. Dent. 1998,80,598-604. 
120. Mazurat N., Mazurat R.: Discuss before fabricating: Communicating the realities of 
partial denture therapy. Part I: Patient expectations. J. Can. Dent. Assoc.,2003,69,2, 
90-94. 


121. McComas A: Oro-facial musc1es: internal structure, function and ageing. 
Gerodontology 1998, 15,1,3-12. 
122. McNally L., Gosney M., Doherty u., Field A: The orodental status of a group of 
elderly in-patients:A preliminary assessment. Gerodontology 1999,16,2,81-84. 
123.McCord J.F., Grant AA: Identification of complete denture problems: A Summary. 
Br. Dent. J. 2000,189,3, 128-134. 
124. Ministerstwo Zdrowia, Departament Polityki Zdrowotnej Warszawa 2007.Program 
monitorowania stanu zdrowiajamy ustnej populacji polskiej w latach 2007-2009, 
Podstawa prawna art. 48, ust. 1 Ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach 
opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. 
125. Minois G.: Historia starości. Warszawa: Wydawnictwo Marabut 1995, s.283-84. 
126. Moczko J., Bręborowicz G., Tadeusiewicz R: Statystyka w badaniach medycznych. 
Springer PWN, Warszawa, 1998. 
127. Mohammad A, Preshaw P., EttingerR.: Current status ofpredoctoral geriatrie 
education in U.S. Dental schools. J. Dent. Educ. 2003, 67, 509-514. 
128.Mojon P., MacFntee M.: Discrepancy between need for prosthodontic treatment and 
complaints in an elderly edentulous population. Com. Dent. Oral. Epidemiol. 1992; 
20; 48-52. 
129. Montal S., Tramini P., Triay A, Valcarcel 1.:0ral hygiene and the need for treatment 
of the dependent institutionalised elderly. Gerodontology 2006,23,67-72. 


126
		

/p0126.djvu

			130. Navazesh M., Brightman v., Pogoda J., Paradise T.: Relationship ofmedical status, 
medications, and salivary flow rates in adults of different ages. Oral Surg. Oral Med. 
Oral Pathol. Oral Radiol. Endod. 1996,81,172-6. 
131.Palmqvist S., Carlsson G., OwalI B.: The combination syndrome. A literature review. J. 
Prosthet. Dent. 2003,90,270-275. 
132.Panek H., Dobosz A, Sosna-Gramza M., Napadłek P.: Analiza dolegliwości 
zgłaszanych przez pacj entów dotyczących przeszłości protetycznej. Dent. Med. Probl. 
2004,41,3,489-498 
133.Panek H., Napadłek P., Sosna-Gramza M., Dobosz A: Zależność adaptacji protez 
ruchomych od wybranych uwarunkowań ogólnoustrojowych i miejscowych. Prot. 
Stom.2004,54, 1, 16-22. 
134. Pasternak M.: Ocena stanu uzębienia za pomocą wskaźnika PUW u ludzi w podeszłym 
wieku. Czas. Stomat. 1997,50,5,310-313. 
135. Payne JB., Reinhardt R., Nummikoski P., Patil K.: Longitudinal alveolar bone loss in 
postmenopausal osteoporotic/osteopenic women. Osteopor. Int. 1999,10,1,34-40. 
136.Peltola P., Vehkalahti M., Wuolijoki-Saaristo K.: Oral health and treatment needs ofthe 
long-term hospitalised elderly. Gerodontology 2004; 21; 93-99. 
137. Petersen P.: The World Oral Health Report 2003: The continous improvement of oral 
health in the 21st century-tha approach ofthe WHO Gl ob al Oral Health Programme. 
138. Petersen P., Yamamoto T.: Improving the oral health of older people: the approach of 
the WHO Gl ob al Oral Health Programme. Com. Dent. Oral Epidemiol. 2005,33,81-92. 
139.Preshaw P., Mohammad A: Geriatrie dentistry education in European dental schools. 
Eur. J. Dent. Educ. 2005, 9, 73-77. 
140. Philips C., Henderson A: The prevalence of depression among Australian nursing 
home residents: results using draft ICD-lO and DSM-III-R criteria. Psychol. Med. 1991, 
21,739-748. 
141. Porzych K., Kędziora -Kornatowska K., Polak A, Porzych M..: Psychologiczne 
aspekty starzenia się i starości. Gerontol. Pol. 2004,12,4,165-168. 
142. Pregie1 B., Wrzyszcz-Kowalczyl A, Fita K., Składnik-Jankowska J., Pręgie1 M.: 
Higienajamy ustnej i nawyki dietetyczne u słuchaczy Uniwersytetu Trzeciego Wieku 
we Wrocławiu. Poradnik Stomatolog. 2007,12,344-350. 
143. Profile starości. Wydawnictwo Miejskie, Poznań 2000. 
144. Quaran F., Clifford T., Cooper C., Lamey P.: Influence ofpsychological factors on the 
acceptance of complete dentures. Gerodontology, 2001, 1, 35- 40. 
145.Rabins P., Black P., German P., Roca R., McGuire M., Brant L., Cook 1.: The 
prevalence of psychiatrie disorders in elderly residents of public housing. Journals of 
Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences 1996,51,319-324. 
146.Raknama M., Woronko P., Wysokińska-Miszczuk J., Tomaszewski T: Pacjent z 
chorobą Alzheimera w gabinecie stomatologicznym. Probl. Med. Społ. 1997,31,305- 
308. 
147. Re-calculated based on the complete counts ofthe 2005 Population Census (Oct. 2005 - 
July 2006). Statistics Bureau, Statistical Research and Training Institute, Ministry of 
Internal Affairs and Communications. 


127
		

/p0127.djvu

			148.Reed R., Broder H., Jenkins G., Spivack E., Janal M.: Oral health promotion among 
older persons and their care providers in a nursing home facility. Gerodontology 2006, 
23, 73-78. 
149. Romanowicz M., Drobnik K, Wichrowska K: Depresja - czynnik wpływający na brak 
efektywności leczenia protetycznego. Prot. Stom. 2005,L V,3, 169-173. 
150. Rybakowski 1.: Rozpoznawanie, leczenie i farmakologiczna profilaktyka depresji 
wieku podeszłego. Nowiny Lek. 1997,66,sup.,67-71. 
151. Rybakowski 1.: Rola depresji i lęku w chorobach somatycznych. Polskie Archiwum 
Medycyny Wewnętrznej 2001,CV,Pamiętnik XXXIV Zjazdu Towarzystwa Internistów 
Polskich. 
152.Rozporządzenie Komisji (WE) nr 753/2004 z dnia 22 kwietnia 2004 r.wdrażające 
decyzję nr 1608/2003/WE Parlamentu Europejskiego i Rady w odniesieniu do statystyk 
z zakresu nauki i techniki. 
153 .Rubinstein H.: Acces to oral health for elders: more worlds or action? J. Dent. Educ. 
2005,69,9,1051-1057. 
154. Saris W., Tarnopolsky M.: Biological ageing: a physiological perpective. Cur. 
Opin.Clin. Nutr. Metab. Care 2000,3,469-472. 
155. Scott J., Cheach R.: The prevalence of oral mucosallesions in the elderly in a surgical 
biopsy population. A retrospective analyses of 4042 cases. Gerodontology 1989,8,73- 
78.Aric1e abstract. 
156. Schmitz N., Kruse J., Hechrath C., Alberti L., Tress W.: Diagnosing mental disorders 
in primary care: the General Health Qustionnaire (GHQ) and the Symptom Check List 
(SCL_90-R) as screening instruments.Soc. Psychiatr. Epidemiol. 1999,34,7,360-6. 
157.Ship J., Pillemer S., Baum B.: Xerostomia and the geriatrie patient. J. Am. Geriatr. Soc. 
2002,50,535-43. 
158.Smith P.W., McCord J.F.: What do patients expect from complete dentures? J. Dent. 
2004,32,3-7. 
159. SobczykM.: Statystyka (wyd.IV). PWN,W-wa, 2002. 
160. Sobów T., Magierski R., Wojtera M., Karlińska 1., Flirski M., Gorczowski M., Rydz 
R., Kłoszewska 1.: Efektywność badań przesiewowych w kierunku otępienia. 
Psychogeriatria Polska 2004, 1,4,293-300. 
161. Shay J., Wright W.: Hayflick, his limit and cellular ageing. Nature Rev. Mol. CelI Biol. 
2000, 1,72-6. 
162. Sheikh J., Yesavage 1.: Geriatrie Depression Scale (GDS). Recent evidence and 
development of a shorter version. Clin. Gerontol. 1986,5,165-173. 
163. Sierpińska T., Namiot D., Gołębiewska M., Kobierska A: Analiza przyczyn 
niezadowolenia z protez ruchomych osiadających u pacjentów w podeszłym wieku. 
Prot. Stom.1996,XL VI,5,281-284 
164. Simons D., Kidd A, Beighton D.: Oral health of elderly occupants in residential 
homes. The Lancet 1999, 353, 9166. 
165.Slade G., LockerD., Leake 1., Price S.: Differences in oral health status between 
institutionalized and non-institutionalized older adults. Community Dent.Oral 
Epidemiol. 1990; 18; 272-6. 


128
		

/p0128.djvu

			166. Stawska B.: Stomatologia geriatryczna: Potrzeby, problemy i oczekiwania 
stomatologiczne pensjonariuszy Domów Pomocy społecznej: Praca doktorska. 
Pomorska Akademia Medyczna,2004. 
167. Strużak-Wysokińska M., Wysokińska-Miszczuk 1.: Ocena stanu uzębienia osób w 
wieku powyżej 50 roku życia zamieszkałych na terenie województwa lubelskiego. 
Czas. Stomat. 1987,40,1,13-18. 
168.Spiechowicz E.: Protetyka stomatologiczna. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, wydanie 
IV,Warszawa 1998. Sunghoon K: Molecular biology of ageing. Arch. Surg. 2003, 
138,1051-1054. 
169.Sunghoon K: Molecularbiology ofageing. Arch. Surg. 2003,138,1051-1054. 
170. Szatko F.: Stan zdrowotny jamy ustnej ludności w wieku 35-44 i 65-74 lata a terenu 
Łodzi i województwa piotrkowskiego. Czas. Stomat. 1993, XLVI,7-8. 
171. Szatko F., Boczkowski A, Zimna-Walendziak E., Wróblewska B.: Stan zdrowotny 
jamy ustnej osób objętych II etapem Międzynarodowych Porównanwczych Badań nad 
Efektywnością Systemów Opieki Stomatologicznej-wstępna analiza porównawcza. 
Część II. Stan i potrzeby zdrowotne osób w wieku 35-44 i 65-74 lat. Prot. Stom. 1996, 
XLVI,! 36-40. 
172. Szyszko T., Tokajuk G., Miksza-Żyłkiewicz R, Guckler A: Potrzeby w zakresie 
ruchomych uzupełnień protetycznych u mieszkańców północno-wschodniego regionu 
Polski w wieku powyżej 55 lat. Czas. Stomat., 1994,XLVII,1l,845-847. 
173. The Symposium of!ADR Nice 1998. Ageing changes in human muscle and bone in 
relation to oral function and general health. Gerodontology 1998,15, l. 
174.Tokajuk G., Stokowska W., Miksza-Żyłkiewicz R: Częstość występowania bezzębia u 
osób po 55. roku życia zamieszkujących północno-wschodni makroregion Polski. 
Gerontologia Pol. 2003, 11,1,27-29. 
175. Tokajuk G., Szyszko T., Miksza-Żyłkiewicz R, Guckler A: Zaopatrzenie protetyczne 
osób w wieku powyżej 55 lat w makroregionie północno-wschodnim Polski. Czas. 
Stomat. 1995, XLVIII, 1,35-38. 
176.Turrina C., Siciliani O., Dewey M., Fazzari G., Copeland 1.: Psychiatrie disorders 
among elderly patients attending a geriatrie medical day hospital: Prevalence according 
to c1inical diagnosis (DSM-III-R) and agecat. Int. 1. Geriatr. Psych. 1992,7,7,499-504. 
177. Turczyński 1., Bilikiewicz A: Depresja u osób w podeszłym wieku. Psychiatria w 
Praktyce Ogólnolekarskiej 2002,2,2,99-107. 
178.United Nations Population Division. World Population Prospects. The 2002 Revision, 
New York, NY, USA: United Nations; 2003. 
179. U.S. Census Bureau: State and County Quick Facts. Data derived from Population 
Estimates,Consolidated Federal Funds Report 2005r. 
180.Van Waas M.A: The influence of c1inical variabies on patients' satisfaction with 
complete dentures. 1. Prosthet. Dent.1990,63,3,307-310. 
181. Vargas C., Kramarow E.,Yellowitz 1.:The Oral Health ofOlder Americans March 
2001. Aging Trends No. 3 Centers for disease controi and prevention National Center 
for Health Statistics. 
182.Veyrune 1., Tubert-Jeannin S., Dutheil C., Riordan 1.: Impact ofnew prostheses on the 
oral health related quality oflife of edentulous patients. Gerodontology 2005; 22; 3-9. 


129
		

/p0129.djvu

			183.Vigild. M.: Oral mucosallesions in institutionalized eldely in Denmark. Com. Dent. 
Oral Epidemio1. 1987,15,309-13 
184.Visschere L., Grooten L., Theuniers G., Vanobbergen 1.: Oral hygiene of elderly people 
in long-term care institutions - a cross-sectional study. Gerodontology 2006,23,195- 
204. 
185.Witter D., Allen P., Wilson N., Kayser A: Dentists' attitudes to the shortened dental 
arch concept. J. Oral Rehab. 1997,24, 143 -147. 
186. Walls A, Steele J., Sheiham A, Marcenes W., Moynihan P.: Oral health and nutrition 
in older people. J. Public Health Dent. 2000,60,304-7. 
187.Wardh 1., Berggren u., Andersson L., So"rensen S.: Assessments of oral health care in 
dependent older persons in nursing facilities. Acta Odonto1. Scand. 2002;60:330-336. 
188. Weber-Dubaniewicz M., Bereznowski Z.: Infekcja grzybiczajamy ustnej u pacjentów 
użytkujących ruchome akrylowe uzupełnienia protetyczne. Przegląd piśmiennictwa. 
Prot. Stom. 2003, LIII,5,274-280. 
189.Wieczorowska-Tobis K., Raj ska-Neum ann A, Styszyński A, Jóźwiak A: 
Kompleksowa ocena geriatryczna jako narzędzie do analizy stanu funkcjonalnego 
pacjenta starszego. Geriatria Po1.2006,2,38-40. 
190.Wierzbicka M., Petersen P., Muller I.: Oczekiwane kierunki rozwoju opieki 
stomatologicznej w Polsce w świetle prac warsztatowych Ekspertów Światowej 
Organizacji Zdrowia z Krajowym Nadzorem Stomatologicznym. Czas. Stomat. 1999, 
LII,7,483-493. 
191.World Health Organisation. Active Aging: a Policy Framework. Geneva, Switzerland: 
WHO, 2002. 
192. World Health Organi sati on. The international Journal ofPublic Health, Bulletin ofth 
World Health Organisation, Geneva 26.10.1999. 
193. World Health Organisation
 Health statistics and health information systems. Definition 
of an older or elderly person. 
http://www . who .int/heal thinfo/ survey / ageingdefnol der/ en/. 
194.World Health Statistics 2007. Part 1: Ten statistical highlights in global public health. 
Mean health score by disease status.WHO survey data centre: World Health Survey. 
195.Wysokińska-Miszczuk 1.: Uzupełnienia protetyczne używane przez osoby w wieku 
powyżej 50 lat, z województwa lubelskiego. Czas. Stomat. 1986,39,11,732-739. 
196. Wysokińska-Miszczuk 1.: Zmiany fizjologiczne zachodzące w narządzie żucia w 
procesie starzenia się organizmu człowieka. Prob1. Med. Społ. 1997,31,188-193. 
197.Wysokińska-Miszczuk 1.: Stan zdrowotności narządu żucia osób w starszym wieku. 
Czas. Stomat. 1987,40,2,3-5. 
198. Zhayat E., Stoltze K., Elverdam B., n'wall B.: A method for assessment of quality of 
life in relation to prosthodontics. Partial edentulism and removable partial dentures. J. 
Oral Rehab. 2007, 34, 336-344 


130
		

/p0130.djvu

			12. SPIS TABEL I RYCIN 


12.1 SPIS TABEL 


Tab. I 


Tab. II 
Tab. III 
Tab. IV 


Tab. V 


Tab. VI 


Tab. VII 


Tab. VIII 


Tab. IX 
Tab. X 
Tab. XI 
Tab. XII 


Tab. XIII 
Tab. XIV 
Tab. XV 
Tab. XVI 


Tab. XVII 


Tab. XVIII 


Tab. XIX 
Tab. XX 


Tab. XXI 
Tab. XXII 


Tab. XXIII 


Tab. XXIV 


Tab. XXV 


Tab. XXVI 


Tab. XXVII. 


Tab. XXVIII 


Rozkład liczbowy i procentowy badanych z podziałem na płeć w 
poszczególnych grupach. 
Wiek osób badanych w poszczególnych grupach (w latach). 
Środowisko zamieszkania osób badanych w grupie I i III. 
Występowanie chorób przewlekłych u osób w badanych grupach na podstawie 
wywiadu. 
Liczba i odsetek osób w stosunku do czasu, jaki upłynął od ostatniej wizyty u 
dentysty oraz średni czas (w latach) dla osób w poszczególnych grupach. 
Liczba i odsetek osób zgłaszających potrzeby leczenia stomatologicznego: 
zachowawczego i protetycznego w poszczególnych grupach. 
Porównanie statystyczne subiektywnych potrzeb stomatologicznych pomiędzy 
trzema grupami. 
Subiektywna ocena stanu uzębienia przez badane osoby w poszczególnych 
grupach. 
Ocena subiektywna protez zębowych szczęki. 
Ocena subiektywna protez zębowych żuchwy. 
Czas użytkowania uzupełnień ruchomych (w latach). 
Porównanie statystyczne rozkładu procentowego osób użytkujących protezy w 
danych przedziałach czasu. 
Porównanie badanych grup pod względem wyników testu GOHAI. 
Ocena stawów skroniowo-żuchwowych u osób w trzech badanych grupach. 
Liczba zachowanych zębów w szczęce i żuchwie u osób w badanych grupach. 
Rozkład procentowy braków zębowych u osób w poszczególnych grupach 
według klasyfikacji Eichnera. 
Średnia liczba zębów dotkniętych próchnicą (P), usuniętych (U) i 
wypełnionych (W) u osób w badanych grupach. 
Porównanie średniej liczby PUW parametrycznym z-testem w oparciu o 
rozkład normalny. 
Wskaźnik frekwencji próchnicy oraz wskaźnik leczenia w badanych grupach. 
Porównanie występowania suchości błony śluzowej jamy ustnej u osób w 
badanych grupach. 
Typ podłoża protetycznego wg klasyfikacji Supple'a u osób bezzębnych. 
Występowanie stomatopatii protetycznych wg klasyfikacji Newtona w 
danych grupach. 
Rozkład liczbowy i procentowy osób z uwzględnieniem rodzaju 
użytkowanych protez. 
Rozkład liczbowy i procentowy użytkowanych protez w poszczególnych 
grupach. 
Stan ruchomych protez zębowych szczęki w badanych grupach oceniany za 
pomocą skali według Malejewskiej i Graf. 
Porównanie pomiędzy grupami wewnątrzustnej oceny stanu ruchomych 
protez zębowych szczęki. 
Wewnątrzustna ocena stanu ruchomych protez zębowych żuchwy pomiędzy 
danymi grupami. 
Porównanie wewnątrzustnej oceny stanu ruchomych protez zębowych 
żuchwy w poszczególnych grupach. 


131
		

/p0131.djvu

			Tab. XXIX 
Tab. XXX 
Tab. XXXI 


Tab. XXXII 


Tab. XXXIII 


Tab. XXXIV 


Tab. XXXV 


Tab. XXXVI 


Tab. XXXVII 
Tab. XXXVIII 
Tab. XXXIX 


Tab. XL 


Tab. XLI 


Tab. XLII 
Tab. XLIII 


Tab. XLIV 


Tab. XLV 
Tab. XL VI 
Tab. XL VII 
Tab. XL VIII 


Tab. XLIX 


Tab. L 


Tab. LI 


Tab. LII 


Tab. LIII 


Tab. LIV 


Tab. LV 


Tab. L VI 
Tab. L VII 
Tab. L VIII 


Stan higieny uzupełnień ruchomych w badanych grupach. 
Stan ruchomych protez zębowych u osób w badanych grupach. 
Liczba osób wymagających leczenia zachowawczego w badanych grupach 
(A) oraz porównanie ocenianych środowisk (B). 
Potrzeby leczenia zachowawczego zębów dotkniętych próchnicą (A) oraz 
porównanie ocenianych środowisk (B). 
Porównanie potrzeb leczenia chirurgicznego w danych grupach (A) oraz 
porównanie ocenianych środowisk (B). 
Liczba zębów wymagających ekstrakcji u osób w poszczególnych 
grupach (A) oraz porównanie ocenianych środowisk (B). 
Rozkład liczbowy i procentowy osób wymagających leczenia 
chorób przyzębia (A) oraz porównanie ocenianych środowisk (B). 
Ocena liczby osób wymagających leczenia protetycznego w badanych 
grupach (A) oraz porównanie ocenianych środowisk (B). 
Protetyczne potrzeby lecznicze w szczęce u osób w badanych grupach. 
Protetyczne potrzeby lecznicze w żuchwie u osób w badanych grupach. 
Obiektywne potrzeby leczenia stomatologicznego (A) oraz porównanie 
ocenianych środowisk (B). 
Rozkład liczbowy i procentowy osób w badanych grupach z 
uwzględnieniem wyniku testu GHQ. 
Porównanie liczby osób wykazujących cechy gorszego samopoczucia 
psychicznego (GHQ2':3) pomiędzy badanymi grupami. 
Porównanie badanych grup pod względem wyników testu GHQ. 
Prawdopodobieństwo występowania objawów depresyjnych (GDS2':6) u 
osób w badanych grupach. 
Porównanie liczby osób wykazujących objawy depresyjne (GDS2':6) 
pomiędzy badanymi grupami. 
Porównanie badanych grup z uwzględnieniem wyników testu GDS. 
Porównanie średniej liczby PUW z uwzględnieniem wyników testu GDS. 
Porównanie średniej liczby PUW z uwzględnieniem wyników testu GHQ. 
Obiektywne potrzeby leczenia zachowawczego z uwzględnieniem wyników 
testu GDS. 
Obiektywne potrzeby leczenia zachowawczego z uwzględnieniem wyników 
testu GHQ. 
Obiektywne potrzeby leczenia chirurgicznego z uwzględnieniem wyników 
skali GDS. 
Obiektywne potrzeby leczenia chirurgicznego z uwzględnieniem wyników 
kwestionariusza GHQ. 
Obiektywne potrzeby leczenia chorób przyzębia z uwzględnieniem 
wyników skali GDS. 
Obiektywne potrzeby leczenia chorób przyzębia z uwzględnieniem 
wyników testu GHQ. 
Ocena obiektywnych potrzeb leczenia protetycznego w odniesieniu do 
wyników testu GDS. 
Zależność obiektywnych potrzeb protetycznych w stosunku do wyników 
testu GHQ. 
Subiektywne potrzeby lecznicze a wynik skali GDS. 
Subiektywne potrzeby lecznicze a wynik testu GHQ. 
Porównanie subiektywnych potrzeb leczniczych ze średnimi wynikami 
testów GDS i GHQ. 


132
		

/p0132.djvu

			Tab. LIX 


Tab. LX 


Tab. LXI 


Tab. LXII 


Tab. LXIII 
Tab. LXIV 


Trudności w użytkowaniu protez ruchomych z uwzględnieniem wyników 
testu GDS (A dotyczy protez zębowych szczęki, B dotyczy protez 
zębowych żuchwy). 
Trudności w użytkowaniu protez ruchomych w odniesieniu do wyników 
testu GHQ (A dotyczy protez zębowych szczęki, B dotyczy protez 
zębowych żuchwy). 
Subiektywne oceny protez a wyniki testu GDS (A dotyczy protez zębowych 
szczęki, B dotyczy protez zębowych żuchwy). 
Obiektywna ocena protez z uwzględnieniem wyników testu GDS (A 
dotyczy protez zębowych szczęki, B dotyczy protez zębowych żuchwy). 
Stan higieny użytkowanych protez ruchomych a wyniki testu GDS. 
Stan higieny użytkowanych protez ruchomych a wyniki testu GHQ. 


12.2 SPIS RYCIN 


Ryc. 1. Rozkład procentowy osób badanych w poszczególnych grupach z podziałem na 
wykształcenie. 
Ryc. 2. Ocena stanu cywilnego badanych osób w trzech grupach. 
Ryc. 3. Stan zdrowia badanych osób w grupach na podstawie oceny subiektywnej. 


Ryc. 4. Dostępność do leczenia protetycznego refundowanego ze środków NFZ w badanych 
grupach. 
Ryc. 5. Rozkład liczbowy osób w stosunku do czasu, jaki upłynął od ostatniej wizyty u 
dentysty. 
Ryc. 6. Ocena stanu uzębienia w odczuciu pacjentów z podziałem na badane grupy. 
Ryc. 7. Najważniejsze cechy protez w opinii osób badanych w poszczególnych grupach. 


Ryc. 8. Trudności w użytkowaniu ruchomych protez zębowych szczęki u osób w badanych 
grupach. 
Ryc. 9. Trudności w użytkowaniu ruchomych protez zębowych żuchwy u osób w badanych 
grupach. 
Ryc. 10. Subiektywna ocena informacji przekazywanych przez lekarzy dentystów oraz wola 
otrzymywania zaleceń w formie pisemnej u osób w poszczególnych grupach. 


Ryc. 11. Ocena symetrii dolnego odcinka twarzy u osób w badanych grupach. 


Ryc. 12. Rozkład procentowy braków zębowych według klasyfikacji Eichnera. 


Rys. 13. Obiektywne i subiektywne potrzeby leczenia stomatologicznego u wszystkich 
badanych osób. 


Rys. 14. Obiektywne i subiektywne potrzeby leczenia protetycznego u wszystkich 
badanych osób. 


133
		

/p0133.djvu

			13. ZAŁĄCZNIKI 


Załącznik A 


KARTA BADANIA OGÓLNEGO 


l. Wiek: 


2 Płeć: 


DK 


DM 


3. Wykształcenie: D podstawowe 


D średnie 


Dwyższe 


4. Stan cywilny: 


D zamężna/y 


D panna/kawal er/wdowa/i ec 


5. Mieszkam: 


D z rodziną 


D samodzielnie 


Dw domu opieki 


6. Swój ogólny stan zdrowia ocenia Pan/i jako: 


D bardzo dobry D dobry 


D średni D niezadowalający D zły 


7. Czy choruje Pan/Pani na choroby przewlekłe (np. nadciśnienie, 
cukrzyca, choroby płuc, miażdżyca, inne) : 


D tak D nie 
8. Czy wiedział/a Pan/i o możliwości korzystania z leczenia protetycznego (np. 
uzupełniania braków zębów protezami) w ramach usług refundowanych przez 
Narodowy Fundusz Zdrowia (NFZ): 


D tak 


D nie 


9. Jak ocenia Pan/i dostępność do w/w bezpłatnego leczenia protetycznego 


D zadowalaj ąca 


D przeciętna 


D ni ezadowal aj ąca 


Dnie korzystałam/em 


10. Ostatnia wizyta Pani/Pana u lekarza dentysty miała miejsce: 


Dw okresie ostatniego 
roku 


D 2 lata temu D 5 lat temu D 10 lat temu D 20 lat temu i 
powyżej 


11. Ostatnio: D czuję potrzebę zgłoszenia się do lekarza dentysty (potrzebę leczenia 
zębów) 
D nie czuję potrzeby zgłoszenia się do lekarza dentysty 


12. Ostatnio: D czuję potrzebę zgłoszenia się do lekarza protetyka (potrzebę leczenia 
protetycznego) 
D nie czuję potrzeby zgłoszenia się do lekarza protetyka 


134
		

/p0134.djvu

			13. Swój stan uzębienia naturalnego ocenia Pan/i jako: 


D bardzo dobry D dobry D średni D niezadowalający D zły 


14. Subiektywna ocena ruchomej protezy zębowej szczęki: 


Dbardzo dobra 


D dobra 


D dostateczna 


Dzła 


15. Subiektywna ocena ruchomej protezy zębowej żuchwy: 


Dbardzo dobra 


D dobra 


D dostateczna 


Dzła 


16. Czas użytkowania protez (w latach): 


D 0-5 


D 6-10 


D 11-15 


D 16-20 


D 21 lat i powyżej 


17. Proszę o wskazanie najważniejszej cechy dotyczącej protez zębowych: 


D estetyka 
D funkcj onalność 
D trwałość 
D niska cena 


18. Co jest czynnikiem najbardziej drażniącym w protezie zębowej szczęki: 


D zaburzenia smaku 
D nieprawidłowa wymowa 
D ograniczona funkcj a żucia 
D niezadowalająca estetyka (widoczne klamry) 
D nie potrafię dokładne sprecyzować czynnika drażniącego, ale taki istnieje (nie mogę 
przyzwyczaić się do protez) 
D całkowicie akceptuję protezy 


19. Co jest czynnikiem najbardziej drażniącym w protezie zębowej żuchwy: 


D zaburzenia smaku 
D nieprawidłowa wymowa 
D ograniczona funkcj a żucia 
D niezadowalająca estetyka (widoczne klamry) 
D nie potrafię dokładne sprecyzować czynnika drażniącego, ale taki istnieje (nie mogę 
przyzwyczaić się do protez) 
D całkowicie akceptuję protezy 


20. Czy informacje przekazywane przez lekarza dentystę o rozpoznaniu, 
prowadzonym leczeniu są dla Pani/a: 


D zawsze zrozumiałe 


135
		

/p0135.djvu

			D z reguły zrozumiałe 
D często niezrozumiałe 
D w ogóle niezrozumiałe 


21. Czy Pana/i zdaniem informacje przekazywane przez lekarza dentystę o 
rozpoznaniu, prowadzonym leczeniu są: 


D wyczerpuj ące 
D zazwyczaj wyczerpuj ące 
D zazwyczaj niewystarczające (dentysta przekazuje za mało informacji) 


22. Czy chcieliby Państwo otrzymywać zalecenia (np. odnośnie użytkowania protez) 
w formie pisemnej? 


D tak 


D nie 


23. GERIATRYCZNY WSKAŹNIK OCENY ZDROWIA JAMY USTNEJ 


(GOHAl - GERIATRIe ORAL HEAL TH ASSESSMENT IND EX) 


Kwestżonarżusz dotyczy okresu 3 ostatnżch mżesżęcy 


l. Jak często ograniczał/a Pan/i ilość lub jakość spożywanego przez siebie pokarmu z 
powodu problemów z zębami lub protezami? 


D nigdy D bardzo rzadko 


D czasami 


D często 


D zawsze 


2. Jak często zdarzały się Pani/u problemy z gryzieniem lub żuciem pokarmów, np. 
twardych jabłek lub mięsa? 


D nigdy D bardzo rzadko 


D czasami 


D często 


D zawsze 


3. Jak często był Pan w stanie bezproblemowo/komfortowo przełykać? 


D nigdy D bardzo rzadko 


D czasami 


D często 


D zawsze 


4. Jak często proteza czy zęby ograniczały Pani/u właściwą wymowę? 


D nigdy D bardzo rzadko 


D czasami 


D często 


D zawsze 


5. Jak często był/a Pan/i w stanie coś zjeść bez uczucia dyskomfortu? 


D nigdy D bardzo rzadko 


D czasami 


D często 


D zawsze 


6. Jak często ograniczał/a Pan/i kontakt z otoczeniem z powodu stanu uzębienia czy 
protez? 


D nigdy D bardzo rzadko 


D czasami 


D często 


D zawsze 


136
		

/p0136.djvu

			7. Jak często był/a Pan/i zadowolony/a z powodu wyglądu swojego uzębienia czy 
protez? 


D nigdy D bardzo rzadko 


D czasami 


D często 


D zawsze 


8. Jak często używał/a Pan/i lekarstw uśmierzających ból lub uczucie dyskomfortu z 
okolicy Pana/i jamy ustnej? 


D nigdy D bardzo rzadko 


D czasami 


D często 


D zawsze 


9. Jak często był/a Pan/i zmartwiona problemami związanymi z zębami, dziąsłami czy 
protezami? 


D nigdy D bardzo rzadko 


D czasami 


D często 


D zawsze 


10. Jak często był/a Pan/i zdenerwowana lub skrępowana z powodu problemów z 
zębami, dziąsłami, czy protezami? 


D nigdy D bardzo rzadko 


D czasami 


D często 


D zawsze 


11. Jak często jedząc w towarzystwie czuł/a się Pan/i niezręcznie z powodu problemów z 
zębami, dziąsłami, czy protezami? 


D nigdy D bardzo rzadko 


D czasami 


D często 


D zawsze 


12. Jak często Pani/a zęby, dziąsła były wrażliwe na pokarmy gorące, zimne czy słodkie? 


D nigdy D bardzo rzadko 


D czasami 


D często 


D zawsze 


137
		

/p0137.djvu

			Załącznik B 


KARTA KLINICZNEGO BADANIA STOMATOLOGICZNEGO: 


24. Symetria twarzy: 


25. Stan powłok skórnych: 


26. Napięcie mięśni (żwaczy, okrężnego ust): 


27. Ocena stawów skroniowo-żuchwowych: 


D stan prawidłowy 
D trzaski 
D blokowanie, staw samokorygujący się 
D przemieszczenia 
Dból podczas ruchu 


28. Badanie stanu uzębienia: 


1 B 17 1 6 1 5 1 4 1 3 1 2 11 21 22 23 24 25 26 27 2B 


4B 47 46 45 44 43 42 41 31 32 33 34 35 36 37 3B 


Ząb usunięty : X 
z powodu próchnicy 
Ząb usunięty : Xp 
z innych przyczyn 
Korzeń zęba : V 
Próchnica : C 


Wypełnienie : W 
Korona : K 
Most : M 


Ruchomość zębów(wg Entina) : Rl,R2,R3 
Recesje: r 
Kamień nazębny: 
 


29. Stan przyzębia (zabarwienie dziąseł, zmiany kształtu, krwawienie przy 
zgłębnikowaniu lub skłonność do samoistnego krwawienia, obecność kieszonek 
przyzębnych) 


D stan zapalny przyzębia 


D bez cech stanu zapalnego 


30. Występowanie kserostomii: 


D suchość błony śluzowej 
w badaniu i odczuciu pacjenta 


D subiektywne uczucie suchości 


D nie stwierdzono 


31. Typ bezzębnej jamy ustnej wg klasyfikacji Supple'a: 


D Typ I - jama ustna o podłożu idealnym 


138
		

/p0138.djvu

			D Typ II - jama ustna o podłożu zanikłym twardym 
D Typ III - jama ustna o podłożu zanikłym miękkim 
D Typ IV - jama ustna o podłożu zanikłym rozwięzłym 


32. Ocena stomatopatii protetycznych wg klasyfikacji Newtona: 


D Stadium I - ograniczone zmiany zapalne, zwykle umiej scowione w nie zmienionej 
błonie śluzowej, dookoła ujść przewodów podniebiennych gruczołów śluzowych 


D Stadium II - uogólniony stan zapalny całej błony śluzowej pokrytej płytą protezy, 
rozlane przekrwienie 
D Stadium III - przerostowe, ziarninujące zapalenie błony śluzowej podniebienia 


D błona ś1. bez zmian chorobowych 


33. Użytkowane obecnie ruchome protezy zębowe szczęki: 


D częściowe protezy akrylowe 
D całkowite protezy akrylowe 
Dprotezy szkieletowe 
Dnie użytkuje protez 


34. Użytkowane obecnie ruchome protezy zębowe żuchwy: 


D częściowe protezy akrylowe 
D całkowite protezy akrylowe 
Dprotezy szkieletowe 
Dnie użytkuje protez 


35. Obiektywna ocena wewnątrzustna protezy zębowej szczęki (wg skali 
Malejewskiej i Graf): 


Dbardzo dobra 


D dobra 


D dostateczna 


Dzła 


36. Obiektywna ocena wewnątrzustna protezy zębowej żuchwy (wg skali 
Malejewskiej i Graf): 


Dbardzo dobra 


D dobra 


D dostateczna Dzła 


37. Higiena protez: 


D dobra 


Dniezadowalająca Dzła 


139
		

/p0139.djvu

			38. Ocena stanu protez poza jamą ustną (wykonanie, obecność uszkodzeń protezy): 
D stan dobry D stan zły 


39. Potrzeby protetyczne w szczęce: 
Dnie ma D potrzeba naprawy Dpotrzeba protezy częściowej 


40. Potrzeby protetyczne w żuchwie: 
Dnie ma D potrzeba naprawy Dpotrzeba protezy częściowej 


D potrzeba protezy 
całkowitej 


D potrzeba protezy 
całkowitej 


140
		

/p0140.djvu

			Załącznik C 


KWESTIONARIUSZE PSYCHOLOGICZNE 


GERIA TRycZNA SKALA OCENY DEPRESJI 


(GDS-GERIATRIc DEPRESSION ScALE) 
Wersj a skrócona - 15 cech 


Proszę ocenić swoje samopoczucie w ciągu ostatnich 2 tygodni zakreślając właściwą 
odpowiedź. 


I.Myśląc o całym swoim życiu, czy jest Pan/i z niego zadowolony/a? 
D tak Dnie 


2.Czy zmniejszyła się liczba Pani/a aktywności i zainteresowań? 
D tak Dnie 


3. Czy ma Pan/i poczucie, że życie jest puste? 
D tak Dnie 


4. Czy często czuje się Pan/i znudzony/a? 
D tak Dnie 


5.Czy jest Pan/i w dobrym nastroju przez większość czasu? 
D tak Dnie 


6. Czy obawia się Pan/i, że może się zdarzyć Panu/i coś złego? 
D tak Dnie 


7. Czy przez większość czasu czuje się Pan/i szczęśliwy/a? 
D tak Dnie 


8. Czy często czuje się Pan/i bezradny? 
D tak Dnie 


9. Czy zamiast wyjść wieczorem z domu, woli Panli w nim pozostać? 
D tak Dnie 


10. Czy czuje Pan/i, że ma więcej kłopotów z pamięcią niż inni ludzie? 
D tak Dnie 


11. Czy myśli Pan/i, że wspaniale jest żyć? 
D tak Dnie 


12. Czy obecnie czuje się Pan/i gorszy/a od innych ludzi? 
D tak Dnie 


13. Czy czuje się Pan/i pełny/a energii? 


141
		

/p0141.djvu

			D tak Dnie 


14. Czy uważa Pan/i, że sytuacjajestbeznadziejna? 
D tak Dnie 


15. Czy myśli Pani, że ludzie są lepsi niż Pan/i? 
D tak Dnie 


KWESTIONARIUSZ OGÓLNEGO STANU ZDROWIA GHQ 12 
(GENERAL HEAL TH QUESSTIONNAIRE) 
David Goldberg 


Czy ostatnio (w ciągu ostatnich kilku tygodni): 
- zmartwienia nie pozwalały Ci spać? 


w ogóle 
me 


nie bardziej 
niż zwykle 


raczej 
bardziej 
niż zwykle 


znaczme 
bardziej 
niż zwykle 


- czułeś(aś) się stale przemęczony(a)? 


w ogóle 
me 


nie bardziej 
niż zwykle 


raczej 
bardziej 
niż zwykl 


znaczme 
bardziej 
niż zwykle 


potrafiłeś się skoncentrować na tym, co robiłeś(aś)? 


lepiej 
niż zwykle 


tak samo 
jak zwykle 


gorzej 
niż zwykle 


. . 
znaczme gorzej 
niż zwykle 


odczuwałeś(aś), że to, co robisz jest pożyteczne? 


bardziej 
niż zwykle 


tak samo 
jak zwykle 


mniej pożyteczne 
niż zwykle 


znaczme mmej 
pożyteczne 
niż zwykle 


byłeś(aś) zdolny(a) stawić czoła swoim problemom? 


bardziej 
niż zwykle 


tak samo 
jak zwykle 


mniej zdolny(a) 
niż zwykle 


znaczme mmej 
zdolny( a) 
niż zwykle 


czułeś(aś) się zdolny(a) do podejmowania decyzji? 


bardziej 
niz zwykle 


tak samo 
jak zwykle 


mniej zdolny(a) 
niż zwykle 


znaczme mmej 
zdolny(a) 
niż zwykle 


czułeś(aś), że nie potrafisz pokonać trudności? 


142
		

/p0142.djvu

			w ogóle 
me 


nie bardziej 
niż zwykle 


raczej 
bardziej 
niż zwykle 


znaczme 
bardziej 
niż zwykle 


biorąc wszystkie sprawy pod uwagę, czułeś(aś) się względnie szczęśliwy(a) ? 


bardziej 
niż zwykle 


tak samo 
jak zwykle 


mmej 
niż zwykle 


znaczme mmej 
niż zwykle 


potrafiłeś(aś) się cieszyć swoimi zwykłymi codziennymi zajęciami? 


bardziej 
niż zwykle 


tak samo 
jak zwykle 


mmej 
niż zwykle 


znaczme mmej 
niż zwykle 


czułeś(aś) się nieszczęśliwy(a) i przygnębiony(a)? 


w ogóle 
me 


nie bardziej 
niż zwykle 


raczej 
bardziej 
niż zwykle 


znaczme 
bardziej 
niż zwykle 


straciłeś(aś) wiarę w siebie? 


w ogóle 
me 


nie bardziej 
niż zwykle 


raczej 
bardziej 
niż zwykle 


znaczme 
bardziej 
niż zwykle 


myślałeś(aś) o sobie, że jesteś osobą bezwartościową? 


w ogóle 
me 


nie bardziej 
niż zwykle 


raczej 
bardziej 
niż zwykle 


znaczme 
bardziej 
niż zwykle 


MMSE - Krótka Skala Oceny Stanu Psychicznego według Folsteinów 
(MMSE-Mini Mental State Examination) 


Jeden punkt za każdą poprawną odpowiedź 
l. A. Orientacja w czasie 
Który mamy rok? 
Jaka jest teraz pora roku? 
Jaka jest dzisiej sza data? 
Jaki mamy dzisiaj dzień tygodnia? 
Jaki jest teraz miesiąc? 


143
		

/p0143.djvu

			B. Orientacja w miejscu 
W jakim jesteśmy województwie? 
W jakim jesteśmy powiecie? 
W jakim jesteśmy mieście? 
Czy może mi PaniIPan podać nazwę tego miej sca? 
Na którym jesteśmy piętrze? 
2. Zapamiętywanie 
Na wstępie prosimy badanego o wyrażenie zgody na badanie pamięci. Następnie w 
tempie 1 słowo na 1 sekundę podajemy wolno i wyraźnie słowa: JABŁKO, TELEFON, 
RZEKA". Po czym prosimy badanego o powtórzenie ich i zapamiętanie. Pierwsze 
powtórzenie decyduje o punktacji(0-3). Można próbować uczyć pacjenta, aby powtórzył 
więcej słów. Jeśli pacjent do końca nie nauczy się tych 3 słów, badanie przypominania nie ma 
sensu. 


Liczba prób:.......... 
3. Uwaga 
Należy poprosić pacjenta o przeliterowanie wstecz słowa "kwiat". Punktację stanowi 
liczba liter na właściwej pozycji (np. TAIWK=5, TIAWK=3). 
4. Przypominanie 
Prosimy spytać pacjenta, czy przypomina sobie te trzy słowa, które powtarzał poprzednio 


5. Język 
a. Pokazujemy pacjentowi zegarek na rękę i pytamy co to jest. 
b. Powtórzyć to z ołówkiem 
6. Powtarzanie 
Prosimy pacjenta o powtórzenie następującego zwrotu: "ANI TAK, ANI NIE, ANI ALE". 
7. Rozumienie 


Pokazujemy pacjentowi pustą kartkę papieru i mówimy "Proszę wziąć ten papier w 
lewą(lub prawą) rękę, złożyć go na pół i położyć na podłodze". Polecenie "lewa" lub "prawa" 
powinno odnosić się do nie dominującej ręki. Następnie podajemy papier pacjentowi. Nie 
należy powtarzać instrukcji, ani pomagać pacjentowi. Dajemy po jednym punkcie za każdą 
popraną reakcj ę. 
8. Czytanie 
Dajemy pacjentowi kartkę z wydrukowanym poleceniem: "Proszę zamknąć oczy". 
Prosimy pacjenta, aby przeczytał kartkę i wykonał to, co tam jest napisane. Należy przyznać 
jeden punkt tylko wtedy, gdy pacjent rzeczywiście zamknie oczy. 
9. Pisanie 


Daj emy pacj entowi następną kartkę z testu i prosimy go o napisanie dowolnego zdania. 
Nie należy dyktować zdania, ma ono być napisane spontanicznie. Zdanie musi zawierać 
podmiot i orzeczenie oraz musi być sensowne. Poprawna gramatyka i interpunkcja nie są 
konieczne 


la. Kopiowanie 


144
		

/p0144.djvu

			Daj emy pacj entowi następną kartkę z testu z nakładaj ącymi się pięciokątami o bokach 
około 2,5cm i prosimy go o dokładne skopiowanie. Aby uzyskać jeden punkt, na rysunku 
muszą być wszystkie kąty(lO), a dwa z nich muszą się nakładać. Pomijamy w ocenie drżenie i 
rotacj ę. 


145
		

/p0145.djvu

			Załącznik D 


KLASYFIKACJE I WSKAŹNIKI STOMATOLOGICZNE 


1) Liczba PDW 


Liczba PUW może dotyczyć jednej osoby lub całej populacji - mówimy wówczas o średniej 
liczbie PUW, która wyraża się wzorem: 


liczba zębów liczba zębów liczba zębów 
z próchnicą (P) + usuniętych (D) + wypełnionych(W) 
Średnia licz ba = ---------------------------------------------------------------------------- 
PDW liczba osób badanych 


2) Frekwencja próchnicy 


Częstość, czyli frekwencja próchnicy, to odsetek osób dotkniętych próchnicą, czyli o PUW 
wyższym od O. Obliczanajest według wzoru: 


liczba osób z próchnicą 
Frekwencj a próchnicy = ------------------------------------ x 100 
liczba osób badanych 


3) Wskaźnik leczenia ŚOZ ( Dental Treatment Index) 
Charakteryzuje poziom leczenia choroby próchnicowej i informuje o efektywności opieki 
stomatologicznej na danym terenie. Wartości tego wskaźnika wahają się w przedziale od O do 
1, przy czym O wskazuje, iż żaden z zębów z próchnicą nie został wypełniony, natomiast 
wartość 1 -wskazuje, iż wszystkie zęby z ubytkami próchnicowymi zostały wyleczone. 
Obliczany jest według wzoru: 


liczba zębów 
wypełnionych (W) 


Wskaźnik leczenia = 
(WL) 


liczba zębów + 
wypełnionych (W) 


liczba zębów 
z próchnicą (P) 


146
		

/p0146.djvu

			4) Klasyfikacja braków zębowych według Eichnera 


KLASA A- z zachowanymi czterema strefami podparcia w obrębie zębów bocznych w 
maksymalnej interkuspidacji, tj. dwie strefy na zębach przedtrzonowych i dwie 
na zębach trzonowych: 
grupa A1- pełne łuki zębowe z uszkodzeniem koron, które mogą być 
zrekonstruowane protetyczni e 
grupa A2 - jeden brak międzyzębowy w szczęce lub żuchwie 
grupa A3 -liczne braki międzyzębowe i międzyzębowo-skrzydłowe 


KLASA B - z zachowaniem od jednej do trzech stref podparcia: 
grupa B 1 - z zachowaniem trzech stref podparcia 
grupa B2 - z zachowaniem dwóch stref podparcia 
grupa B3 - z zachowaniem jednej strefy podparcia 
grupa B4 - istnieją kontakty zębów przeciwstawnych poza strefami podparcia 


KLASA C - z brakiem kontaktu zębów w zwarciu nawykowym lub całkowitym 
bezzębiem 
grupa C 1- częściowo zachowane zęby własne w szczęce i żuchwie (braki 
naprzemienne) 
grupa C2 - zęby własne zachowane w jednym łuku, w szczęce przeciwnej całkowity 
brak uzębienia 
grupa C3 - bezzębie szczęki i żuchwy 


5) Wskaźnik ruchomości zębów wg Entina: 


- 1- widoczna i wyczuwalna ruchomość w kierunku wargowo-językowym 
- 2 - widoczna i wyczuwalna ruchomość w kierunku wargowo-językowym i 
odśrodkowo-dośrodkowym 
- 3 - widoczna i wyczuwalna ruchomość w kierunku wargowo-językowym, 
odśrodkowo-dośrodkowym oraz wzdłuż długiej osi zęba 


6) Test lusterkowy oceny stopnia nawilżenia błony śluzowej 
(Mirror Test-MT) 
- I - brak oporu -lusterko swobodnie przesuwa się po błonie śluzowej 
- II - podczas przesuwania lusterka po błonie śluzowej odczuwalny jest mały opór 
- III - znaczny opór powstaje podczas próby przesuwania lusterka po błonie śluzowej, 
lusterko przykleja się do błony śluzowej 


147
		

/p0147.djvu

			7) Ocena stomatopatii protetycznych wg klasyfikacji Newtona: 


Stadium I - ograniczone zmiany zapalne, zwykle umiejscowione w nie zmienionej błonie 
śluzowej, dookoła ujść przewodów podniebiennych gruczołów śluzowych 


Stadium II - uogólniony stan zapalny całej błony śluzowej pokrytej płyta protezy, rozlane 
przekrwienie 


Stadium III - przerostowe, ziarninujące zapalenie błony śluzowej podniebienia 


8) Typ bezzębnej jamy ustnej według klasyfikacji Newtona: 


Typ I - Jama ustna o podłożu idealnym 


Typ II - Jama ustna o podłożu zanikłym twardym 


Typ III - Jama ustna o podłożu zanikłym miękkim 


Typ IV - Jama ustna o podłożu zanikłym rozwięzłym 


148
		

/p0148.djvu

			Załącznik E 
SKRÓTY I SYMBOLE STOSOWANE W PRACY 


(według kolejności cytowania w tekście) 


GUS - Główny Urząd Statystyczny 
WHO - Światowa Organizacja Zdrowia (World Health Organisation) 
NFZ - Narodowy Fundusz Zdrowia 
UTW - Uniwersytet Trzeciego Wieku 
DPS - Domy Pomocy Społecznej 
P - liczba zębów z próchnicą 
U - liczba zębów usuniętych z powodu próchnicy 
W - liczba zębów wypełnionych 
PUW - liczba P + U + W 
WL - wskaźnik leczenia 
MMSE - Krótka Skala Oceny Stanu Psychicznego według Folsteinów (MMSE-Mini Mental 
State Examination) 
GDS - Geriatryczna Skala Oceny Depresji (Geriatrie Depression Scale) 
GHQ - Kwestionariusz Ogólnego Stanu Zdrowia według Goldberga (General Health 
Quesstionnaire) 
GOHAI - Geriatryczny Wskaźnik Oceny Zdrowia Jamy Ustnej (Geriatrie Oral Health 
Assessment Index). 


149